प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग सहावा : अ ते अर्थशास्त्र

अमिनें − रसायनशास्त्रांत अमिनें ( अमाइन्स ) म्हणजे अम्न ( अमोनिया ) मधील एक किंवा अधिक उज्ज परमाणू उत्कर्बिल (आल्किल) किंवा गंधिल ( अ‍ॅरिल ) मूलकानें नि:सारित होऊन झालेला आदिष्ट पदार्थ होय. एक उत्कर्बिल किंवा गंधिल मूलकानें एक उज्ज परमाणु नि:सारित झाला असल्यास प्राथमिक अमिनें होतात. दोन मूलकांनीं दोन उज्ज परमाणू नि:सारित झाले असल्यास द्वितीयक अमिनें आणि तीन मूलकांनीं तीन उज्ज परमाणू नि:सारित झाले असल्यास तृतीयक अमिनें तयार होतात. तृतीयक अमिनांच्या अंगीं एक अणुप्रमाण उत्कर्बिल अदिदां (आल्किल आयोडाइड) शीं संयोग होण्याचा धर्म असून चुतष्क (क्वाटर्नरी) अमोनिक्षार (अमोनियम साल्ट्स) होण्याचाहि धर्म आहे. या संयुक्त पदार्थांच्या रचनेंतील संबंध खालीं दिलेल्या सारण्यावरून ध्यानांत येईल:-

अम्न=नउ;
प्राथमिक अमिन=नउ ( मू )
द्वितीयक अमिन=नउ ( मू )
तृतीयक अमिन=न ( मू )
चातुर्थिक अमोनि अदिद=नमू

तै ल व सा व र्गां ती ल ( अ‍ॅलिफॅटिक ) अ मि नें.-या संयुक्त पदार्थांचे धर्म ( अम्न धर्म ) समान आहेत. या वर्गांतील जे हलके म्हणजे कमी भारांकांचे संयुक्त पदार्थ आहेत, ते सहज्वलनीय वायुरूप असून पाण्यांत सहज विद्रुत होतात. यापेक्षां जे भारदार आहेत ते रसरूप असून त्यांचे उत्क्वथनांक कमी असतात व तेहि पाण्यांत सहज विद्राव्य असतात;परंतु अणूंमध्यें कर्बचें प्रमाण जसजसें वाढतें तसतशी त्यांची विद्राव्यता व बाष्पीभवनशक्ति (व्हाल्टॉलिटि ) कमी कमी होत जाऊन व अगदीं शेंवटचे म्हणजे अतिभारांकांचे पदार्थ तर निर्गंध घनपदार्थ असून त्यांचा उत्क्वथनांक फार उच्च असतो व ते पाण्यांत अविद्राव्य असतात. ते अति तीव्र अल्क असतात. त्यांचे खनिजाम्लांशीं त्वरित क्षार होतात आणि स्वर्ण, प्लातिन व पारद यांच्या हरिदांशीं द्वित्त्व क्षार होतात. जलद्रवांमध्यें अम्नपेक्षां या अमिनांचें वैद्युदण्वीभवन ( आयोनाइझेशन ) फार होतें, त्यांत चातुर्थिक अमोनि अनाम्लांचें वैद्युदण्वीभवन तर अतिशयित होतें; द्वितीयक अनाम्लें यांचें वैद्युदण्वीभवन प्राथमिक किंवा तृतीयक अनाम्लांपेक्षां एति शीघ्र व तीव्र होतें.

हें अमिन तयार करण्याच्या पुष्कळ रीती आहेत. पहिलें अमिन इ. स. १८४९ मध्यें ए. वुर्टझ यानें दाहकसिंधु बरोबर मथिलतुल्य कनित ( मेथिल इसोसायनेट ) उकळून तयार केलें, तें असें:-

 मथिलतुल्यकनित  +  दाहकींसधु   =  मथिनअमिन  +  सिंधुकर्बित
  कप्रन. कउ३  २ धु प्रउ  कउ३ नउ२  धु२ क प्र६

प्राथमिक अमिनें खालील रीतीनें तयार करतां येतात:-
( १ ) उत्कर्बिल अदिदें अम्नबरोबर उष्ण करून, ( २ ) अल्कहल आणि सिंधु याच्यायोगानें नत्रायिलांचे (नायट्राइल्स) सोज्जिकरण करून, ( ३ ) नत्राम्लांचीं संयुक्त इथ्रें ही अल्कहलयुक्त अम्न ( अमोनिया ) शीं १०० श उष्णमानावर उष्ण केल्यानें, ( ४ ) नत्रिल अस्नेहिन ( नायट्रो पॅराफिन्स ) वर सोज्जिकारकां ( रिड्युसिंग एजंट्स ) चें कार्य केल्यानें, ( ५ ) प्रायोज्जिद अम्नवर ( आल्डि हाईड अमोनिया ) उद्धराम्ल व जशद यांचें कार्य केल्यानें वगैरे.

द्वितीयक अमिनें हीं प्राथमिक व तृतीयक अमिनांबरोबर तयार होतात व मुख्यत्वें हीं अमिनें उत्कर्बिल अदिदांवर अम्नचें कार्य केलें म्हणजे तयार होतात. या तिन्हीं अमिनांबरोबर चातुर्थिक अमोनिक्षारहि तयार होतात. या मिश्रणांतून हीं अमिनें निरनिराळीं करणें हें फार कठिण काम आहे. या कामीं ए. डल्ब्यू हाफमन ज्या रीतीचा उपयोग करतो. ती अशी.-

हें सर्वमिश्रण दाहक पालाश मिळवून पातन करावें म्हणजे प्राथमिक, द्वितीयक व तृतीयक अमिनांचा पात होतो आणि चातुर्थिक अमोनिक्षार अविकृत असा मागें राहतो. अमिनांचा पात होऊन जो जलयुक्त द्रव आलेला असतो त्यांत द्विइथिल काष्ठित ( डाय एथिल ऑक्झलेट ) घालून तें मिश्रण चांगलें हलवावें म्हणजे प्राथमिक अमिन संयुक्त होऊन त्याचें स्फटिकरूप द्विउत्कर्बिल काष्ठामिदांत ( ऑक्झमाइड ) रूपांतर होतें आणि द्वितीयक अमिनाचा अद्राव्य असा इधिल द्विउत्कर्बिल काष्टमित ( एथिल डाय आल्किल ऑक्समेट ) घटनेचा द्रव तयार होतो आणि तृतीयक अमिन अविकृत स्थितींत राहतें. याचें पातन केलें म्हणजे  तृतीयक अमिनाचा पात होतो. जीं अमिनें शेष राहतात तीं गलन क्रियेनें पृथक् करितात. नंतर त्यांवर दाहक अल्कची क्रिया केली म्हणजे विवक्षित अमिन निराळें होतें.

प्राथमिक, द्वितीयक व तृतीयक अमिनें हीं एकमेकांपासून ओळखण्याच्या पुष्कळ रीती आहेत.

प्रा थ मि क अ मि नें.−अल्कहलयुक्त दाहक पालाश व हरपुत्तिक ( क्लोरोफॉर्म ) यांशीं उष्ण केलें म्हणजे तुल्य नत्रायिल (इसोनायट्राइल) तयार होतें व हें त्याच्या दुर्गंधीवरून ओळखतां येतें. द्वितीयक आणि तृतीयक अमिनांवर अशी क्रिया घडत नाहीं. नत्रसाम्ला ( नायट्स अ‍ॅसिड )ची क्रिया केल्यास प्राथमिक अमिनांचें रूपांतर अल्कहलांत होतें द्वितीयक अमिनाचें रूपांतर नत्रल अमिनांत ( नायट्रोसोअमाइन्स ) होतें व तृतीयक आमल अविकृत राहतें. या रासायनिक क्रिया खालीं दाखविल्या आहेत:-

  प्राथमिकअमिन  +  नत्रसाम्ल  =   अल्कहल  +  नत्र  +  पाणी
  मू. नउ  उन प्र   मू. प्र उ  न  उ + प्र
  द्वितीयक अमिन  +  नत्रसाम्ल  =  नत्रल  +  अमिन  +  पाणी
  मू नउ   उन प्र  मू  न.नप्र  उ प्र.

मथिल अमिन ( मेथिल अमाइन ) कउ नऊ हें अमिन ( मर्क्युरिआलिस पेरेन्निस ), अस्थितैल ( बोन ऑईल ) आणि समुद्रांतील हेरिंग माशाच्या क्षार जलांत असतें. पुष्कळ अल्कोदांचे पृथक्करणापासून जे पदार्थ उत्पन्न होतात त्यामध्येंहि हे अमिन असतें. साधारण उष्णमानावर मथिल अमिन वायुरूप असतें; परंतु शीतता व दाब यांच्या योगानें हें रसरूप होतें. हा रस−६ श उष्णमानावर उकळतो. यास तीव्र अम्नगंध असतो, हा शीघ्र ज्वालाग्राही असून पाण्यांत अत्यंत विद्राव्य असतो. याचें स्थित्यंतरदर्शक उष्णतामान १५५ श स्थित्यंतर भार ७२ ( वातावरणाच्या ७२ पट दाब ) आहे.

द्विमथिल अमिन ( डाय मेथिल अमाइन ) [ कउ. ] २ नउ हा पेरू देशांतील पक्षांच्या मलांत ( पेरूव्हिअन ग्वानो ) असतो. हा फार जडवायुरूप आहे. त्याचा ७ श उष्णमानावर रस होतो. यास माशासारखा वास असतो म्हणून यास मत्स्यगंध वायू असेंहि म्हणतात.

त्रिमथिल अमिन ( ट्रायमेथिल अमाइन ) ( कउ ) न याचें द्विमथिल अमिनाशीं पुष्कळ साधर्म्य आहे. रसरूप त्रिमथिल आमन ३.२−३.८’ श वर उकळतो. बीट नांवाच्या मुळ्यांपासून साखर काढून घेतल्यावर जो शेष राहतो त्याजवर विपाकक्रिया ( फरमेन्टेशन ) करून अल्कहल काढून घेतात. या विपाकशेषापासून हा अमिन तयार करितात. व या अमिनाचा उपयोग सॉल्व्हेच्या रीतीनें मिठापासून पालाशद्विकर्बित ( पोट्याशिअम बाय कार्बोनेट ) तयार करण्याकडे करितात.

द्वि अ भि नें − द्विअमिनांमध्यें दोन अम्निल मूलकें ( संघ ) असतात. प्राथमिक एकामिनाचा आणि प्राथमिक अल्कहलाचा जो संबंध आहे तोच संबंध द्विअमिनें व स्वकल ( ग्लाय कोल्स ) यांच्यामध्यें आहे. द्विअमिनें फार महत्त्वाचे पदार्थ आहेत कारण यांची उच्च समपदें (हायर होमोलोग्ज) हीं पुष्कळ बाबतींत, बीलिन ( आल्बुमिन ) नांवाचे जे पदार्थ आहेत त्यांवर सूक्ष्मजंतूंची क्रिया होऊन कोथक्रिया उत्पन्न होते व त्यापासून जे कोथज पदार्थ तयार होतात त्यांत असतात.

गं धा मि नें ( अ‍ॅरोमॅटिक अमाइन्स ):-गंधामिनांचें पुष्कळ बाबतींत तैलामिनें ( उत्कर्बिल अमिनें ) यांशीं साम्य आहे. कारण तीं अम्लांशीं संयुक्त होऊन त्यांचे क्षार होतात प्लातिन हरिदांशीं त्यांचे संयुक्त क्षार होतात त्याचप्रमाणे पृथक्करण न होतां त्यांचें पातन होतें. परंतु दुसर्‍या पक्षीं गंधामिनें हीं उत्कर्बिल अमिनापेक्षां कमी अनाम्ल (बेसिक) धर्मी आहेत. कारण त्यांची क्षारांवर जलद्रवांत उदकप्रक्रिया अतिशय (हायड्रोलायटिक डिससोसिएशन) होते.

प्राथमिक गंधामिनें हीं नत्रिल गंधिल उत्कर्बिलां ( नायट्रोअ‍ॅरोमटिक हायड्रो कार्बन ) पासून सेज्जिकरणानें ( रिडक्शनं ) तयार करतात यासाठीं सोज्जिकरणानें मुख्यत्वेंकरून [१] अल्कहलयुक्त अमोनि गंधकिद, [२] जशद आणि उद्धराम्ल, (३) उद्धराम्लयुक्त वंगस हरिद ( स्टॅन्नस क्लोराइड) याचा अल्कहलांत केलेला द्रव, (४) वंग व उद्धराम्ल किंवा मोठ्या उत्पादन प्रमाणावर लोह आणि उद्धराम्ल याचा उपयोग करितात. याशिवाय नत्रस संयुक्त पदार्थ (नायट्रोसो कांपाउंड्स) उन्नत्र उन्नत्रिन ( हायड्राझोन्स ) यांचें सोज्जीकरण करून किंवा भानलों (फिनोल्स)चें जशदहरिदा (झिकक्लोराईड) बरोबर पातन केलें म्हणजे हीं गंधामिनें (अ‍ॅरोमॅटिक) तयार होतात.

हीं प्राथमिक गंधामिनें निर्वर्ण, रसरूप किंवा घनस्फटिक रूप असून पाण्यांत अविद्रव्य असतात. परंतु सेन्द्रिय द्रावकांत हीं सहज विद्राव्य असतात. हीं अमिनें उत्कर्बिल किंवा गंधिल अदिदांशीं उष्ण केलीं असतां तीं द्वितीयक आणि तृतीयक अमिनांत रूपांतर पावतात. यांवर तीव्र नत्राम्लाचें जोराचें व बलवत्तर कार्य होतें, व पुष्कळ प्रकारचे प्राणिदीकरण युक्त पदार्थ उत्पन्न होतात. परंतु ही नत्रीकरणाची क्रिया करण्यापूर्वीं दारिलीकरण (अ‍ॅसिटिलेटेड) करून जर अम्निल संघाचें संरक्षण केलें तर नत्रिलसंयुक्त पदार्थ तयार होतात. निर्जल गंधकाम्लाशीं हीं अमिनें कांहीं वेळ उष्ण केलीं म्हणजे त्यांचें गंधकिलीकरण (सल्फोनेशन ) होतें. प्रायोज्जिदां (अल्डिहाइड्स) शीं यांचें घनीकरण (कंडेन्सेशन) होऊन तज्जन्य पदार्थ ( प्रॉडक्टस ) तयार होतात. नीलीन ( अनिलीन ) आणि उदिल प्रायोज्जिद ( बेझाल्डिहाइड ) यांपासून उदिलिदिन नीलीन ( बेझिलिडीन आनिलीन) क६ उ७ न. कउ क६ उ५ तयार होतें; अम्लांबरोबर हीं उष्ण केलीं असतां त्यांपासून नीलीदें ( अनिलाइड्स ) तयार होतात. हरपुत्तिक आणि दाहक अल्क यांशीं हीं उष्ण केलीं असतां तुल्य नत्रायिक क्रिया देतात; आणि कर्ब द्विगंधकिदाचा अल्कहलांत द्रव करून त्यांशीं उष्ण केलीं असतां उत्कर्बिल गंधकीय मौत्रकें (आल्किल थिओ युरीआज ) तयार होतात. नत्रसाम्लाच्या द्रवाबरोबर उष्ण केलीं असतां त्यांचें भानलांत (फिनोल्स) रूपांतर होतें. परंतु प्राथमिक अमिनाचा अम्लांत द्रव करून फाजील अम्ल ठेवलें व तो द्रव ०  श उष्ण मानावर ठेऊन जर नत्रसाम्ल त्यांत मिळविलें तर द्विअजीवी क्षार (डाय अझोनियम) तयार होतो; अम्लाचा अंश फाजील नसेल तर द्विअजीवी अमीन तयार होतें.

द्वि ती य क अ मि नें − हीं दोन प्रकारचीं आहेत. एक शुद्ध गंधिल अमिनें ( अ‍ॅरोमॅटिक अमाइन्स ) आणि दुसरीं मिश्र द्वितीयक अमिनें-यांत गंधिल शेष (अ‍ॅरोमॅटिक रेसिड्यु )आणि उत्कर्बिल संघ हीं असतात. शुद्ध गंधिल अमिनें हीं प्राथमिक अमिनें त्यांच्या हरिदांशीं उष्ण केलीं म्हणजे तयार होतात. याशिवाय कांहीं प्रसंगीं प्राथमिक अमिनें आणि निरूद जशद हरिद यांचें मिश्रण भानल ( फिनोल ) बरोबर उष्ण केलें म्हणजे तयार होतात.

मिश्र द्वितीयक अमिनें पुढें दिलेल्या रीतीनें तयार होतात:-
( १ ) उत्कर्बिल अदिदांची क्रिया प्राथमिक अमिनांवर केली असतां किंवा ( २ ) प्राथमिक अमिनांचे क्षार हे दाबाखालीं अल्कहलांशीं उष्ण केले असतां.

मिश्र द्वितीयक अमिनांचे अंगीं अनाम्ल धर्म असतात. परंतु शुद्ध गंधिल द्वितीयक अमिनें हीं फार कमजोर अनाम्लें आहेत. या दोन्ही वर्गांतील इमिद उज्ज ( इमाइड हायड्रोजन ) अम्ल मूलकांच्या योगें सहज नि:सृत होतो; आणि नत्रसाम्लाच्या योगानें नत्रल अमिन क्रिया होते. द्वितीयक अमिनें तुल्य नत्रायिल ( इसो नायट्राइल ) क्रिया देत नाहीं.

तृतीयक अमिनांचेहि दोन प्रकार आहेत: ( १ ) शुद्ध गंधिल अमिनें आणि ( २ ) मिश्र अमिनें.

मिश्र तृतीयक अमिनें हीं प्राथमिक अमिनांवर उत्कर्बिल हरसंघिदांची ( आल्किल इलाइड्स ) क्रिया केली असतां तयार होतात.

साधा गंधिल तृतीयक अमिन म्ह. त्रिभानिल ( ट्रायफेनिलअमाइन ) होय. सिंधुद्विभानल अमिन ( सोडिअम डायफेनिल अमाइन ) वर स्तंभ उदीन ( ब्रोमबेंझिन )ची क्रिया केली म्हणजे त्रिभानल अमिन तयार होतो.अगदीं साधा गंधिल एकामिन (मोनमाइन) म्हटला म्हणजे नीलीन ( अनिलीन ) आहे तो पाहणें. साधीं मिश्र अमिनें म्हटलीं म्हणजे एक आणि द्विमथिल नीलीन ( डायमेथिल अनिलीन ) होत. या पदार्थांचें वर्णन नीलिन ( अनीलीन ) शब्दाखालीं येईल.

गंधिल अमिनापैकीं चर्बी वर्गांतील उत्कर्बिल अमिनांशीं साम्य पावणारा अमिन म्हटला म्हणजे उदील अमिन (बेंझिल अमाइन) क६ उ५ उ५ कउ२ हा आहे. उदील नत्रायिल (बेंझो नायट्राइल) चा अल्कहलांत द्रव करून त्याचें जशद आणि दार्वम्ल किंवा सिंधुधातु यांच्या योगें सोज्जिकरण केलें म्हणजे उदिल अमिन तयार होतो. उदिल हरिदांवर ( बेंझिल लोराइड ) अम्न (अमोनिया )ची क्रिया केली म्हणजे हा अमिन तयार होतो. परंतु त्याच्याबरोबर द्वि आणि त्रि उदिल अमिनें तयार होतात. उदील अमिन हा द्रव रस रूप असून त्याचा उत्क्वथनांक १८३ श आहे. तो पाणी, अल्कहल व इथ्र (ईथर) यांत सर्व प्रमाणांत विद्राव्य आहे. हा अनाम्ल (बेसिक) धर्मी असून त्याची फार तीव्र अल्कक्रिया असते.

द्विभानिल असिन ( क )२ नउ२ हा खर्‍या गंधिल द्वितीयक अमिन वर्गाचा द्योतक आहे. नीलीन ( अनीलीन ) आणि नीलीनहरिद हे कांहीं तास २१० ते २४० श उष्णमानावर उष्ण केले म्हणजे द्विभानिल अमिन तयार होतो. याचे पांढरे चपटे स्फटिक होतात. हे ४५ श वर वितळतात व ३०२ श वर उकळतात. हे स्फटिक पाण्यांत बहुतेक अविद्राव्य आहेत परंतु वाफेबरोबर हे सुलभ पातन पावतात.

गं धि ल द्वि अ मि नें.−नत्रिल नीलीने ( नायट्रानिलाइन ) किंवा द्विनत्रिल उत्कर्बिल यांचें सोज्जिकरण केलें म्हणजे गंधिल द्विअमिनें तयार होतात. यांचे चपटे स्फटिक होतात व हीं बहुतेक पृथक्करण न होतां पातन पावतात. आसन्न भानिलीन द्विअमिन क६ उ ( नउ ) याचे जलद्रवापासून चपटे स्फटिक होतात. याचा रसांक १०२ १०३ असून उत्क्वथनांक २५६−२५८ श असतो. शेंकडा १० भाग उद्धराम्लाबरोबर १८० श उष्णमानावर हा अमिन उष्ण केला म्हणजे त्याचें तिग्म क्वाथिन ( पायरो कॅटेचिन ) मध्यें रूपांतर होतें. आसन्न द्विअमिनाचे मुख्य लक्षण हें आहे कीं घनीकरणाच्या योगें त्यापासून निरनिराळे अनेक पदार्थ तयार होतात. मितभानिलीन द्विअमिन ( मेटाफेनिलीन डाय अमाइन ) चे चतुरस्त्र चपटे स्फटिक असून ते ६३ श वर विळतात व २८७ श वर उकळतात. हा अमिन पाण्यांत व अल्कहलांत सहज विद्राव्य आहे. शेंकडा १० भाग उद्धराम्ला बरोबर १८ श उष्णमानावर हा अमिन उष्ण केला म्हणजे त्याचें रूपांवर शिलावल्करालिन ( रिसॉर्सिन ) मध्यें होतें. परभानिलिन द्विअमिन ( पॅराफॅनिलीन डाय अमाइन ) वर सांगितलेल्या रीतीनेंच तयार होतो. याचे चपटे स्फटिक असून त्यांचा रसांक १४० श व उत्क्वथनांत २६७ श असतो. शेंकडा १० प्रमाणाच्या उद्धराम्लाबरोबर १८० श उष्णमानावर हा अमिन उष्ण केला असतां त्याचे रूपांतर उदकिनन ( हायड्रो क्विनोन ) मध्यें होतें. मंगलद्विप्राणिद ( मँगनीज डायऑक्साइड) आणि पातळ गंधकाम्ल यांच्या योगानें याचें प्राणिदीकरण होऊन किनन ( किनोन ) मध्यें रूपांतर होतें.

अमिनांचे हे तिन्ही वर्ग एकमेकांपासून नत्रसाम्लाच्या योगानें ओळखतां येतात. आसन्न संयुक्त ( ऑर्थोकांपाउन्डस ) अमिनांचें घनीकरण होऊन अजीवीमिद उदिन ( अ‍ॅझइमिडो बेन्झिन ) तयार होतो. मितसंयुक्त ( मेटा कांपाउंड्स ) अमिनांपासून पुष्कळ रंग-अजीवी-रंग ( अझोडाइज ) तयार होतात. आणि परसंयुक्त ( पॅराकांपाउन्डस ) अमिनांपासून द्विद्यजीवी ( बिस डाय अ‍ॅझो ) संयुक्त पदार्थ क्षन. क क्ष या घटनेचे तयार होतात.

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

खंड ६: अ ते अर्थशास्त्र  

  रचना परिचय

  अंतरंग परिचय

 

  अइ
  अइजल
  अकॅडमी
  अकॅडमिक पंथ
  अकबर
  अकबरपुर
  अकबराबाद
  अकंपन
  अकरमासे
  अकराणि (किल्ला)
  अकराणि (परगणा)
  अकलुज
  अका ( टेंकडया )
  अका जात
  अका कांग्वा
  अकाडीया
  अकाडी
  अकापुलको
  अकालगड
  अकालॅरेन्शिआ
  अकाली
  अकिमिनियन
  अकियन लोक व संघ
  अकियाब
  अकिलीस
  अकृतव्रण
  अकोट तालुका
  अकोट
  अकोला जिल्हा
  अकोला तालुका
  अकोला शहर
  अक्कड
  अक्कण्णा
  अक्कलकारा
  अक्कलकोट
  अक्कलकोटचे स्वामीमहाराज
  अक्कादेवी
  अक्काबाईचा फेरा
  अक्किवट
  अक्वा
  अॅक्टन
  अॅक्टिअम
  अक्रा
  अक्रूर
  अक्रोड
  अखलकोप
  अखा
  अगमुदैयन्
  अगर
  अगरखेड
  अगरतला
  अगरु (ऊद)
  अगस (किंवा अगासा)
  अगस्ता
  अगस्त्य
  अगस्त्यमले 
  अगाखान
  अगार्या
  अगीर
  अग्नि
  अग्निकुलें
  अग्निक्रीडा
  अग्निपुराण
  अग्निमांद्य
  अग्निमापक
  अग्निमित्र
  अग्निवेश्य
  अग्निशिर
  अग्निष्टोम
  अग्रदानी
  अग्रहारी
  अग्रिजेन्टम्
  अग्रोर
  अग्रोहा
  अघमर्षण
  अघारिया
  अघासुर
  अघोरी
  अचल
  अचला (किल्ला)
  अचेष्टः ( आर्गन )
  अचोली
  अच्युताश्रम
  अच्युताश्रम शिष्य
  अछनेरा
  अज
  अजगर
  अजंठा डोंगर
  अजंठा लेणीं
  अजनाळ
  अजमीढ
  अजमीरमेरवाड
  अजमीर शहर
  अजमीरीगंज
  अजमेर
  अजमोदल
  अजमोदा
  अजयगड संस्थान
  अजयगड शहर
  अजयपाल
  अजयसिंह
  अजशृंगीं
  अजामिल
  अजातशत्रु
  अजाहूत सरदेशमुख
  अजित
  अजीगर्त
  अजीव संयुक्त पदार्थ
  अझमगड जिल्हा
  अझमगड गांव
  अझर बैजन
  अझारा, डॉन्ट जोस निकोलस डी
  अझीमगंज
  अझोटस
  अझोर्स
  अझोव्ह
  अझोव्हचा समुद्र
  अटक जिल्हा
  अटक नदी
  अटक गांव
  अटलांटिक महासागर
  अटलांटिक सिटी
  अटालिया
  अटीना
  अठरा आखाडे
  अठरा कारखाने
  अठरा टोपकर
  अठरा धान्यें व उपधान्यें
  अठरा पुराणें
  अठ्ठाविशी
  अडगांव
  अडत्या
  अडलम
  अॅडलर फेलीक्स
  अडस
  अडाण
  अॅडाम्स जॉन
  अॅडाम्स जॉन क्किन्सी
  अॅडाम्स हेनरी कार्टर
  अडावद
  अॅडीस अबाबा
  अॅडीरॉनडॉक्स्
  अॅडिसन जोसेफ
  अॅडिसनचा रोग
  अडुर
  अडुळसा
  अॅडीलेड
  अॅडेल्सवर्ग
  अडेसर
  अॅडोनीस
  अडोवा
  अॅड्मिरॅलटी बेटें
  अडयाळ
  अॅड्रा
  अॅड्रार
  अॅड्रिअन
  अॅड्रिआ
  अड्रिआटीक समुद्र
  अॅड्रिआनोपल
  अढोई
  अणिमांडव्य
  अणु
  अणे
  अण्णाजी दत्तो
  अण्णिगिरी
  अतरसुंबा पोटविभाग
  अतरसुंबा गांव
  अतारी
  अतिकाय
  अतिपरमाणु विद्युत्कण
  अतिरात्र यज्विन्
  अतिविष
  अतिसार
  अतीत
  अतीतानंद
  अतीश
  अतूर
  अत्तर व सुगंधी पदार्थ
  अत्तार फरिदुद्दिन
  अत्यग्निष्टोम
  अत्राफ इ बाल्डा
  अत्रावळी
  अत्रि
  अथगड
  अथणी तालुका
  अथणी गांव
  अथमलिक
  अथर्वण
  अथर्वणाचार्य
  अथर्ववेद
  अथेन्स
  अथोर
  अदवानी तालुका
  अदवानी शहर
  अदाना
  अदा बझार
  अदिकल
  अदिचनल्लुर
  अदिति
  अदिलाबाद जिल्हा
  अदिलाबाद तालुका
  अदिलाबाद शहर
  अध्दनकी
  अद्रिका
  अद्वैत
  अद्वैतानंद
  अधर्मसंतति
  अधिकमास
  अधिरथ
  अधेवाड
  अन
  अनकापल्ली
  अॅनॅक्झॅगोरस
  अॅनॅक्झिमँडर
  अनंगपाल
  अनंग भीम
  अनंगहर्ष मात्ररात
  अननस
  अनंत
  अनंतत्व
  अनंतदेव
  अनंतपद
  अनंतपुर जिल्हा
  अनंतपुर तालुका
  अनंतपुर गांव
  अनंतपुर
  अनंतफंदी
  अनंत बडवे
  अनंतमूळ
  अनंतराम
  अनंतशयन
  अनंतसुत ( मुग्दल )
  अनंतसुत ( विठ्ठल )
  अनमदेश
  अनयमलय
  अनयमुडी
  अनरण्य
  अनला
  अनवरुद्दीन
  अनवळ
  अनवरी
  अनवलोभन
  अनसिंग
  अनसूया
  अनळ
  अना
  अनागत वंश
  अनागोंदी
  अनाझरबस
  अनाथ
  अनार्कली
  अनावल
  अनाहगड
  अनाहित
  अनिरुध्द
  अनु
  अनुनय
  अनुभवजन्यज्ञानवाद
  अनुमति
  अनुराधपुर
  अनविंद
  अनुशाल्व
  अनूपगड
  अनूपशहर तहशील
  अनूपशहर
  अनूपदेश
  अनूपवायु
  अनेकुल तालुका
  अनेकुल गांव
  अनेवाडी
  अनूबाई घोरपडे
  अन्न
  अन्नंभट्ट
  अन्नय्याचारी
  अन्नवस्त्र
  अॅन्नोबॉन
  अनहिलवाड
  अन्होनी
  अपकृत्य
  अपचन
  अपदान
  अपराजिता
  अपरादित्य पहिला
  अपरादित्य दुसरा
  अपरांतक
  अपस्मार
  अपामिया
  अपीनस
  अपुष्प वनस्पति
  अपेनाइन्स
  अपोलोनिआ
  अप्पय्यादीक्षित
  अप्पर
  अप्पाशास्त्री
  अप्सरा
  अफगाणिस्तान
  अफगाण-तुर्कस्तान
  अफजलखान
  अफझलगड
  अफसर
  अफू
  अबकारी खातें
  अॅबट
  अॅबट, लीमन
  अबट्टाबाद, तहशील
  अबट्टाबाद शहर
  अबदल (पंजाब)
  अबदल लतिफ
  अबदागिरी
  अबदुल अझीझ
  अबदुल कादिर
  अबदुल गफूर
  अबदुल-जलिल
  अबदुल मजिद
  अबदुल मलिक
  अबदुल रहमान
  अबदुल रहमानखान
  अबदुल रहिमखान
  अबदुल रहीमखान
  अबदुल रहीमखान
  अबदुल हक्क (शेख)
  अबदुल हमिद
  अबदुल्ला
  अबदुल्ला कुतुबशहा
  अबदुल्लाखान सय्यद
  अबदुल्ला बिनअल्ली
  अबदुल्ला बिनअली बिन   अबशुव अलहलबी
  अबरडीन
  अबाझइ
  अबाना आणि फारपर
  अबानो पिट्रो
  अबाब्दा
  अबिंग्डन
  अबिडॉस
  अबिपोन
  अबिरामम्
  अबिला
  अबिसीनिया
  अबीर (बुका)
  अबुल आला उल माआरी
  अबुल फजल
  अबुल फराज
  अबुल फिदा
  अबुल फैजी
  अबू
  अबूकीर
  अबू-तालिब कलिम
  अबू-तालिब खान (मिर्झा)
  अबू-तालीब हुसैनी
  अबूबकर सिद्दिक
  अबू रोड
  अबूसिंबेल
  अबू हसन कुतुबशहा
  अबू हानिफ
  अबेओकुटा
  अबेव्हील
  अबेस
  अबोमे
  अबोर
  अब्-इ-इरताद
  अब्जदि
  अब्बासी बंदर
  अब्बिगेरी
  अब्राहाम
  अब्र:हामाइट
  अब्रूनुकसानी
  अब्लुर
  अभंग
  अभयगिरि
  अभयदेवसूरि
  अभयसिंह
  अभिजित्
  अभिधम्म
  अभिधम्मत्थसंगह
  अभिधर्मकोश
  अभिनंद
  अभिनय
  अभिनव कालिदास
  अभिनव गुप्त
  अभिनव गुप्ताचार्य
  अभिमन्यु
  अभिषेक
  अभिसरण
  अभिसार
  अभ्रक
  अमझेर
  अमडापूर
  अमदुल
  अमनेर
  अमरकंटक
  अमरकोश
  अमरगड निजामत
  अमरगोल
  अमरचंद्र
  अमरचिंत अथवा अत्माकुर
  अमरदास
  अमरप्रभसूरि
  अमरपुर
  अमरसिंह
  अमरापूर
  अमराबाद
  अमरावती
  अमरुराजा
  अमरु शतक
  अमरेळी
  अमरोहा तहशील
  अमर्षण
  अमलानंद
  अमलापुर
  अमलोह
  अमवा खास
  अ‍ॅमहर्स्ट
  अ‍महर्स्ट जिल्हा
  अ‍ॅमहर्स्ट पेटा
  अमळनेर
  अमात्य
  अमानी गंज, हाट
  अमॉय
  अमाल
  अमावसु
  अमितगति
  अमितायु
  अमिदिनें
  अमिनदीवि बेटें
  अमिनें
  अमिल अल्कहल
  अमिल नत्रायित
  अमीन
  अमीनगड
  अमीनभावी
  अमीना
  अमीरखान
  अमूदर्या किंवा ऑक्सस
  अमृत
  अमृतचंद्रसूरि
  अमृत बाजार
  अमृतराय
  अमृतराव
  अमृतवेल
  अमृतसर
  अमृतसिध्दि योग
  अमेझॉन
  अमेट
  अमेथी
  अमेरिका
  अमेशस्पेंत
  अमोघवर्ष
  अम्पिअर अन्ड्रे मेरी
  अम्मपत्तम्
  अम्मालआचार्य अथवा वरदाचार्य
  अम्लशास्त्र
  अम्लपित्त
  अ‍ॅम्स्टरडॅम
  अयन
  अयनांश
  अयीन उद्दीन ( शेख )
  अयीन-उल-मुल्क
   ( रव्वाजा )
  अयुथिया
  अयुबखान
  अयोध्या प्रांत
  अय्याकोंडा तिरुमलाय
  अय्यंगार, कस्तुरिरंग
  अय्यर, सर शेषाद्री
  अय्यर, सर तिरुवरुर मुथुस्वामी
  अय्याशास्त्री
  अरख
  अरग
  अरंग
  अरणीसूत
  अरदोइ
  अरनाइ
  अरंतांगीं
  अरपल्ली
  अरबस्थान
  अरबीपाशा
  अरबी समुद्र
  अरबेला
  अरराज
  अरवंतघाट
  अरवली पर्वत
  अरसीसिंह
  अरसुपल्ली
  अरसूर डोंगर
  अरहर-नवरगांव
  अरा
  अराजकता
  अरागो, डामिनिकस फ्रँस्वा जीन 
  अरारिया
  अरिसिंह
  अरुचि
  अरुण
  अरुणगिरीनाथ डिण्डिम
  अरुंतुद
  अरुंधती
  अरुंधतीदर्शनन्याय
  अरे
  अरेमाइक
  अरेटिअम
  अरैन
  अरोरा
  अर्क
  अर्कप्रकाश
  अर्कविवाह
  अर्काट, उत्तर
  अर्काट शहर
  अर्काट दक्षिण
  अर्काटचे नबाब
  अर्कावती
  अर्गास
  अर्घुन
  अर्जुन
  अर्जुनगड
  अर्जुनमल्ल
  अर्जुनसादडा
  अर्जनसुख
  अर्जुनी जमीनदारी
  अर्जेंटिना
  अर्झरूम
  अर्झिंजन
  अर्डिया
  अर्थशास्त्र

 

 

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .