प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग सहावा : अ ते अर्थशास्त्र

अयन.−या शब्दांत गत्यर्थी ' इ ' हा संस्कृत धातु असून ज्योतिषशास्त्रांत त्या शब्दाचा सूर्याचें उत्तर किंवा दक्षिण दिशेनें गमन असा अर्थ आहे. अयनें दोन आहेत. सायन मकरारंभापासून सायन कर्कारंभापर्यंत सूर्य कोणत्याहि दिवशीं विवक्षित वेळीं आधल्या दिवसाच्या त्याच्या जागेच्या उत्तरेस गेलेला दिसतो म्हणून त्या काळास उदगयन, व सायन कर्कारंभापासून सायन मकरारंभापर्यंत तो कोणत्याहि दिवशीं विवक्षित वेळीं त्याच्या आधल्या दिवसाच्या जागेच्या दक्षिणेस गेलेला दिसतो म्हणून त्या काळास दक्षिणायन म्हणतात.

प्रा ची न अ र्थ.−ज्योतिषसिद्धान्त ग्रंथांत उदगयन व दक्षिणायन या शब्दांचा हाच अर्थ असून तोच सांप्रतहि रूढ आहे. परंतु प्राचीन काळीं या शब्दांचा निराळा अर्थ होता असें दिसतें. ऋग्वेदांत, वाजसनेयि संहितेंत किंवा शतपथ ब्राह्मणांत उदगयन व दक्षिणायन असे प्रत्यक्ष शब्द नाहींत. तथापि या दोनहि ग्रंथांत ( उ. ऋग्वेद १. ७२, ७; १०. १८, १ व वाजसनेयि संहितेत १९.४,७ ) देवयान व पितृयाण हे दोन शब्द आले असून शतपथ ब्राह्मणांत (२. १, ३ ) सूर्य जेथें उत्तरेस आवर्ततो तेथें देवांमध्यें, व दक्षिणेस आवर्ततो तेथें पितरांमध्यें असतो, आणि वसंत, ग्रीष्म व वर्षा हे देवांचे व शरद, हेमंत व शिशिर हे पितरांचे ऋतू आहेत असें ह्मटलें आहे. यावरून, देवयान व पितृयाण हे शब्द हल्लीं आपण समजतों त्याप्रमाणेंच त्यावेळींहि उदगयन व दक्षिणायन याअर्थी असावेत. पण उदगयनार्थी देवयान या शब्दानें सूर्य विषुववृत्ताच्या उत्तरेस असतो तो काळ व दक्षिणायनार्थी पितृयाण या शब्दानें सूर्य विषुववृत्तााच्या दक्षिणेस असतो तो काळ दर्शविला जात असावा असें अनुमान करतां येतें. बृहदारण्यक (६. २, १५) व  छांदोग्य ( ४. १५, ५ ) उपनिषदांत तर देवयान व पितृयाण यांची तशी स्पष्टच व्याख्या केली आहे व पुढें गीतेंत ८.२४ मध्यें तीच कल्पना निराळया शब्दांत देऊन देवयानाच्या काळास उत्तरायण व पितृयाणाच्या काळास दक्षिणायन अशीं आधुनिक नांवें योजिलेलीं आहेत. शिवाय तेत्तिरीय संहिता ६. ५, ३ येथील '' सूर्य सहा महिने दक्षिणेस जातो व सहा महिने उत्तरेस जातो '' या अर्थी वाक्यांत उत्तारायणाची व दक्षिणायनाची कल्पना आढळते, व नारायणीय उपनिषद् अनुवाक ८० या ठिकाणीं देवयान व पितृयाण हे शब्द ह्या ग्रंथाच्या रचनाकालीं उदगयन व दक्षिणायन या शब्दांच्या समानार्थीच होते असें दिसतें. उत्तरायण व दक्षिणायन यांचा जुना अर्थ बदलून त्याच्या जागीं अनुक्रमें उत्तर दिशेनें व दक्षिण दिशेनें गमन हा नवा अर्थ नक्की केव्हां रूढ झाला हें सांगतां येत नाहीं. तथापि वसंतसंपात कृत्तिकांमध्यें

येण्याच्या ( म्हणजे अजमासें ख्रि. पू. ३००० च्या ) बराच काळ अगोदर व संवंत्सराचा म्हणजे सांवत्सरिक यज्ञांचा आरंभ वसंतसंपातीं होता तो बदलून शिशिर अयनीं आणला गेला असावा व हा फेरफार झाल्यावर कालांतरानें उत्तरायण याचा अर्थ या नवीन वर्षाचे पहिले सहा महिने म्हणजे शिशिर अयनापासून ग्रीष्म अयनापर्यंतचा काळ-असा प्रचारांत आला असावा. तथापि लो. टिळकांच्या मतें प्राचीन काळीं उत्तारायण किंवा उदगयन व दक्षिणायन हे सांप्रत रूढ असलेले शब्द प्रत्यक्ष प्रचारांत नसावे, तर त्या शब्दांची कल्पना केवळ देवयान किंवा देवलोक व पितृयाण किंवा पितृलोक या शब्दांनींच व्यक्त केली जात असावी ( ओरायन, पृ. २६−२७ पहा ).

का ल बिं दु वा च क अ र्थ. − उदगयन व दक्षिणायन या शब्दांचा ज्योतिषांत आणखीहि एक अर्थ होतो. हे शब्द सूर्याच्या उत्तरेकडे व दक्षिणेकडे वळण्यानें वर्षाचे जे दोन भाग होतात त्यांनां ज्याप्रमाणें लावण्यांत येतात त्याचप्रमाणें ते आतां ज्यावेळीं सूर्य उत्तरेकडे व दक्षिणेकडे वळतो त्या कालासाठींहि अनुक्रमें उपयोजिण्यांत येऊं लागलें आहेत. अर्थांत क्रांतिवृत्तांतील ज्या बिंदूपासून तो उत्तरेकडे व दक्षिणेकडे वळतो त्या बिंदूंनां उदगयनबिंदु व दक्षिणायनबिंदु अशीं नांवें देतां येतील.

अ य नां च्या का लां त व स्थ लां त प ड त गेले ला सू क्ष्म फ र क.−या उदगयनांचा व दक्षिणायनांचा काळ वैदिक कालापासून आजपर्यंत एकसारखा बदलत आला आहे. वेदांग ज्योतिषकालीं उदगयन धनिष्ठांच्या ( श्रविष्ठांच्या ) आरंभीं होत असे असें त्या ग्रंथांतील उल्लेखावरून दिसतें ( प्रपद्येते श्रविष्ठादौ सूर्याचांद्रमसावुदक् । सार्पार्ध्दे दक्षिणार्कस्तु माघ-श्रावणयो: सदा ॥ वे. ज्यो. ) म. भा. आदिपर्व, अ. ७१ येथें ' चकारान्यंच लोकं वै क्रुध्दों नक्षत्रसंपदा । प्रतिश्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि चकारय: ॥ ३४ ॥ अशीं जीं विश्वामित्रानें प्रतिसृष्टि निर्माण केली तीसंबंधीं वर्णनांतील वाक्यें आहेत
त्यांवरून त्या काळीं उदगयन श्रवणावर होत असे असें दिसतें. कारण येथें व पुढें अश्वमेधपर्व, अ. ४४ श्लो. २ येथें श्रवणारंभीं उदगयन होतें असें जरी म्हटलेलें नाहीं तरी ' नक्षत्रें श्रवणादि '' म्हणण्याचें दुसरें कारण कांहीं नाहीं , उत्ताराषाढांच्या दुसर्‍या चरणीं उदगयन होत असे असें वराह-मिहिरानें सांगितलें आहे, व सांप्रत तें मूळांच्या तिसर्‍या चरणामध्यें  होतें. अयनांच्यां या गतीस अयनचलन असें म्हणतात ( संपातचलन पहा ). अयनें स्थूलमानानें प्रत्येक २६००० वर्षांनीं ३५० अंश म्हणजे २७ नक्षत्रें मागें जातात. अर्थात् उपर्युक्त ग्रंथांतील अयनांच्या उल्लेखांवरून आपणांस त्या ग्रंथांचे काळ स्थूलमानानें ठरवितां येतात.  

ह ल्लीं च्या पं चां गां ती ल दि लीं जा णा रीं चु की चीं अ य नें.−उपर्युक्त अयानांची गति फार थोडी म्हणजे वर्षांत सुमारें ५० विकला आहे. अर्थात् तितकीच गति संपातांची म्हणजे सूर्य ज्या ठिकाणीं विषुववृत्तास ओलांडून उत्तारेकडे किंवा दक्षिणेकडे जातो त्या बिंदूंची आहे. आपल्या प्राचीन ज्योतिषग्रंथांतील वर्षाचें मान ८ विपळांनीं अधिक आहे. अर्थात् तितक्या कालांत संपातगति सुमारें ५९ विकला होते. असें असतां त्या ग्रंथांत तीं ६० विकला मानली आहे. आपली जुनी पंचांगपद्धति निरयन−म्हणजे एका ऋतुस आरंभ झाल्यापासून पुन्हां त्याच ऋतूस आरंभ होईपर्यंत एक वर्ष न धरतां सूर्य तारकात्मक एका नक्षत्रांत शिरल्यापासून पुन्हां त्याच नक्षत्रांत शिरेपर्यंत एक वर्ष मानणारी आहे. ती  जर शुद्ध निरयन असती तर तिचे वर्ष दर वर्षी खर्‍या म्हणजे सायन वर्षाहून संपातनक्षत्रांत दर वर्षी जितका मागें जातो तितकें अंतर चालण्यास सूर्यास जितका काळ लागेल तितक्या अधिक उशिरां सुरू झालें असावें. परंतु वर सांगितल्याप्रमाणें आपल्या जुन्या पंचांगांतील नाक्षत्रवर्ष खर्‍या नाक्षत्रावर्षाहून सुमारें ८ पळें अधिक धरलें गेलें असल्यामुळें आपल्या जुनया पंचांगांतील वर्ष खर्‍या वर्षाहून दर वर्षी तितकें आणखी अधिक उशीरां सुरू होते. या सर्वांचा संकलित परिणाम म्हटला म्हणजे आपल्या जुन्या पंचांगांतील ग्रहांची स्थिति सांगण्याचें आरंभस्थान शके ४४४ च्या सुमारास संपातांत होतें तें तेव्हां पासून दरवर्षी सुमारें ५९ (५१ + ८ ) विकला मागें मागें पडत आतों ( शके १८४४ ) वसंतसंपाताच्या सुमारें २३° [ ( १४००x५९ )÷(६०x ६०) ] गेलें आहे; व त्यामुळें त्या काळीं मकरसंक्रमण बरोबर उदगयनाच्या वेळीं म्हणजे सूर्य जेव्हां उत्तरेकडे जाण्यास वळतो तेव्हां ( दिसेंबर २२ ) होत असे, तें आतां अजमासें २३ दिवस मागाहून ( जानेवारी १३ । १४ च्या सुमारास ) होतें.

वरील विवेचनावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते कीं, आपल्या जुन्या ज्योतिषग्रंथकारांनीं आपलें वर्ष ठरविण्यांत अयनगति विचारांत घेतली नसल्यामुळें त्यांच्या ग्रंथावरून केलीं जाणारीं आजचीं पंचांगें शुद्ध सायन तर नसतातच, पण त्यांचें नाक्षत्र वर्ष ८ पळें मोठें धरलें गेल्यामुळें तीं शुद्ध निरयनहि नसतात. याचा परिणाम असा होतो कीं, हल्लींच्या पंचांगांत दिलेल्या मकरसंक्रमणाच्या किंवा उदगयनाच्या दिवशीं सूर्य सायन मकर राशींत संक्रमण किंवा उत्तरेकडे गमन करण्यास आरंभ तर करीत नाहींच; पण आपल्या प्राचीन ज्योतिषग्रंथकारांच्या काळीं सूर्य त्या दिवशीं ज्या तारकात्मक नक्षत्रांत येत असे त्या नक्षत्रांतहि येत नाहीं. तेव्हां आपणास शुद्ध सायनमान स्वीकारावयाचें असेल तर जुनी परंपरा बाजूस ठेवून डिसेंबर २२ च्या सुमारास आपली मकरसंक्रांत केली पाहिजे किंवा आपणास जुनी परंपरा कायम ठेवण्यासाठीं निरयन मानच चालू ठेवावयाचें असेल, व आपले पूर्वज ज्या तारात्मक नक्षत्रीं सूर्य आला असतां मकरसंक्रमणकालचे व इतर धार्मिक विधी करीत असत त्याच तारात्मक नक्षत्रीं तो आला असतां ते आपणास आतांहि करावयाचे असतील, तर प्रथम आपणांस प्रत्येक नक्षत्र बिनचूक कळण्यासाठीं आपल्या प्राचीन ज्योतिष-ग्रंथकारांचें आरंभस्थान कोणतें होतें तें नक्की शोधून काढलें पाहिजे व वर्षमान, अयनगति वगैरेसंबंधीं गणित करतांना अर्वाचीन सूक्ष्म वेधांवरून निश्चित केलेल्या आकडयांचा उपयोग केला पाहिजे.

पं चां ग सं शो ध ना च्या मा र्गां ती ल अ ड च ण.− तथापि जुन्या पंचांगांची सुधारणा करण्याच्या मार्गांतील मुख्य अडचण म्हटली म्हणजे प्राचीन ज्योतिषग्रंथकारांचें आरंभस्थान कोणतें होतें. हें आज आपणांस नक्की ठरवितां येत नाहीं ही होय कारण या जुन्या ग्रंथकारांनीं आपल्या आरंभस्थानाचा आपल्या ग्रंथांत कोठेंहि प्रत्यक्ष उल्लेख केलेला आढळून येत नाहीं; तथापि ज्योतिषग्रंथातील दुसर्‍या कांहीं उल्लेखांवरून आपणांस आरंभस्थान स्थूलमानानें निश्चित करतां येतें. उदाहरणार्थ, सूर्यसिध्दांतांत अयनांश काढण्याची जी रीत दिली आहे तिजवरून शके ४२१ हें शून्या यनांशाचें वर्ष येतें, म्हणजे या वर्षी संपातबिंदु नक्षत्रांत ज्या ठिकाणीं होता त्यास सूर्यसिध्दांतकार आरंभस्थान समजतात. सूर्यसिध्दांतांत सूर्याचा भोग काढण्याची जी रीत दिली आहे, तिजवरूनहि आपणांस आरंभस्थान ठरवितां येतें. कारण भोग म्हणजे सूर्याचें आरंभस्थानापासून अंतर व हा भोग ० असतांना आकाशांत सूर्य क्रातिवृत्तावर ज्या ठिकाणीं दिसेल तें आरंभस्थान होय. सूर्यसिध्दांतकाळीं सिध्दांतकारांनीं प्रत्यक्ष वेध घेऊन कोणत्या तरी कालाचा सूर्याचा भोग निश्चित केला असला पाहिजे व त्यावर सूर्याच्या गणिताचा पाया रचला असला पाहिजे व हें गणित त्या काळीं प्रत्यक्ष अनुभवाशीं जमत असलें पाहिजे. हिशोब करून पाहतां शके ४४४ या वर्षी सूर्यसिध्दांताप्रमाणें स्पष्ट मेषसंक्रांतीच्या वेळीं येणारा सूर्याचा ० भोग व प्रत्यक्ष सूर्याची नेमकी संपातबिंदूंत येण्याची स्थिति हीं अगदीं बरोबर जमतात. तेव्हां यावरून शके ४४४ हें शून्यायनांशाचें वर्ष निघतें. वराह-मिहिराच्या पंचसिध्दांतिका ग्रंथांत ज्या प्राचीन पांच सिध्दांतांचा समावेश केलेला आहे, त्याप्रमाणेंहि शून्यायनांश शके ४४४ च येतें व त्यापुढील बर्‍याच ग्रंथकारांनीं शके ४४४ किंवा ४४५ हेंच शून्यायनांशाचें वर्ष धरलें आहे. सूर्य-सिध्दांतांत नक्षत्रांच्या योगतारांचे जे भोग व शर दिले आहेत, त्यांवरूनहि आपणांस शून्यायनांश वर्ष काढतां येतें. योगतार्‍यांचे धु्रवाभिमुख भोग सर्वदा तेच रहात नसल्यामुळें पूर्वाचार्यांनीं सूर्याकरितां ध्रुवसूत्रांत आणलेले भोग व स्पष्ट शर सांगितले आहेत, ते भास्करचार्यांच्या मतें अयनांश शून्य असण्याच्या वेळचे आहेत. रेवतीयोगतारेचा भोग सूर्यसिध्दांतांत ३५९°५०' व शर ० दिला आहे व पुढील ज्योषिषग्रंथकरांनीं तर तिचा भोग परे ३६० अंशच दिला आहे. तेव्हां ही तारा कोणती व संपाती केव्हां होती हें काढलें म्हणजे शून्यायनांश वर्ष कळेल. रेवती योगतारेचा शर ज्याअर्थी शून्य दिला आहे, त्याअर्थी ती नुसत्या डोळयांनीं न अजमावितां येण्याइतकी क्रांतिवृत्ताच्या जवळ असली पाहिजे. रेवती विभागांतील क्रांतिवृत्ताच्या अत्यंत जवळ असलेली तारा म्हणजे ' झीटापिशियम ' ही होय व ती संपातबिंदूपाशीं असण्याचें वर्ष शके ४९४ येतें. अर्थात् या तिसर्‍या रीतीनें शके ४९४ हे शून्यायनांश वर्ष येतें व रेवती योगतारा म्हणजे झीटापिशियम हें आरंभस्थान ठरतें. वर दिलेल्या तीन रीतींनीं शून्यायनांशकालाचीं तीन भिन्न वर्षे निघण्याचें मुख्य कारण प्राचीन ज्योतिषग्रंथकारांच्या गणितांतील स्थूलपणा हें होय. शके ४४४ शून्यायनांश वर्ष मानणें व रेवती योगतारा आरंभीं मानणें या दोनहि गोष्टी प्राचीन ग्रंथांत दिसून येण्याचें कारण शके ४४४ व ४९४ यांमधील काळांत रेवती योगतारांचें संपातापासून अंतर सुमारें ४० कलांपेक्षा केव्हांहि अधिक नव्हतें व हें सूक्ष्म अंतर नुसत्या डोळयांनां भासमान होत नसल्यामुळें किंवा उपेक्षणीय वाटत असल्यामुळें या दोनहि गोष्टीं एकसमयावच्छेदेंकरून स्वीकारण्यांत आल्या.

पंचांगसंशोधनाचे आपल्या महाराष्ट्रांत जे प्रयत्‍न झाले, त्यांची हकीकत प्रस्तावनाखंडांत ज्योतिषशास्त्राचा इतिहास देतांना दिलीच आहे. शके ४४४ पासून शके १८४५ पावेतों सुमारें १४०० वर्षांत रेवती योगतारेपासून संपातबिंदु दरवर्षी सुमारें ५०.१ विकलांप्रमाणें १८ अंश ४८ कला मागें पडला असल्यामुळें हल्लीं सायन मेषसंक्रमणानंतर म्हणजे वसंत संपातानंतर सुमारें १८−१९ दिवसांनीं सूर्य रेवती योगतारे पाशीं येतो. अर्थात् शुद्ध निरयन पंचांगांतील मेष व इतर संक्रमणें सायन संक्रमणानंतर १८−१९ दिवसांनीं पडतात; परंतु जुन्या पंचांगांतील आरंभस्थान, वर्ष मोठें धरलें गेल्यामुळें संपातबिंदूपासून दरवर्षी सुमारें ८ विकला अधिक पुढें सरकत जाऊन आज तें वास्तविक आरंभस्थानाच्या म्हणजे रेवती योगतारेच्या ( अजमासें २८/९ =) ३ अंश अधिक पुढें सरकलें आहे म्हणून त्यांतील संक्रमणें शुद्ध निरयन संक्रमणानंतर सुमारें तीन चार दिवसांनीं व सायन संक्रमणानंतर सुमारें १९−२० दिवसांनीं येतात.

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

खंड ६: अ ते अर्थशास्त्र  

  रचना परिचय

  अंतरंग परिचय

 

  अइ
  अइजल
  अकॅडमी
  अकॅडमिक पंथ
  अकबर
  अकबरपुर
  अकबराबाद
  अकंपन
  अकरमासे
  अकराणि (किल्ला)
  अकराणि (परगणा)
  अकलुज
  अका ( टेंकडया )
  अका जात
  अका कांग्वा
  अकाडीया
  अकाडी
  अकापुलको
  अकालगड
  अकालॅरेन्शिआ
  अकाली
  अकिमिनियन
  अकियन लोक व संघ
  अकियाब
  अकिलीस
  अकृतव्रण
  अकोट तालुका
  अकोट
  अकोला जिल्हा
  अकोला तालुका
  अकोला शहर
  अक्कड
  अक्कण्णा
  अक्कलकारा
  अक्कलकोट
  अक्कलकोटचे स्वामीमहाराज
  अक्कादेवी
  अक्काबाईचा फेरा
  अक्किवट
  अक्वा
  अॅक्टन
  अॅक्टिअम
  अक्रा
  अक्रूर
  अक्रोड
  अखलकोप
  अखा
  अगमुदैयन्
  अगर
  अगरखेड
  अगरतला
  अगरु (ऊद)
  अगस (किंवा अगासा)
  अगस्ता
  अगस्त्य
  अगस्त्यमले 
  अगाखान
  अगार्या
  अगीर
  अग्नि
  अग्निकुलें
  अग्निक्रीडा
  अग्निपुराण
  अग्निमांद्य
  अग्निमापक
  अग्निमित्र
  अग्निवेश्य
  अग्निशिर
  अग्निष्टोम
  अग्रदानी
  अग्रहारी
  अग्रिजेन्टम्
  अग्रोर
  अग्रोहा
  अघमर्षण
  अघारिया
  अघासुर
  अघोरी
  अचल
  अचला (किल्ला)
  अचेष्टः ( आर्गन )
  अचोली
  अच्युताश्रम
  अच्युताश्रम शिष्य
  अछनेरा
  अज
  अजगर
  अजंठा डोंगर
  अजंठा लेणीं
  अजनाळ
  अजमीढ
  अजमीरमेरवाड
  अजमीर शहर
  अजमीरीगंज
  अजमेर
  अजमोदल
  अजमोदा
  अजयगड संस्थान
  अजयगड शहर
  अजयपाल
  अजयसिंह
  अजशृंगीं
  अजामिल
  अजातशत्रु
  अजाहूत सरदेशमुख
  अजित
  अजीगर्त
  अजीव संयुक्त पदार्थ
  अझमगड जिल्हा
  अझमगड गांव
  अझर बैजन
  अझारा, डॉन्ट जोस निकोलस डी
  अझीमगंज
  अझोटस
  अझोर्स
  अझोव्ह
  अझोव्हचा समुद्र
  अटक जिल्हा
  अटक नदी
  अटक गांव
  अटलांटिक महासागर
  अटलांटिक सिटी
  अटालिया
  अटीना
  अठरा आखाडे
  अठरा कारखाने
  अठरा टोपकर
  अठरा धान्यें व उपधान्यें
  अठरा पुराणें
  अठ्ठाविशी
  अडगांव
  अडत्या
  अडलम
  अॅडलर फेलीक्स
  अडस
  अडाण
  अॅडाम्स जॉन
  अॅडाम्स जॉन क्किन्सी
  अॅडाम्स हेनरी कार्टर
  अडावद
  अॅडीस अबाबा
  अॅडीरॉनडॉक्स्
  अॅडिसन जोसेफ
  अॅडिसनचा रोग
  अडुर
  अडुळसा
  अॅडीलेड
  अॅडेल्सवर्ग
  अडेसर
  अॅडोनीस
  अडोवा
  अॅड्मिरॅलटी बेटें
  अडयाळ
  अॅड्रा
  अॅड्रार
  अॅड्रिअन
  अॅड्रिआ
  अड्रिआटीक समुद्र
  अॅड्रिआनोपल
  अढोई
  अणिमांडव्य
  अणु
  अणे
  अण्णाजी दत्तो
  अण्णिगिरी
  अतरसुंबा पोटविभाग
  अतरसुंबा गांव
  अतारी
  अतिकाय
  अतिपरमाणु विद्युत्कण
  अतिरात्र यज्विन्
  अतिविष
  अतिसार
  अतीत
  अतीतानंद
  अतीश
  अतूर
  अत्तर व सुगंधी पदार्थ
  अत्तार फरिदुद्दिन
  अत्यग्निष्टोम
  अत्राफ इ बाल्डा
  अत्रावळी
  अत्रि
  अथगड
  अथणी तालुका
  अथणी गांव
  अथमलिक
  अथर्वण
  अथर्वणाचार्य
  अथर्ववेद
  अथेन्स
  अथोर
  अदवानी तालुका
  अदवानी शहर
  अदाना
  अदा बझार
  अदिकल
  अदिचनल्लुर
  अदिति
  अदिलाबाद जिल्हा
  अदिलाबाद तालुका
  अदिलाबाद शहर
  अध्दनकी
  अद्रिका
  अद्वैत
  अद्वैतानंद
  अधर्मसंतति
  अधिकमास
  अधिरथ
  अधेवाड
  अन
  अनकापल्ली
  अॅनॅक्झॅगोरस
  अॅनॅक्झिमँडर
  अनंगपाल
  अनंग भीम
  अनंगहर्ष मात्ररात
  अननस
  अनंत
  अनंतत्व
  अनंतदेव
  अनंतपद
  अनंतपुर जिल्हा
  अनंतपुर तालुका
  अनंतपुर गांव
  अनंतपुर
  अनंतफंदी
  अनंत बडवे
  अनंतमूळ
  अनंतराम
  अनंतशयन
  अनंतसुत ( मुग्दल )
  अनंतसुत ( विठ्ठल )
  अनमदेश
  अनयमलय
  अनयमुडी
  अनरण्य
  अनला
  अनवरुद्दीन
  अनवळ
  अनवरी
  अनवलोभन
  अनसिंग
  अनसूया
  अनळ
  अना
  अनागत वंश
  अनागोंदी
  अनाझरबस
  अनाथ
  अनार्कली
  अनावल
  अनाहगड
  अनाहित
  अनिरुध्द
  अनु
  अनुनय
  अनुभवजन्यज्ञानवाद
  अनुमति
  अनुराधपुर
  अनविंद
  अनुशाल्व
  अनूपगड
  अनूपशहर तहशील
  अनूपशहर
  अनूपदेश
  अनूपवायु
  अनेकुल तालुका
  अनेकुल गांव
  अनेवाडी
  अनूबाई घोरपडे
  अन्न
  अन्नंभट्ट
  अन्नय्याचारी
  अन्नवस्त्र
  अॅन्नोबॉन
  अनहिलवाड
  अन्होनी
  अपकृत्य
  अपचन
  अपदान
  अपराजिता
  अपरादित्य पहिला
  अपरादित्य दुसरा
  अपरांतक
  अपस्मार
  अपामिया
  अपीनस
  अपुष्प वनस्पति
  अपेनाइन्स
  अपोलोनिआ
  अप्पय्यादीक्षित
  अप्पर
  अप्पाशास्त्री
  अप्सरा
  अफगाणिस्तान
  अफगाण-तुर्कस्तान
  अफजलखान
  अफझलगड
  अफसर
  अफू
  अबकारी खातें
  अॅबट
  अॅबट, लीमन
  अबट्टाबाद, तहशील
  अबट्टाबाद शहर
  अबदल (पंजाब)
  अबदल लतिफ
  अबदागिरी
  अबदुल अझीझ
  अबदुल कादिर
  अबदुल गफूर
  अबदुल-जलिल
  अबदुल मजिद
  अबदुल मलिक
  अबदुल रहमान
  अबदुल रहमानखान
  अबदुल रहिमखान
  अबदुल रहीमखान
  अबदुल रहीमखान
  अबदुल हक्क (शेख)
  अबदुल हमिद
  अबदुल्ला
  अबदुल्ला कुतुबशहा
  अबदुल्लाखान सय्यद
  अबदुल्ला बिनअल्ली
  अबदुल्ला बिनअली बिन   अबशुव अलहलबी
  अबरडीन
  अबाझइ
  अबाना आणि फारपर
  अबानो पिट्रो
  अबाब्दा
  अबिंग्डन
  अबिडॉस
  अबिपोन
  अबिरामम्
  अबिला
  अबिसीनिया
  अबीर (बुका)
  अबुल आला उल माआरी
  अबुल फजल
  अबुल फराज
  अबुल फिदा
  अबुल फैजी
  अबू
  अबूकीर
  अबू-तालिब कलिम
  अबू-तालिब खान (मिर्झा)
  अबू-तालीब हुसैनी
  अबूबकर सिद्दिक
  अबू रोड
  अबूसिंबेल
  अबू हसन कुतुबशहा
  अबू हानिफ
  अबेओकुटा
  अबेव्हील
  अबेस
  अबोमे
  अबोर
  अब्-इ-इरताद
  अब्जदि
  अब्बासी बंदर
  अब्बिगेरी
  अब्राहाम
  अब्र:हामाइट
  अब्रूनुकसानी
  अब्लुर
  अभंग
  अभयगिरि
  अभयदेवसूरि
  अभयसिंह
  अभिजित्
  अभिधम्म
  अभिधम्मत्थसंगह
  अभिधर्मकोश
  अभिनंद
  अभिनय
  अभिनव कालिदास
  अभिनव गुप्त
  अभिनव गुप्ताचार्य
  अभिमन्यु
  अभिषेक
  अभिसरण
  अभिसार
  अभ्रक
  अमझेर
  अमडापूर
  अमदुल
  अमनेर
  अमरकंटक
  अमरकोश
  अमरगड निजामत
  अमरगोल
  अमरचंद्र
  अमरचिंत अथवा अत्माकुर
  अमरदास
  अमरप्रभसूरि
  अमरपुर
  अमरसिंह
  अमरापूर
  अमराबाद
  अमरावती
  अमरुराजा
  अमरु शतक
  अमरेळी
  अमरोहा तहशील
  अमर्षण
  अमलानंद
  अमलापुर
  अमलोह
  अमवा खास
  अ‍ॅमहर्स्ट
  अ‍महर्स्ट जिल्हा
  अ‍ॅमहर्स्ट पेटा
  अमळनेर
  अमात्य
  अमानी गंज, हाट
  अमॉय
  अमाल
  अमावसु
  अमितगति
  अमितायु
  अमिदिनें
  अमिनदीवि बेटें
  अमिनें
  अमिल अल्कहल
  अमिल नत्रायित
  अमीन
  अमीनगड
  अमीनभावी
  अमीना
  अमीरखान
  अमूदर्या किंवा ऑक्सस
  अमृत
  अमृतचंद्रसूरि
  अमृत बाजार
  अमृतराय
  अमृतराव
  अमृतवेल
  अमृतसर
  अमृतसिध्दि योग
  अमेझॉन
  अमेट
  अमेथी
  अमेरिका
  अमेशस्पेंत
  अमोघवर्ष
  अम्पिअर अन्ड्रे मेरी
  अम्मपत्तम्
  अम्मालआचार्य अथवा वरदाचार्य
  अम्लशास्त्र
  अम्लपित्त
  अ‍ॅम्स्टरडॅम
  अयन
  अयनांश
  अयीन उद्दीन ( शेख )
  अयीन-उल-मुल्क
   ( रव्वाजा )
  अयुथिया
  अयुबखान
  अयोध्या प्रांत
  अय्याकोंडा तिरुमलाय
  अय्यंगार, कस्तुरिरंग
  अय्यर, सर शेषाद्री
  अय्यर, सर तिरुवरुर मुथुस्वामी
  अय्याशास्त्री
  अरख
  अरग
  अरंग
  अरणीसूत
  अरदोइ
  अरनाइ
  अरंतांगीं
  अरपल्ली
  अरबस्थान
  अरबीपाशा
  अरबी समुद्र
  अरबेला
  अरराज
  अरवंतघाट
  अरवली पर्वत
  अरसीसिंह
  अरसुपल्ली
  अरसूर डोंगर
  अरहर-नवरगांव
  अरा
  अराजकता
  अरागो, डामिनिकस फ्रँस्वा जीन 
  अरारिया
  अरिसिंह
  अरुचि
  अरुण
  अरुणगिरीनाथ डिण्डिम
  अरुंतुद
  अरुंधती
  अरुंधतीदर्शनन्याय
  अरे
  अरेमाइक
  अरेटिअम
  अरैन
  अरोरा
  अर्क
  अर्कप्रकाश
  अर्कविवाह
  अर्काट, उत्तर
  अर्काट शहर
  अर्काट दक्षिण
  अर्काटचे नबाब
  अर्कावती
  अर्गास
  अर्घुन
  अर्जुन
  अर्जुनगड
  अर्जुनमल्ल
  अर्जुनसादडा
  अर्जनसुख
  अर्जुनी जमीनदारी
  अर्जेंटिना
  अर्झरूम
  अर्झिंजन
  अर्डिया
  अर्थशास्त्र

 

 

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .