प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग सहावा : अ ते अर्थशास्त्र

अनहिलवाड :- अनहिलवाड नांवाच्या राजधानीवरून नांव पडलेलें गुजराथेंथील एक प्राचीन राज्य. प्राचीन अनहिलवाड हें हल्लींच्या बडोदा संस्थानांतील पट्टण. किंवा अनहिलवाड पट्टण शहराच्या किंचित वायव्येस वसलेलें होतें. तें इ. स. ७४५-४६ च्या सुमारास वनराज नामक पुरुषानें वसविलें.

प्राचीन अनहिलवाडचें वर्णन कुमारपाल चरितांत दिलें असून त्यांत त्या शहराचा अफाट विस्तार (बारा कोस), त्यांतील ८४ आपणस्थानें, तेथील सोन्यारुप्याच्या टांकसाळी, राजवाड्यांचे वैभव, असंख्य परंतु सुव्यवस्थित कचेर्‍या, रोजचा हजारों रुपयांचा वसूल, देवळें, पाठशाळा, निरनिराळ्या वृक्षराजींतून होणारा वेदावरील वादविवाद वगैरे शेंकडों गोष्टींसंबंधीं फार बारकाईनें व रसभरित माहिती कथन केली आहे (फोर्ब्स). अल इद्रीसी नामक एका प्राचीन (इ. स. ११५३) ग्रंथकारानें अनहिलवाडच्या लोकांसंबंधीं माहिती येणेंप्रमाणें दिली आहे. ''नहखाल (अनहिलवाडचें मुसुलमानी नांव ) वर बलहार म्हणून एक महान् राजा राज्य करीत आहे. त्याज जवळ हत्तींचे दळ असून तो बुद्धाची उपासना करतो. त्याचा मुकुट सोन्याचा असून त्यानें अंगावर मूल्यवान् वस्त्रें परिधान केलेलीं असतात. तो आठवड्यांतून एकदां उत्तम वस्त्रें व अलंकार घातलेल्या शंभर स्त्रियांच्या लवाजम्यानिशीं घोड्यावर बसून शिकारीस बाहेर पडतो. कारभारी व सेनापती हे राजाबरोबर फक्त लढाईच्याच वेळीं जातात. राजास त्याचें सर्व सामर्थ्य त्याच्या हस्तिदळांमुळें आलेलें आहे. बलहार या त्याच्या बिरुदाचा अर्थ राजाधिराज असा आहे. शहरांत व्यापारानिमित्त म्हणून आलेले अनेक मुसुलमान लोक दृष्टीस पडतात. राजा व त्याचे अधिकारी त्यांचा चांगला सन्मान ठेवून त्यांनां आश्रय देतात. हिंदू लोक हे निसर्गत:च न्यायप्रिय आहेत. त्यांची इमानीपणा, राजनिष्ठा वगैरे गुणांबद्दल ख्याति असून त्यांचा देश फार भरभराटींत असल्याचें जो तो ऐकतो. त्यांच्या प्रामाणिकपणाचें उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे जर एखाद्या धनकोच्या मनांत ऋणकोकडून कर्ज वसूल करावयाचें असलें तर धनकोनें त्या ऋणकोभोंवतीं एक रेघ ओढलीं कीं काय भागतें. मग ऋणको धनकोचें समाधान केल्याशिवाय किंवा कर्ज फेल्याशिवाय आपल्या जागेवरून कधींहि हलणार नाहीं ! लोक धान्य, शाकभाजी किंवा निसर्गत: ज्यांस मृत्यु आलेला आहे असे प्राणी खातात. ते कधीं हिंसा करीत नाहींत. त्यांच्या मनांत गाईबैलाबद्दल पूज्यबुद्धि असते.''

प्राचीन अरब ग्रंथकारांनीं अनहिलवाडबद्दल दिलेली आणखी माहिती येणें प्रमाणें आहे:-

आम्हल, फाम्हल, काम्हस, कामुहुल, माम्हुल, नहलवार, नहरवाल हीं अन्हिलवाडची अरबी नांवें होत. निरनिराळे अरब ग्रंथकार निरनिराळ्या नांवांनीं याला संबोधितात. अल् इस्तख्री (इ. स. ९५१) यानेंच फक्त अनहिलवाड नांवाजवळचें ''आम्हल'' हें नांव या स्थलास देऊन त्यास ''हिंद'' (गुजराथ) मधील एक मोठें शहर म्हणून वर्णिलें. इब्नि हौकल (इ. स. ९५८-९७६) हा ''फाम्हल'' शहर मोठें व मजबूत असून त्यांत एक ''जामा'' आहे असें लिहितो. अलबेरूणीचें ''अहलवार'' कडे लक्ष गेलें होतें. अल् इद्रसी याला ''माम्हल'' असें संबोधतो व ''हिंद'' आणि सिंध यांच्यामधील ( वालुका ) रणाच्या कडेला हें असून घोडे व उंट बाळगणार्‍या मेरांचें वसतिस्थान आहे असें लिहितो. वनराजानें इ. स. ७५० मध्यें अनहिलवाडची स्थापना केली तरी १० व्या शतकांतील अल् इस्तख्रीच्या पूर्वीं कोणींहि अरबी भूगोलज्ञानें त्याचा उल्लेख केलेला दिसत नाहीं. कदाचित् त्या शतकांत त्याची बाह्यांचें लक्ष वेधून घेण्याइतकी वाढ झाली असेल. ११ व्या शतकांत महंमदाच्या कारकीर्दींतील मुसुलमान इतिहासकारांनीं अनहिलवाडच्या अनेकवार उल्लेख केलेला आहे फेरिस्ता लिहितो कीं, अनहिलवाड जिंकून सोमनाथचा विध्वंस केल्यावर महंमदाच्या मनांत अनहिलवाड ही आपली राजधानी करण्याचें फार होतें; कारण त्या ठिकाणीं सोन्याच्या खाणी असून, सिंहलद्वीपासारखा रत्‍नमय प्रदेश त्याच्या अंकित होता. पण त्याचा बेत त्याच्या मंत्र्यांनीं फिसकटून लाविला. तथापि पट्टण येथील दोन मशीदी महंमदाची या शहराविषयीं आवड व्यक्त करतात यांत संशय नाहीं.

अनहिलवाडचा यापुढील मुसुलमानीं उल्लेख नूरउद्दीन महंमद उफी ( इ. स. १२११) यानें केलेला होय. हा आपल्या इतिहासांत (जामी-उल-हिकायान) अनहिलवाडच्या जय राजाची अशी एक गोष्ट सांगतो कीं, खंबायतच्या एका गरीब मुसुलमानानें हिंदूंच्या चिथावणीवरून तेथील अग्न्युपासकांनीं आपली मशीद फोडली अशी जयराजाकडे तक्रार आणतांच तो स्वत: खंबायताला गेला, व चौकशी करून अपराध्यांना शिक्षा देवविली व त्यांच्याकडून त्या मुसुलमानाची मशीद पुन्हां बांधून दिली. दुसर्‍या मूळराजानें ११७८ त महंमद घोरीचा पराभव केल्याचाहि उल्लेख यांत सांपडतो. या पराभवाचा वचपा कुतबुद्दीन ऐबकनें १२९७ त कसा घेतला हें ताजुल मआसीरनें सांगितलें आहे. त्याच्याच बखरींत, सुलतान नासिरुद्दीन कबाच हा (इ. स. १२४६-१२६६) यानें आपला सेनापति खास खान याला देबलहून नहरबालवर पाठविलें व खासखानानें तेथून बरेच कैदी व संपत्ति वाहून आणली अशा तर्‍हेचें वर्णन आहे. गुजराथ पादाक्रांत केल्यावर, १३०० मध्यें सुलतान अल्लाउद्दीन खिलजीनें सोमनाथाचा नाश करण्यासाठीं आपला बडा सरदार उलुघखान याला त्या ठिकाणीं पाठविलें; खानानें तसें करून तेथील सर्वांत मोठी मूर्ति अल्लाउद्दीनाकडे धाडून दिली.

चा व डा घ रा णें :- पंचासरचा राजा जयशिखरि हा कल्याणच्या सोळंकी राजाशीं झालेल्या लढाईंत पडल्यावर रूपसुंदरी ही स्वत:च्या भावाबरोबर प्राणसंरक्षणार्थ जंगलांत पळाली. हिचा मुलगा वनराजा यानें पुढें बरीच धाडसाचीं कृत्यें करून चांपानेर व अनहिलपुर हीं दोन शहरें वसविलीं. या अनहिलपुरची जागा अनहिलपुर नामक नोकरानें पाहून ठरविली म्हणून त्यास त्याचें नांव देण्यांत आलें. हा वनराजच चावडा घराण्याचा मूळपुरूष होय. इं .अँ. च्या १८७५ सालच्या पुस्तकांत अनहिलवाडच्या स्थापनेसंबंधीं एक निराळी दंतकथा दिली आहे. वनराजाचा मूळपुरुष वेणीराजाचा बाप वचराज म्हणून असून त्यानें दीवगडावर राज्य केलें. वेणीराजानें समुद्राची शपथ घेऊन एका व्यापार्‍यास फसविल्यामुळें दीवगड वाहून गेला, व वेणीराजाच्या गरोदर स्त्रीला तेथून पळून जावें लागलें. तिला चांदूर येथें वनराज हा पुत्र झाला, व त्यानें पुढें अनहिलनांवाच्या धनगरानें पट्टण येथें निधी दाखविला तो घेऊन अनहिल पट्टण हें शहर स्थापिलें. या वंशांतील सात राजांचीं नांवें ऐनी अकबरीप्रमाणें रामराज, जोगराज, खेम किंवा भीमराज, पिथु, विजयसिंह, रावतसिंह आणि सावंतसिंह अशीं आहेत यांच्या पैकीं सातवा सावंतसिंह यानें सोळंकी घराण्यांतील मूलराजाला आपलें राज्य दिलें [ इ. स. ९४२ ]. वनराजाच्या गुरूच्या व आईच्या वजनामुळें पंचासर येथें पारसनाथाचे देऊळ बांधलें गेलें असून देवळांत ठेवलेल्या त्याच्या मूर्तीवरून वनराजाचा श्रावकांच्या धर्मास आश्रय होता असें सिद्ध होतें असें जैन लोक म्हणतात. परंतु उलट पक्षी ब्राह्मणांनांहि पट्टण येथें अद्यापर्यंत असलेल्या उमामहेश्वराच्या व गणेशाच्या मूर्तीकडे बोट दाखवून तसाच हक्क सांगतां येण्यासारखा आहे. या मूर्तीवर वनराजाचें नांव व शहराच्या स्थापनेचें वर्ष ( सवंत ८०२ ) दिलेलें आहे. फोर्ब्स म्हणतो कीं येथें जुने राजे उदारमतवादी असून या शहराच्या स्थापनेपासून नाशापर्यंत तेथें शैव व जैन हे दोनहि संप्रदाय एकत्र प्रचारांत होते यांत शंका नाहीं.

सो ळं की घ रा णें :- मूळराज व त्याचे वंशज हे बलहार म्हणून प्रसिद्ध आहेत. या घराण्यांतील दुसरा राजा चामुंड याच्या वेळेस गझनीच्या महंमूदनें सोमनाथवर स्वारी केली तेव्हा वाटेंत अनहिलवाडवर एकाएकीं हल्ला करून चामुंडास पळवून लाविलें. पुढे तो तसाच सोमनाथावर चालून गेला. राजपुत्र वल्लभसेन व भीमसेन यांनीं प्रतिबंध केला पण तो निष्फळ ठरला. सोमनाथवरून परत येतांना महंमुदानें पावसाळ्यांत चार महिने अनहिलवाड येथें काढले. परत स्वदेशीं जातांना दुलभला आपला मांडलिक नेमलें.

त्यानें अनहिलवाड येथें बांधलेलें तळें अद्याप दुलभ सरोवर म्हणून प्रसिद्ध आहे. वलभ हा कैदी होऊन महंमुदाच्या हातीं पडला होता. पण भीमदेव मोकळा होता त्यानें महंमुदाच्या मार्गांत अनेक अडथळे आणले.

पहिला भीमदेव, त्याचा मुलगा करणदेव व त्याचा नातू व सिद्धराज जयसिंह यांच्या वेळेला सोळंकी राज्याचा विस्तार फार दूरवर पसरला. त्यांच्या मांडलिकत्वाखालीं असलेलीं अठरा संस्थानें दक्षिणेस कोल्हापूर पासून माळव्यापर्यंत कदाचित् गंगातटापर्यंत-पसरलेलीं होती.

सिद्धराजाच्या गुणानुवादपर पुष्कळ दंतकथा आहेत. सिद्धराजानंतर कुमारपाल गादीवर बसला. कुमारपाल हा जैन आचार्य हेमचंद्र याचा शिष्य असून त्याचा नांवावर पुष्कळ दंतकथा आहेत. असें म्हणतात कीं या राजानें कुमार विहार नांवाचें पारसनाथाचें देऊळ बांधलें, परंतु महादेव पुढें त्याच्या स्वप्नांत येऊन मी अनहिलवाड येथें रहावयास येतों असें म्हणाला तेव्हां त्यानें महादेवासाठीं देऊळ तयार केलें. कुमारपालाचा पुत्र लवणप्रसाद याचेच वंशज पुढें अनहिलवाड येथें वाघेलवंशी म्हणून गादीवर आले.

दुसर्‍या भीमदेवाच्या वेळेला सोळंकी घराण्याच्या भरभराटीचा शेवट झाला. कुतुबद्दीन बरोबर भीमदेवाचीं ११९४ त जी लढाई झाली तींत त्यानें कुतुबुद्दीनवर मात करून त्यास अजमेर येथें अडकवून ठेविलें.

परंतु पुढें कुतुबुद्दिनानें भीमदेवाच्या जीवनराय नामक सेनापतीचा शहरानजीक पराभव केला तेव्हां भीमदेव पळून गेला. ११९६ मध्यें भीमदेवानें मेर लोकांच्या संघाचें आधिपत्य पत्करून पुन्हां एकदां मुसुलमानांशीं लढाई केली पण याहिवेळीं त्यास यश आलें नाहीं व मुसुलमानांनीं गुजराथ उध्वस्त करून अनहिलवाड काबीज केलें. यापुढें मुसुलमानांनीं या शहराचें नहरवाल असे नांव पाडलें.

वा घे ल वं श :- मुसुलमानांस अनहिलवाड लवकरच सोडावें लागलें तरी यापुढें त्यास उतरती कळा लागली. वाघेल राजांनीं सुमारें एक शतकपर्यंत (१२१४ - १३०३) आपलें स्वातंत्र्य कायम राखिलें. कांहीं हकीकतींप्रमाणें वाघेल्यांनीं ११९६-१३२२ पर्यंत राज्य केलें असून तेवढ्या अवधींत त्यांचे मूलदेव, विसलदेव, भीमदेव, अर्जुनदेव, सारंगदेव, व करण घेलो असे सहा राजे झाले. कारण वाघेल्यास १२९७ मध्यें अल्लाउद्दिनाच्या काराभार्‍याचा भाऊ अलफखान यानें हांकून लाविल्यामुळें तो देवगडच्या रामदेवरायाच्या आश्रयास गेला. पण त्याचें दैव त्याच्या हात धुवून पाठीस लागलें होतें. त्याची स्त्री करेला देवल राणी हिला सुलतानानें पकडून आपल्या जनान खान्यांत ठेविलें; व तिच्याच हुकुमावरून तिची मुलगी देवल राणी हिला शहाजाद्याशीं लग्न लावण्याकरितां धरून नेण्यांत आलें.

वाघेलवंशाबरोबरच अनहिलवाडच्या राज्याचा व त्या शहराचाहि अंत झाला. ब्रिग्ज गुजराष्ट्रांत म्हणतो कीं तेराव्या शतकाच्या अखेरीस अल्लाउद्दिनानें अनहिलवाडचा तट उध्वस्त करून तेथील देवळें जमीनदोस्त केलीं; इतकेंच नव्हे तर अखेरीस त्यानें त्या शहरावरून गाढवाचा नांगर फिरवून आपलें समाधान करून घेतलें ! यापुढील अनहिलवाडचा इतिहास म्हणजे त्याच्या जागेवर बसलेल्या पट्टण शहराचा इतिहास असल्यामुळें तो पट्टण या नांवाखालीं दिला आहे.

[ सं द र्भ ग्रं थ:- बाँ. गॅ. व्हॉ. ७; राममाला; कुमारपालचरित ; अयने अकबरी व इतर मुसुलमान ग्रंथकारांचे ग्रंथ. ]

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

खंड ६: अ ते अर्थशास्त्र  

  रचना परिचय

  अंतरंग परिचय

 

  अइ
  अइजल
  अकॅडमी
  अकॅडमिक पंथ
  अकबर
  अकबरपुर
  अकबराबाद
  अकंपन
  अकरमासे
  अकराणि (किल्ला)
  अकराणि (परगणा)
  अकलुज
  अका ( टेंकडया )
  अका जात
  अका कांग्वा
  अकाडीया
  अकाडी
  अकापुलको
  अकालगड
  अकालॅरेन्शिआ
  अकाली
  अकिमिनियन
  अकियन लोक व संघ
  अकियाब
  अकिलीस
  अकृतव्रण
  अकोट तालुका
  अकोट
  अकोला जिल्हा
  अकोला तालुका
  अकोला शहर
  अक्कड
  अक्कण्णा
  अक्कलकारा
  अक्कलकोट
  अक्कलकोटचे स्वामीमहाराज
  अक्कादेवी
  अक्काबाईचा फेरा
  अक्किवट
  अक्वा
  अॅक्टन
  अॅक्टिअम
  अक्रा
  अक्रूर
  अक्रोड
  अखलकोप
  अखा
  अगमुदैयन्
  अगर
  अगरखेड
  अगरतला
  अगरु (ऊद)
  अगस (किंवा अगासा)
  अगस्ता
  अगस्त्य
  अगस्त्यमले 
  अगाखान
  अगार्या
  अगीर
  अग्नि
  अग्निकुलें
  अग्निक्रीडा
  अग्निपुराण
  अग्निमांद्य
  अग्निमापक
  अग्निमित्र
  अग्निवेश्य
  अग्निशिर
  अग्निष्टोम
  अग्रदानी
  अग्रहारी
  अग्रिजेन्टम्
  अग्रोर
  अग्रोहा
  अघमर्षण
  अघारिया
  अघासुर
  अघोरी
  अचल
  अचला (किल्ला)
  अचेष्टः ( आर्गन )
  अचोली
  अच्युताश्रम
  अच्युताश्रम शिष्य
  अछनेरा
  अज
  अजगर
  अजंठा डोंगर
  अजंठा लेणीं
  अजनाळ
  अजमीढ
  अजमीरमेरवाड
  अजमीर शहर
  अजमीरीगंज
  अजमेर
  अजमोदल
  अजमोदा
  अजयगड संस्थान
  अजयगड शहर
  अजयपाल
  अजयसिंह
  अजशृंगीं
  अजामिल
  अजातशत्रु
  अजाहूत सरदेशमुख
  अजित
  अजीगर्त
  अजीव संयुक्त पदार्थ
  अझमगड जिल्हा
  अझमगड गांव
  अझर बैजन
  अझारा, डॉन्ट जोस निकोलस डी
  अझीमगंज
  अझोटस
  अझोर्स
  अझोव्ह
  अझोव्हचा समुद्र
  अटक जिल्हा
  अटक नदी
  अटक गांव
  अटलांटिक महासागर
  अटलांटिक सिटी
  अटालिया
  अटीना
  अठरा आखाडे
  अठरा कारखाने
  अठरा टोपकर
  अठरा धान्यें व उपधान्यें
  अठरा पुराणें
  अठ्ठाविशी
  अडगांव
  अडत्या
  अडलम
  अॅडलर फेलीक्स
  अडस
  अडाण
  अॅडाम्स जॉन
  अॅडाम्स जॉन क्किन्सी
  अॅडाम्स हेनरी कार्टर
  अडावद
  अॅडीस अबाबा
  अॅडीरॉनडॉक्स्
  अॅडिसन जोसेफ
  अॅडिसनचा रोग
  अडुर
  अडुळसा
  अॅडीलेड
  अॅडेल्सवर्ग
  अडेसर
  अॅडोनीस
  अडोवा
  अॅड्मिरॅलटी बेटें
  अडयाळ
  अॅड्रा
  अॅड्रार
  अॅड्रिअन
  अॅड्रिआ
  अड्रिआटीक समुद्र
  अॅड्रिआनोपल
  अढोई
  अणिमांडव्य
  अणु
  अणे
  अण्णाजी दत्तो
  अण्णिगिरी
  अतरसुंबा पोटविभाग
  अतरसुंबा गांव
  अतारी
  अतिकाय
  अतिपरमाणु विद्युत्कण
  अतिरात्र यज्विन्
  अतिविष
  अतिसार
  अतीत
  अतीतानंद
  अतीश
  अतूर
  अत्तर व सुगंधी पदार्थ
  अत्तार फरिदुद्दिन
  अत्यग्निष्टोम
  अत्राफ इ बाल्डा
  अत्रावळी
  अत्रि
  अथगड
  अथणी तालुका
  अथणी गांव
  अथमलिक
  अथर्वण
  अथर्वणाचार्य
  अथर्ववेद
  अथेन्स
  अथोर
  अदवानी तालुका
  अदवानी शहर
  अदाना
  अदा बझार
  अदिकल
  अदिचनल्लुर
  अदिति
  अदिलाबाद जिल्हा
  अदिलाबाद तालुका
  अदिलाबाद शहर
  अध्दनकी
  अद्रिका
  अद्वैत
  अद्वैतानंद
  अधर्मसंतति
  अधिकमास
  अधिरथ
  अधेवाड
  अन
  अनकापल्ली
  अॅनॅक्झॅगोरस
  अॅनॅक्झिमँडर
  अनंगपाल
  अनंग भीम
  अनंगहर्ष मात्ररात
  अननस
  अनंत
  अनंतत्व
  अनंतदेव
  अनंतपद
  अनंतपुर जिल्हा
  अनंतपुर तालुका
  अनंतपुर गांव
  अनंतपुर
  अनंतफंदी
  अनंत बडवे
  अनंतमूळ
  अनंतराम
  अनंतशयन
  अनंतसुत ( मुग्दल )
  अनंतसुत ( विठ्ठल )
  अनमदेश
  अनयमलय
  अनयमुडी
  अनरण्य
  अनला
  अनवरुद्दीन
  अनवळ
  अनवरी
  अनवलोभन
  अनसिंग
  अनसूया
  अनळ
  अना
  अनागत वंश
  अनागोंदी
  अनाझरबस
  अनाथ
  अनार्कली
  अनावल
  अनाहगड
  अनाहित
  अनिरुध्द
  अनु
  अनुनय
  अनुभवजन्यज्ञानवाद
  अनुमति
  अनुराधपुर
  अनविंद
  अनुशाल्व
  अनूपगड
  अनूपशहर तहशील
  अनूपशहर
  अनूपदेश
  अनूपवायु
  अनेकुल तालुका
  अनेकुल गांव
  अनेवाडी
  अनूबाई घोरपडे
  अन्न
  अन्नंभट्ट
  अन्नय्याचारी
  अन्नवस्त्र
  अॅन्नोबॉन
  अनहिलवाड
  अन्होनी
  अपकृत्य
  अपचन
  अपदान
  अपराजिता
  अपरादित्य पहिला
  अपरादित्य दुसरा
  अपरांतक
  अपस्मार
  अपामिया
  अपीनस
  अपुष्प वनस्पति
  अपेनाइन्स
  अपोलोनिआ
  अप्पय्यादीक्षित
  अप्पर
  अप्पाशास्त्री
  अप्सरा
  अफगाणिस्तान
  अफगाण-तुर्कस्तान
  अफजलखान
  अफझलगड
  अफसर
  अफू
  अबकारी खातें
  अॅबट
  अॅबट, लीमन
  अबट्टाबाद, तहशील
  अबट्टाबाद शहर
  अबदल (पंजाब)
  अबदल लतिफ
  अबदागिरी
  अबदुल अझीझ
  अबदुल कादिर
  अबदुल गफूर
  अबदुल-जलिल
  अबदुल मजिद
  अबदुल मलिक
  अबदुल रहमान
  अबदुल रहमानखान
  अबदुल रहिमखान
  अबदुल रहीमखान
  अबदुल रहीमखान
  अबदुल हक्क (शेख)
  अबदुल हमिद
  अबदुल्ला
  अबदुल्ला कुतुबशहा
  अबदुल्लाखान सय्यद
  अबदुल्ला बिनअल्ली
  अबदुल्ला बिनअली बिन   अबशुव अलहलबी
  अबरडीन
  अबाझइ
  अबाना आणि फारपर
  अबानो पिट्रो
  अबाब्दा
  अबिंग्डन
  अबिडॉस
  अबिपोन
  अबिरामम्
  अबिला
  अबिसीनिया
  अबीर (बुका)
  अबुल आला उल माआरी
  अबुल फजल
  अबुल फराज
  अबुल फिदा
  अबुल फैजी
  अबू
  अबूकीर
  अबू-तालिब कलिम
  अबू-तालिब खान (मिर्झा)
  अबू-तालीब हुसैनी
  अबूबकर सिद्दिक
  अबू रोड
  अबूसिंबेल
  अबू हसन कुतुबशहा
  अबू हानिफ
  अबेओकुटा
  अबेव्हील
  अबेस
  अबोमे
  अबोर
  अब्-इ-इरताद
  अब्जदि
  अब्बासी बंदर
  अब्बिगेरी
  अब्राहाम
  अब्र:हामाइट
  अब्रूनुकसानी
  अब्लुर
  अभंग
  अभयगिरि
  अभयदेवसूरि
  अभयसिंह
  अभिजित्
  अभिधम्म
  अभिधम्मत्थसंगह
  अभिधर्मकोश
  अभिनंद
  अभिनय
  अभिनव कालिदास
  अभिनव गुप्त
  अभिनव गुप्ताचार्य
  अभिमन्यु
  अभिषेक
  अभिसरण
  अभिसार
  अभ्रक
  अमझेर
  अमडापूर
  अमदुल
  अमनेर
  अमरकंटक
  अमरकोश
  अमरगड निजामत
  अमरगोल
  अमरचंद्र
  अमरचिंत अथवा अत्माकुर
  अमरदास
  अमरप्रभसूरि
  अमरपुर
  अमरसिंह
  अमरापूर
  अमराबाद
  अमरावती
  अमरुराजा
  अमरु शतक
  अमरेळी
  अमरोहा तहशील
  अमर्षण
  अमलानंद
  अमलापुर
  अमलोह
  अमवा खास
  अ‍ॅमहर्स्ट
  अ‍महर्स्ट जिल्हा
  अ‍ॅमहर्स्ट पेटा
  अमळनेर
  अमात्य
  अमानी गंज, हाट
  अमॉय
  अमाल
  अमावसु
  अमितगति
  अमितायु
  अमिदिनें
  अमिनदीवि बेटें
  अमिनें
  अमिल अल्कहल
  अमिल नत्रायित
  अमीन
  अमीनगड
  अमीनभावी
  अमीना
  अमीरखान
  अमूदर्या किंवा ऑक्सस
  अमृत
  अमृतचंद्रसूरि
  अमृत बाजार
  अमृतराय
  अमृतराव
  अमृतवेल
  अमृतसर
  अमृतसिध्दि योग
  अमेझॉन
  अमेट
  अमेथी
  अमेरिका
  अमेशस्पेंत
  अमोघवर्ष
  अम्पिअर अन्ड्रे मेरी
  अम्मपत्तम्
  अम्मालआचार्य अथवा वरदाचार्य
  अम्लशास्त्र
  अम्लपित्त
  अ‍ॅम्स्टरडॅम
  अयन
  अयनांश
  अयीन उद्दीन ( शेख )
  अयीन-उल-मुल्क
   ( रव्वाजा )
  अयुथिया
  अयुबखान
  अयोध्या प्रांत
  अय्याकोंडा तिरुमलाय
  अय्यंगार, कस्तुरिरंग
  अय्यर, सर शेषाद्री
  अय्यर, सर तिरुवरुर मुथुस्वामी
  अय्याशास्त्री
  अरख
  अरग
  अरंग
  अरणीसूत
  अरदोइ
  अरनाइ
  अरंतांगीं
  अरपल्ली
  अरबस्थान
  अरबीपाशा
  अरबी समुद्र
  अरबेला
  अरराज
  अरवंतघाट
  अरवली पर्वत
  अरसीसिंह
  अरसुपल्ली
  अरसूर डोंगर
  अरहर-नवरगांव
  अरा
  अराजकता
  अरागो, डामिनिकस फ्रँस्वा जीन 
  अरारिया
  अरिसिंह
  अरुचि
  अरुण
  अरुणगिरीनाथ डिण्डिम
  अरुंतुद
  अरुंधती
  अरुंधतीदर्शनन्याय
  अरे
  अरेमाइक
  अरेटिअम
  अरैन
  अरोरा
  अर्क
  अर्कप्रकाश
  अर्कविवाह
  अर्काट, उत्तर
  अर्काट शहर
  अर्काट दक्षिण
  अर्काटचे नबाब
  अर्कावती
  अर्गास
  अर्घुन
  अर्जुन
  अर्जुनगड
  अर्जुनमल्ल
  अर्जुनसादडा
  अर्जनसुख
  अर्जुनी जमीनदारी
  अर्जेंटिना
  अर्झरूम
  अर्झिंजन
  अर्डिया
  अर्थशास्त्र

 

 

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .