प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग सहावा : अ ते अर्थशास्त्र

अनूपवायु - अनूपवायूस ( मार्गग्यास- मिथेन ) दल दलवायु, मथुन, मथिल उदिद अशीं नावें आहेत. याची सारणी कउ४ किंवा कउ३.उ अशी आहे. दलदलीच्या जागेंतील कुजलेल्या पाण्यांतून व इतर पदार्थांतून हा वायु निघतो. लांकूड व दुसरे सेंद्रियपदार्थ यांचें शुष्क पातन केल्यानें हा वायु नेहमीं तयार होतो. कधीं कधीं पाषाण तेलाच्या खाणीसमीप हा जमिनींतून निघतो. मुनष्याच्या कोठयांतून जे वायु निघतात त्यांत देखील हा वायु असतो. खनिज कोळशापासून प्रकाशाकरितां तयार केलेल्या धुरांत हा शेंकडा ३० ते ४० प्रमाणांत असतो.

कृति :- कृत्रिमरीतीनें अनूप तयार करण्याकरितां कर्ब-द्विगंधकिद व उज्जगंधकिद यांच्या वाफेचें मिश्रण आरक्तोष्ण तांब्यावरून न्यावें म्हणजे अनूप तयार होतो तो असा:

कर्बद्विगंधकिद उज्जगंधकिद ताम्र ताम्रगंधकिद अनूप
कग २ +    २ उ २ ग +    ४ ता २ = ४ ता २ ग  +    क उ ४

(२) दोन भाग सिंधु दार्वित, ( सोडियमअ‍ॅसिटेट ) दोन भाग दाहक पालाश किंवा सिंधु आणि ३ भाग ताज्या भाजलेल्या चुनकळ्या यांचें मिश्रण तांब्याच्या किंवा लोखंडाच्या सरफोसांत ( बकपात्रांत ) उष्ण केलें म्हणजे शुद्ध अनूप तयार होतो, तो असा

सिंधु दार्वित दाहक सिंधु अनुप सिंधुकर्बित
कउ३. कप्र२धु  +    धुप्रउ =    कउ ४ +    धु २ कप्र ३

चुना मिसळण्याचा उद्देश मिश्रण लवकर वितळूं नये इतकाच असतो. या रीतीनें तयार केलेल्या अनूप वायूंत थोडा उज्ज व दारिन व इधिलीन यांची वाफ मिश्र असते.

(३) शुद्ध अनूप तयार करण्याकरितां मथिल अदिद (मेथिल आयोडाइड) वर, जस्त व पाणी यांचें कार्य करावें. नुसत्या जस्ताचें जोरानें कार्य घडत नाहीं. म्हणून तांबें चढविलेल्या जस्ताचा उपयोग करावा. यास जशदताम्रयुग्म (Zinc copper couple -झिंक कॉपर कपल) म्हणतात. जस्ताच्या बारीक गोळया अगदीं सौम्य गंधकाम्लानें धुऊन शुद्ध करून त्या मोरचूताच्या द्रवांत घालाव्यात, त्यावर तांबें चढलें म्हणजे बाष्पजलानें धुऊन शेवटीं अल्कहलानें धुऊन घ्यावें. हें जशदताम्रयुग्म तापक बाटलींत (बॉयलिंग फ्लास्क) घालून त्यांत मथिल अदिद व तितकाच अल्कहल यांचें मिश्रण ओतावें. तोंडास वायुवाहक नळी बसवून जलतापानें बाटलीस उष्णता द्यावी म्हणजे जस्ताचें कार्य अदिदावर घडून अनूप वायु सावकाश एकसारखा निघतो. हा पाण्यावर कांहीं वेळ राहूं दिला म्हणजे अदिद व अल्कहलाची वाफ पाण्यांत विद्रुत होऊन शुद्ध अनूप बाटलींत राहतो. रासायनिक कार्य खालीं लिहिल्याप्रमाणें घडतें :-

मथिल अदिद  जशद पाणी अनूप जशद अद उज्जित
कउ३द + ज + उ२प्र =कउ४ + ज.  द. उप्र.

धर्म :- अनूप कउ४ ( दलदलवायु = मार्श ग्यास ) रंगहीन व गंधहीन वायु असतो. याचें वि. गु. ०. ५९९ असतें. अनूप मध्यें ज्वलनक्रिया चालत नाही. परंतु हा स्वत: हवेंत ज्वलनीय आहे. याची ज्योत फिकट असते. अनूप पाण्यांत अविद्रव्य आहे, परंतु दुप्पट आकारमानाच्या (मापाच्या ) अल्कहलांत विद्रुत होतो. हवेच्या १४० पट दाबानें ००  श उष्णमानावर किंवा-१५५  ते -१६०  श उष्णमानावर हवेच्या एक पट दाबाखाली हा रसरूप होतो. हा रसरूप वायु-१६२०  श वर उकळतो आणि-१८६  श वर घन होऊन थिजतो. अनूपचें स्थित्यंतर ( दर्शक) उष्णमान-९९.५  श आहे. अनूपमध्यें हवा मिश्र झाली म्हणजे तें मिश्रण बत्ती लागतांच उडतें. असें मिश्रण कोळशाच्या खाणींत वारंवार तयार होतें व त्यामुळें अपघात होतात. यामध्यें पुष्कळ हवा मिसळलेली असल्यास त्यापासून जीवनक्रियेस अपाय होत नाहीं. यांत विजेच्या ठिणग्या एकामागून एक सोडिल्या किंवा शुभ्रोष्ण नळींतून त्यास नेलें तर त्याचें पृथग्भवन होतें, कर्ब भांडयाच्या बाजूवर जमा होतो आणि याच्या दुप्पट आकारांचा, म्हणजे दोन मापें अनूप असल्यास ४ मापें उज्ज वायु वेगळा होतो, या क्रियेंत इथुन ( इथेन ), इथिलीन (एथायलीन ); दारिलीन (अ‍ॅसि-टायलीन), उदीन ( बेंन्झीन) वगैरे उत्कर्षाचे अल्पअंशहि तयार होतात.

याचें पूर्ण ज्वलन करण्यास दुप्पट आकाराचा ( मापे ) प्राणवायु लागतो. दोन मापें नूपवायु व ४ मापें प्राणवायु यांचे ६ मापें मिश्रण-विजेच्या ठिणग्यांनीं-उडविलें तर दोन मापें कर्बद्विप्राणिद ( कार्बनडाय आक्साइड ) आणि ४ मापें पाण्याची वाफ बनते. कर्बद्विप्राणिदांत ( क प्र २ ) त्याच्या आकाराइतक्या आकाराचा प्राण वायु असतो म्हणजे दोन मापें प्राण असतो. यावरून मूळच्या चार मापें प्राणा पैकीं दोन मापें कर्बशी संयोग पावला व बाकी दोन मापें, चार मापें उज्ज वायूशीं संयोग पावून पाणी झालें. यावरून अनूपमध्यें ४ मापें उज्ज किंवा ४ भार उज्ज १२ भार कर्बशीं संयोग पावलेला असतो असें सिद्ध होतें.

अनूपवायु अतिशय स्थिर पदार्थ आहे. त्यावर कुमाम्ल ( क्रोमिक ऍसिड ), नत्राम्ल  (नायट्रिक अ‍ॅसिड) किंवा नत्राम्ल व गंधकाम्ल यांचे मिश्रणाचें कांही रासायनिक कार्य घडत नाहीं. परंतु हर (क्लोरीन ) व स्तंभ ( ब्रोमीन) यांचें कार्य त्यावर घडून आदिष्ट पदार्थ होतात. अंधेरांत हरचें कार्य अनूपवर घडत नाहीं. पण एक माप अनूप व दोन मापें हर-वायु यांचें मिश्रण सूर्यप्रकाशांत नेतांच उडतें, आणि कर्ब असंयुक्त होऊन उद्धराम्ल (हायड्रो क्लोरिक ऍसिड) तयार होतें. विरल प्रकाशांत (डिफ्यूज्ड लाइट) हर, उज्जच्या स्थानीं जाऊन कउ३ह, कउ२ह२, कउह३ व कह४ हे आदिष्ट पदार्थ बनतात. परंतु पाणी संन्निध असल्यास उद्धराम्ल व कर्बद्विप्राणिद तयार होतात.

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

खंड ६: अ ते अर्थशास्त्र  

  रचना परिचय

  अंतरंग परिचय

 

  अइ
  अइजल
  अकॅडमी
  अकॅडमिक पंथ
  अकबर
  अकबरपुर
  अकबराबाद
  अकंपन
  अकरमासे
  अकराणि (किल्ला)
  अकराणि (परगणा)
  अकलुज
  अका ( टेंकडया )
  अका जात
  अका कांग्वा
  अकाडीया
  अकाडी
  अकापुलको
  अकालगड
  अकालॅरेन्शिआ
  अकाली
  अकिमिनियन
  अकियन लोक व संघ
  अकियाब
  अकिलीस
  अकृतव्रण
  अकोट तालुका
  अकोट
  अकोला जिल्हा
  अकोला तालुका
  अकोला शहर
  अक्कड
  अक्कण्णा
  अक्कलकारा
  अक्कलकोट
  अक्कलकोटचे स्वामीमहाराज
  अक्कादेवी
  अक्काबाईचा फेरा
  अक्किवट
  अक्वा
  अॅक्टन
  अॅक्टिअम
  अक्रा
  अक्रूर
  अक्रोड
  अखलकोप
  अखा
  अगमुदैयन्
  अगर
  अगरखेड
  अगरतला
  अगरु (ऊद)
  अगस (किंवा अगासा)
  अगस्ता
  अगस्त्य
  अगस्त्यमले 
  अगाखान
  अगार्या
  अगीर
  अग्नि
  अग्निकुलें
  अग्निक्रीडा
  अग्निपुराण
  अग्निमांद्य
  अग्निमापक
  अग्निमित्र
  अग्निवेश्य
  अग्निशिर
  अग्निष्टोम
  अग्रदानी
  अग्रहारी
  अग्रिजेन्टम्
  अग्रोर
  अग्रोहा
  अघमर्षण
  अघारिया
  अघासुर
  अघोरी
  अचल
  अचला (किल्ला)
  अचेष्टः ( आर्गन )
  अचोली
  अच्युताश्रम
  अच्युताश्रम शिष्य
  अछनेरा
  अज
  अजगर
  अजंठा डोंगर
  अजंठा लेणीं
  अजनाळ
  अजमीढ
  अजमीरमेरवाड
  अजमीर शहर
  अजमीरीगंज
  अजमेर
  अजमोदल
  अजमोदा
  अजयगड संस्थान
  अजयगड शहर
  अजयपाल
  अजयसिंह
  अजशृंगीं
  अजामिल
  अजातशत्रु
  अजाहूत सरदेशमुख
  अजित
  अजीगर्त
  अजीव संयुक्त पदार्थ
  अझमगड जिल्हा
  अझमगड गांव
  अझर बैजन
  अझारा, डॉन्ट जोस निकोलस डी
  अझीमगंज
  अझोटस
  अझोर्स
  अझोव्ह
  अझोव्हचा समुद्र
  अटक जिल्हा
  अटक नदी
  अटक गांव
  अटलांटिक महासागर
  अटलांटिक सिटी
  अटालिया
  अटीना
  अठरा आखाडे
  अठरा कारखाने
  अठरा टोपकर
  अठरा धान्यें व उपधान्यें
  अठरा पुराणें
  अठ्ठाविशी
  अडगांव
  अडत्या
  अडलम
  अॅडलर फेलीक्स
  अडस
  अडाण
  अॅडाम्स जॉन
  अॅडाम्स जॉन क्किन्सी
  अॅडाम्स हेनरी कार्टर
  अडावद
  अॅडीस अबाबा
  अॅडीरॉनडॉक्स्
  अॅडिसन जोसेफ
  अॅडिसनचा रोग
  अडुर
  अडुळसा
  अॅडीलेड
  अॅडेल्सवर्ग
  अडेसर
  अॅडोनीस
  अडोवा
  अॅड्मिरॅलटी बेटें
  अडयाळ
  अॅड्रा
  अॅड्रार
  अॅड्रिअन
  अॅड्रिआ
  अड्रिआटीक समुद्र
  अॅड्रिआनोपल
  अढोई
  अणिमांडव्य
  अणु
  अणे
  अण्णाजी दत्तो
  अण्णिगिरी
  अतरसुंबा पोटविभाग
  अतरसुंबा गांव
  अतारी
  अतिकाय
  अतिपरमाणु विद्युत्कण
  अतिरात्र यज्विन्
  अतिविष
  अतिसार
  अतीत
  अतीतानंद
  अतीश
  अतूर
  अत्तर व सुगंधी पदार्थ
  अत्तार फरिदुद्दिन
  अत्यग्निष्टोम
  अत्राफ इ बाल्डा
  अत्रावळी
  अत्रि
  अथगड
  अथणी तालुका
  अथणी गांव
  अथमलिक
  अथर्वण
  अथर्वणाचार्य
  अथर्ववेद
  अथेन्स
  अथोर
  अदवानी तालुका
  अदवानी शहर
  अदाना
  अदा बझार
  अदिकल
  अदिचनल्लुर
  अदिति
  अदिलाबाद जिल्हा
  अदिलाबाद तालुका
  अदिलाबाद शहर
  अध्दनकी
  अद्रिका
  अद्वैत
  अद्वैतानंद
  अधर्मसंतति
  अधिकमास
  अधिरथ
  अधेवाड
  अन
  अनकापल्ली
  अॅनॅक्झॅगोरस
  अॅनॅक्झिमँडर
  अनंगपाल
  अनंग भीम
  अनंगहर्ष मात्ररात
  अननस
  अनंत
  अनंतत्व
  अनंतदेव
  अनंतपद
  अनंतपुर जिल्हा
  अनंतपुर तालुका
  अनंतपुर गांव
  अनंतपुर
  अनंतफंदी
  अनंत बडवे
  अनंतमूळ
  अनंतराम
  अनंतशयन
  अनंतसुत ( मुग्दल )
  अनंतसुत ( विठ्ठल )
  अनमदेश
  अनयमलय
  अनयमुडी
  अनरण्य
  अनला
  अनवरुद्दीन
  अनवळ
  अनवरी
  अनवलोभन
  अनसिंग
  अनसूया
  अनळ
  अना
  अनागत वंश
  अनागोंदी
  अनाझरबस
  अनाथ
  अनार्कली
  अनावल
  अनाहगड
  अनाहित
  अनिरुध्द
  अनु
  अनुनय
  अनुभवजन्यज्ञानवाद
  अनुमति
  अनुराधपुर
  अनविंद
  अनुशाल्व
  अनूपगड
  अनूपशहर तहशील
  अनूपशहर
  अनूपदेश
  अनूपवायु
  अनेकुल तालुका
  अनेकुल गांव
  अनेवाडी
  अनूबाई घोरपडे
  अन्न
  अन्नंभट्ट
  अन्नय्याचारी
  अन्नवस्त्र
  अॅन्नोबॉन
  अनहिलवाड
  अन्होनी
  अपकृत्य
  अपचन
  अपदान
  अपराजिता
  अपरादित्य पहिला
  अपरादित्य दुसरा
  अपरांतक
  अपस्मार
  अपामिया
  अपीनस
  अपुष्प वनस्पति
  अपेनाइन्स
  अपोलोनिआ
  अप्पय्यादीक्षित
  अप्पर
  अप्पाशास्त्री
  अप्सरा
  अफगाणिस्तान
  अफगाण-तुर्कस्तान
  अफजलखान
  अफझलगड
  अफसर
  अफू
  अबकारी खातें
  अॅबट
  अॅबट, लीमन
  अबट्टाबाद, तहशील
  अबट्टाबाद शहर
  अबदल (पंजाब)
  अबदल लतिफ
  अबदागिरी
  अबदुल अझीझ
  अबदुल कादिर
  अबदुल गफूर
  अबदुल-जलिल
  अबदुल मजिद
  अबदुल मलिक
  अबदुल रहमान
  अबदुल रहमानखान
  अबदुल रहिमखान
  अबदुल रहीमखान
  अबदुल रहीमखान
  अबदुल हक्क (शेख)
  अबदुल हमिद
  अबदुल्ला
  अबदुल्ला कुतुबशहा
  अबदुल्लाखान सय्यद
  अबदुल्ला बिनअल्ली
  अबदुल्ला बिनअली बिन   अबशुव अलहलबी
  अबरडीन
  अबाझइ
  अबाना आणि फारपर
  अबानो पिट्रो
  अबाब्दा
  अबिंग्डन
  अबिडॉस
  अबिपोन
  अबिरामम्
  अबिला
  अबिसीनिया
  अबीर (बुका)
  अबुल आला उल माआरी
  अबुल फजल
  अबुल फराज
  अबुल फिदा
  अबुल फैजी
  अबू
  अबूकीर
  अबू-तालिब कलिम
  अबू-तालिब खान (मिर्झा)
  अबू-तालीब हुसैनी
  अबूबकर सिद्दिक
  अबू रोड
  अबूसिंबेल
  अबू हसन कुतुबशहा
  अबू हानिफ
  अबेओकुटा
  अबेव्हील
  अबेस
  अबोमे
  अबोर
  अब्-इ-इरताद
  अब्जदि
  अब्बासी बंदर
  अब्बिगेरी
  अब्राहाम
  अब्र:हामाइट
  अब्रूनुकसानी
  अब्लुर
  अभंग
  अभयगिरि
  अभयदेवसूरि
  अभयसिंह
  अभिजित्
  अभिधम्म
  अभिधम्मत्थसंगह
  अभिधर्मकोश
  अभिनंद
  अभिनय
  अभिनव कालिदास
  अभिनव गुप्त
  अभिनव गुप्ताचार्य
  अभिमन्यु
  अभिषेक
  अभिसरण
  अभिसार
  अभ्रक
  अमझेर
  अमडापूर
  अमदुल
  अमनेर
  अमरकंटक
  अमरकोश
  अमरगड निजामत
  अमरगोल
  अमरचंद्र
  अमरचिंत अथवा अत्माकुर
  अमरदास
  अमरप्रभसूरि
  अमरपुर
  अमरसिंह
  अमरापूर
  अमराबाद
  अमरावती
  अमरुराजा
  अमरु शतक
  अमरेळी
  अमरोहा तहशील
  अमर्षण
  अमलानंद
  अमलापुर
  अमलोह
  अमवा खास
  अ‍ॅमहर्स्ट
  अ‍महर्स्ट जिल्हा
  अ‍ॅमहर्स्ट पेटा
  अमळनेर
  अमात्य
  अमानी गंज, हाट
  अमॉय
  अमाल
  अमावसु
  अमितगति
  अमितायु
  अमिदिनें
  अमिनदीवि बेटें
  अमिनें
  अमिल अल्कहल
  अमिल नत्रायित
  अमीन
  अमीनगड
  अमीनभावी
  अमीना
  अमीरखान
  अमूदर्या किंवा ऑक्सस
  अमृत
  अमृतचंद्रसूरि
  अमृत बाजार
  अमृतराय
  अमृतराव
  अमृतवेल
  अमृतसर
  अमृतसिध्दि योग
  अमेझॉन
  अमेट
  अमेथी
  अमेरिका
  अमेशस्पेंत
  अमोघवर्ष
  अम्पिअर अन्ड्रे मेरी
  अम्मपत्तम्
  अम्मालआचार्य अथवा वरदाचार्य
  अम्लशास्त्र
  अम्लपित्त
  अ‍ॅम्स्टरडॅम
  अयन
  अयनांश
  अयीन उद्दीन ( शेख )
  अयीन-उल-मुल्क
   ( रव्वाजा )
  अयुथिया
  अयुबखान
  अयोध्या प्रांत
  अय्याकोंडा तिरुमलाय
  अय्यंगार, कस्तुरिरंग
  अय्यर, सर शेषाद्री
  अय्यर, सर तिरुवरुर मुथुस्वामी
  अय्याशास्त्री
  अरख
  अरग
  अरंग
  अरणीसूत
  अरदोइ
  अरनाइ
  अरंतांगीं
  अरपल्ली
  अरबस्थान
  अरबीपाशा
  अरबी समुद्र
  अरबेला
  अरराज
  अरवंतघाट
  अरवली पर्वत
  अरसीसिंह
  अरसुपल्ली
  अरसूर डोंगर
  अरहर-नवरगांव
  अरा
  अराजकता
  अरागो, डामिनिकस फ्रँस्वा जीन 
  अरारिया
  अरिसिंह
  अरुचि
  अरुण
  अरुणगिरीनाथ डिण्डिम
  अरुंतुद
  अरुंधती
  अरुंधतीदर्शनन्याय
  अरे
  अरेमाइक
  अरेटिअम
  अरैन
  अरोरा
  अर्क
  अर्कप्रकाश
  अर्कविवाह
  अर्काट, उत्तर
  अर्काट शहर
  अर्काट दक्षिण
  अर्काटचे नबाब
  अर्कावती
  अर्गास
  अर्घुन
  अर्जुन
  अर्जुनगड
  अर्जुनमल्ल
  अर्जुनसादडा
  अर्जनसुख
  अर्जुनी जमीनदारी
  अर्जेंटिना
  अर्झरूम
  अर्झिंजन
  अर्डिया
  अर्थशास्त्र

 

 

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .