प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

प्रस्तावना खंड : विभाग पांचवा- विज्ञानेतिहास.

ग्रंथप्रवेश.

विज्ञानेतिहासाचा उपयोग, आणि त्यामुळे ज्ञानविकासास होणारी मदत याविषयींचे सविस्तर विवेचन पहिल्या प्रकरणांत केलें आहे.

प्रस्तावना ग्रंथकार ग्रंथ संपूर्ण झाल्यावर लिहितो, आणि जे करावें लागलें असेल तें कां करावें लागलें इत्यादि ..... मजकूर लिहून आपल्या कृतीचें मंडन करीत असतो. आम्हाला ज्या गोष्टीबद्दल स्वत:चें समर्थन किंवा स्पष्टीकरण करावें ...... ती गोष्ट म्हटली म्हणजे ग्रंथव्याप्‍तीसंबंधानें होय.

शास्त्रें अनेक आहेत. त्यांचा विकास अत्यंत प्राथमिक स्थितीपासुन वर्णन करावयाचा म्हणजे निवडानिवड बरीच करावी लागणार. प्रस्तुत ग्रंथांत जीं ज्ञानांगे वगळलीं आहेत तीं निर्देशिलीं पाहिजेत. मनुष्य प्राण्यास पृथ्वीवरील निरनिराळ्या दिशाचीं ओळख कशी झाली याचा म्हणजे भुगोलविद्येचा इतिहास हा वगळावा लागला. तसेंच समाजविषयक शास्त्रें हींहि बरींच वगळलीं. मनुष्येतिहासाशीं संबद्ध जीं शास्त्रें आहेत त्यांचे स्थूल विवेचन पहिला विभाग पृ. ९० व तिसरा विभाग पृ. ९ यात­ येऊन गेलेच आहे. जास्त व्यापक समाजशास्त्र म्हणजे अधिक प्रगत समाजांच्या अभ्यासावरून निघालेलें शास्त्र. हा विषय इतिहासाचे उपांग असल्यामुळें तिसर्‍या व चवथ्या विभागांत प्रसंगोपात आलेला दृष्टीस पडेल. या विभागांत वरील शास्त्रें वगळण्याचें कारण त्या शास्त्रांचें सयुक्तिक स्थल अन्यत्र आहे इतकेंच केवळ नव्हे तर ग्रंथाचीं नियमित पृष्ठें हें एक सबळ कारण होय. या ग्रंथाचा विस्तार दिलेल्या मजकुरामुळेंच वाढला हें ग्रंथावलोकनावरून दिसुन येईल.

शास्त्रांचा इतिहास हा विषय सामान्य इतिहासापेक्षां अर्थातच रूक्ष असणार. येथें लढाया वगैरे वर्णन करतां येत नाहित व दुसर्‍या अनेक मौजेच्याहि गोष्टी लिहितां येत नाहींत.

विज्ञानेतिहासांत मनोरंजकतेस बिलकुलच स्थान नाहीं असें नाहीं. संशोधकांस जुन्या समजुतींशीं झगडावें लागल्यामुळें त्याचे होणारे छळ, मत्सरपूर्ण मनुष्यवृत्तीमुळें एका संशोधकास दुसर्‍या संशोधकाकडून होणारे त्रास, खर्‍या संशोधकास श्रेय .......ण्याविषयीं तत्कालीन लब्धप्रतिष्ठांची खटपट, लोकप्रिय होऊं पाहणारे तत्कालीन सवंग तत्त्ववेत्ते, यांकडून त्यांच्या सिद्धान्ताचें आभासात्मक खंडन इत्यादि गोष्टींविषयी माहिती देत बसण्यानें ग्रंथाची रूचिकरता अधिक वाढेल पण शास्त्रीय ज्ञानविकासाचें त्या प्रकारच्या इतिहासास चरित्र म्हणतां येणार नाही. तथापि संतांविषयीं आदर उत्पन्न करण्याकरितां ज्याप्रमाणें भरूविजय व संतलीलामृत उपयोगी पडतात त्याप्रमाणें शास्त्रप्रगर्त्यय आयुष्य खर्चिणार्‍याच्या हालअपेष्टा व शेवटी जय वर्णन करून शास्त्रसंशोधकाभोवतीं तेजोवलय निर्माण करण्यास त्या प्रकारचे ग्रंथ उपयोगी पडतात. समाजांत ज्याप्रमाणें शासनसंस्थेशीं साकारिता व्यक्त व्हावी यासाठीं राजभक्ति किंवा कार्यकर्त्याविषयीं आदर अवश्य आहे त्याप्रमाणेंच जे प्रगतिसाधक अनेक तत्त्ववेत्ते शास्त्रज्ञ निर्माण झाले त्यांच्याविषयीं आदरहि अवश्य आहे.  तरूणांची महत्त्वाकांक्षा लोक कोणाचा आदर करतात हें पाहुन प्रज्वलित होते. केवळ प्रतिष्ठित धंद्यांत पैसा व अधिकार हीं मिळविणार्‍या लोकांबद्दलच समाजांत आदर असला आणि .....विषयी नसला तर समाजांतील तरूणांस हर्बर्ट स्पेन्सर किंवा कोट किंवा कोपर्निकस यांचे उदाहरण अनुकरणीय आहे असे कसे वाटेल !  आदर असणें ही गोष्ट आपणा भारतीयांस नवीन नाही.

शास्त्रज्ञांबद्दल जुन्या काळांत जे ब्राह्राण न्याय किंवा व्याकरण अगर मीमांसा इत्यादि शास्त्रांत पारंगत होत त्यांच्याविषयीं समाजात आदर वाटे;  पण तो काल गेला. अर्वाचीन पद्धतीच्या शास्त्रव्यासंगी व्यक्तिबद्दल आदर वाटण्याचा काळ अजून फारसा आला नाही. प्रस्तुत विज्ञानेतिहास शास्त्रवर्धनास मार्गदर्शक होईल असें आज म्हणण्याचें जरी आम्ही साहस करीत नाहीं तरी हा इतिहास इतर इतिहासांइतका किंवा जागतिक इतिहासामध्यें विशिष्ट राष्ट्राच्या इतिहासापेक्षां अधिक महत्त्वाचा आहे अशी जर भावना सामान्यांमध्ये या ग्रंथाच्या अवलोकनानें उत्पन्न होईल तर आमचें बरेंचसे कार्य झालें असे आम्हांस वाटेल.

विज्ञानेतिहासाचा उपक्रम करतांना आम्हीं व्यापक विचाराच्या इतिहासाला बहुतेक फांटा दिला आहे, याचें कारणं केवळ ग्रंथविस्तार नव्हे. प्रत्येक देशांत व्यापक विचार करण्याची खाज पुष्कळ लोकांस असावयाचीच. शास्त्रप्रगति मात्र फारशी झाली नाहीं अशा प्रसंगी जे अनेक व्यापक विचार बाहेर पडतात त्यांपैकी कांही तत्कालीन शास्त्रज्ञांस थोडेबहुत उपयोगी पडले असतील; तथापि त्या अनेक विचारपद्धतींचें आज महत्त्व कांहीं नाहीं. या अनेक विचारपद्धती वाङ्‌मयोपवनांतून तीक्ष्ण कुर्‍हाडीनें छाटून टाकल्या पाहिजेत असें आमचें मत आहे आणि तें आम्ही छेदनतत्त्वांसह पहिल्या प्रकरणांत मांडलेंहि आहे.

या ग्रंथाची अपूर्वता ज्या कांहीं गोष्टींमुळे आहे त्या येणेंप्रमाणेः

१. अक्षरोत्पत्ति व कालगणना यासारख्या प्राथमिक स्वरूपाच्या दिसणार्‍या ज्ञानापासून प्रारंभ केला आहे.

२. इतिहासानें वर्णनीय शास्त्रांचें क्षेत्र भौतिक शास्त्रांपुरते मर्यादित न करतां, भाषाविषयक शास्त्रें, लेखनकला इत्यादि गोष्टींनीं व्यापक केलें आहे.

३. शास्त्रविकास वर्णन करण्यास जें क्षेत्र घेतलें आहे तें अनेक राष्ट्रव्यापी आहे; आणि होतां होईल तितकें प्रत्येक प्राचीन व अर्वाचीन राष्ट्रास या क्षेत्रांतील कामगिरीसंबंधीं श्रेय देण्याची काळजी घेतली आहे. प्रचलीत असलेले विज्ञानेतिहास यूरोपीय संस्कृतीच्या बाहेर क्वचितच जातात.

४.शास्त्रविकासामध्यें जेव्हां शास्त्राचा प्रादेशिक साहित्यांशीं संबध येतो आणि प्रदेशनियमित साहित्याच्या स्वरूपानें पानें बद्ध होतें तेव्हां प्रदेशविशिष्ट शास्त्राविषयीं भावनाप्राधान्य आढळून येतें. वैद्यक, संगीत, छंदःशास्त्र, व नाट्य हीं या प्रकाराचीं शास्त्रें होत. असल्या प्रकारच्या प्रश्नाविषयीं विवेचन करतांना स्थानिक विकासाच्या अभिमानानें बद्ध न होण्याबद्दल या ग्रंथांत बरीच खबरदारी घेतली आहे.

५.शास्त्ररचनेचीं तत्त्वें व विज्ञानेइतिहास लिहिण्याचीं तत्त्वे स्वतःस पाळतां येतील किंवा नाही याचा विचार न करता धैर्याने पुढें मांडलीं आहेत.

६. वेदविद्या हा ग्रंथ, तिसरा विभाग व पांचवा विभाग यांस प्रस्तावनेसारखा असल्यामुळे आणि भारतीय शास्त्ररचनाप्रयत्‍नास वेदविद्येपासून प्रारंभ झाला असल्यामुळें वेदविद्येचा आणि उत्तरकालीन शास्त्रप्रगतीचा जितका संबंध जोडता येईल तितका जोडून दिला आहे. त्यामुळें अनेक प्राचीन ऋषींचीं व आचार्यांचीं नांवें श्रौतग्रंथांतून उध्दृत केलीं आहेत.

असो. प्रस्तावनाखंडामध्यें ज्या विषयांचे सविस्तरपणे विवेचन झालें त्यांची पुनरूक्ति शरीरखंडांत होतां होईल तो टाळण्यांत येईल आणि शरीरखंडांत योग्य तेथे संदर्भ दिले जातील.

विज्ञानेतिहासाची कांहीं अपूर्णता आधुनिक संशोधनाच्या अपूर्णतेवर अवलंबून आहे. अशीं अनेक ज्ञानांगें आहेत कीं, त्यांविषयींच्या भारतीय कामगिरीचा इतिहासच लिहिला गेला नाही आणि त्यामुळे व ज्ञानकोशकारांचा काल नियमित असल्यामळें त्या ज्ञानांगांवर येथें सविस्तर विवेचन नाही. असलीं अंगे म्हटलीं म्हणजे भारतीय वनस्पतिशास्त्र व प्राणिशास्त्र यांचे इतिहास होत.

आपल्या वेदपुराणांत सर्व कांहीं आहे असे सिद्ध करण्याकडे बर्‍याच व्यक्तींचा कल असतो. गेल्या शतकांत दयानंद सरस्वती स्वामींनी या बाबतींत जो प्रयत्‍न केला होता तो सर्वांस विदितच आहे. तसल्या प्रकारच्या शोधांची परंपरा संपली नाही. उदाहरणार्थ ना. भ. पावगी यांचे "जिऑलॉजिकल फादर्स ऑफ इंडिया" व रा. सातवळेकरांचे "वेदांतील पदार्थविज्ञान" (विविधज्ञानविस्तार, पु. ३८ व ३९ आणि “रोगजंतुशास्त्र" (वि. ज्ञा. विस्तार पु. ४४. अं. ५) इत्यादि लेख पहावेत. मागें १९१३ सालीं टी. परमशिवय्यर यानीं इंद्र=प्रचंड ज्वालामुखी पर्वत; सोम=शिलाजित; गायत्री= "मार्गवायु"
परबरह्म= "हायड्रोजन" वायु इत्यादि उपपत्त्या दिल्या होत्या (मॉडर्न रिव्ह्यू एप्रिल १९१३). आम्ही यांच्या "शोधां" स आपल्या इतिहासांत उघड कारणामुळें जागा दिली नाही.

हा ग्रंथ तयार करतांना ज्या व्यक्तींच्या मेहनतीचा येथे निर्देश केला पाहिजे त्या व्यक्तींमध्ये प्रमुख स्थान रा. लक्ष्मण केशव भावे. बी. ए, रा. वाडदेकर व रा. सर्वोत्तम वासुदेव देशपांडे बी. ए. यांस दिलें पाहिजे. ज्या बाहेरच्या व्यक्तींची आम्हांस मदत झाली त्यांत डॉ. नीलकंठ लक्ष्मण रानडे, बी. ए. एम्. बी. एस्. व प्रो. एम्. एस्. गोडबोले. एम्. ए. यांचा उल्लेख करतां येईल.

श्रीधर व्यंकटेश केतकर.

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .