प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

भारतीय संस्कृतीवर परक्यांचे जे परिणाम झाले त्यांत इराणी लोकांच्या संस्कृतीचे काय परिणाम झाले याचें विवेचन या भागांत आम्हीं फारसें केलेलें नाहीं.  डॉ. स्पूनर यांनीं चंद्रगुप्‍त मौर्य आणि चाणक्य यांसहि इराणी ठरविण्याचा प्रयत्‍न केला आहे. इराणी परिणाम मोठा होता अशा अर्थाचीं विधानें अनेक आहेत.  हीं विधानें करणारे असें गृहीत धरतात कीं या देशांत मगानुयायी लोक बर्‍याच उत्तरकालीं आले असावेत.  पण ऋग्वेदाच्या मंत्ररचनाकालींच म्हणजे इराणी संस्कृतीच्या प्रारंभापूर्वीचं बरेच मगानुयायी लोक भारतीयांत समाविष्ट झाले होते असा पुष्कळ पुरावा वेदांतच सांपडतो.  यामुळें पर्शु, शक आणि मगानुयायी लोक यांच्या कार्याचें श्रेय इराणास देतां येईल किंवा नाहीं याचा वानवाच आहे.  या प्रश्नाविषयींचें विवेचन विशिष्ट कालांचा इतिहास लिहितांना करतां येईल.

भारतीय व इतर संस्कृतींच्या युद्धाची व्यापक कल्पना देऊन मग भारतीयांस स्वकीय भवितव्याच्या नियमनास अवश्य असलेलें समाजशास्त्र आणि शासनशास्त्र व अल्पांशानें अर्थशास्त्र दिलें आहे.

हिंदु व हिंदुस्थान यांच्या हिताहिताशीं ज्य़ांचा संबंध येतो अशा अनेक गोष्टी व वरील तीन शास्त्रांत ज्यांचा समावेश होईल असे अनेक नियम व कार्यपरंपरा यांचा ऊहापोह या ग्रंथांत केला आहे.  भारतीय समाजशास्त्राचें बरेंच आणि शासनशास्त्र व अर्थशास्त्र यांचें मूलतत्त्वविषयक विवेचन यांत येऊन गेलें आहे.  हा भाग आपले जगांतील इतर मनुष्यसमूहांशीं काय संबंध आहेत हें स्पष्ट करील.

देशामध्यें ज्ञानसंवर्धनार्थ ज्या संस्था आहेत त्यांत युनिव्हर्सिट्या प्रमुख होत. मुंबई, मद्रास, कलकत्ता, अलाहाबाद आणि पंजाब हीं पांच विद्यापीठें जुनीं आहेत. गेल्या दहा वर्षांत कांहीं नवीन पीठें तयार झालीं.  बिहारला पाटणा युनिव्हर्सिटी मिळाली. म्हैसूरसारख्या संस्थानानेंही आपली युनिव्हर्सिटी केली आहे आणि रंगूनलाहि युनिव्हर्सिटी मिळाली आहे.  नागपूरची युनिव्हर्सिटी स्थापन होण्याच्या बेतांत आहे. येणेप्रमाणें ठरींव शिक्षणाचा विस्तार झाला आहे.  तथापि विद्यासंवर्धनाचें काम चांगलेंसें सुरू झालेलें नाहीं.  सध्यांच्या विद्यापीठांतील मुख्य दोष म्हटला म्हणजे ग्रंथशालांचा अभाव होय.  दुसरा दोष म्हटला म्हणजे विद्यापीठें ज्या कॉलेजांमार्फत शिक्षण देतात त्या कॉलेजांतील प्रोफेसरांनां पगार इतका थोडका मिळतो कीं, त्या पगारांत या संस्थांत काम करण्यास चांगलीं माणसें मिळावयाचींच नाहींत.

 

ज्ञानप्रगतीसाठीं ज्या खटपटी होत आहेत त्यांत शिक्षणखात्यावरील लोकसत्ता वाढविणें, आणि लोकांनी स्वतंत्रपणें शिक्षणसंस्था चालविणें व शिक्षणपद्धति ठरविणें हे दोनही प्रकार आहेत.  आपल्या देशांतील प्रजेस जे नवीव अधिकार मिळाले आहेत त्यांत कांही मंत्री प्रत्यक्ष लोकांच्या प्रतिनिधींस जबाबदार केले आहेत व कांही खातीं या जबाबदार मंत्र्यांच्या हवालीं केलीं आहेत.  त्यांत शिक्षण लोकांच्या हातीं दिलें आहे.  या फरकामुळें शिक्षणविषयक विचाराला जोर मिळेल अशी अपेक्षा आहे.  असहकारितेच्या तत्त्वामुळें कांहीं विद्यार्थी शाळा सोडीत आहेत आणि अशा विद्यार्थ्यांसाठीं "टिळक महविद्यालय" पुण्यास स्थापन झालें आहे.  केवळ स्वतंत्र बुद्धीनें शिक्षणाची पद्धति ठरविण्याचा हा प्रयत्‍न आहे.  संस्था जितकी अधिक स्वतंत्र तितकी ती नवीन प्रयोग करण्यास मोकळी असते.  अशा संस्थांमध्ये प्रयोग होऊन जो अनुभव उत्पन्न होतो तो सर्व राष्ट्रास ऊपयोगी पडतो.  खाजगी शाळा, हिंदु युनिव्हर्सिटीसारख्या युनिव्हर्सिट्या, कर्वे यांची स्त्रियांकरितां स्थापन झालेली युनिव्हर्सिटी आणि नवीन स्थापन झालेलें टिळक महाविद्यालय यांसारख्या संस्था आपली बुद्धि स्वतंत्र ठेवून परकीय तंत्रानें कमी कमी चालतील, आणि स्वतः प्रयोग करून शिक्षणसंस्थांमध्यें नवीनपणा आणतील व देशांतील जुन्या शिक्षणसंस्थांत इष्ट फेरफार अनुभवानें सुचवितील.

हें सर्व खरें. पण योग्य शिक्षण द्यावयासाठीं शिक्षणास योग्य असें वाङ्‌मय पाहिजे.  लोकांस काय सांगावयाचें तें सांगण्यासाठीं सांगावयाची माहिती गोळा झाली पाहिजे.  ज्ञान स्वभाषेमार्फत लोकांस द्यावयाचें तर त्या भाषेंत तें व्यक्त करण्याची संवय झाली पाहिजे. स्वभाषागौरवाचा प्रयत्‍न झाला पाहिजे.  देशांत स्वत्वस्थापनासाठीं जे प्रयत्‍न होत आहेत त्यांत स्वभाषागौरवाचा प्रयत्‍न विशेष महत्त्वाचा होय.  स्वभाषागौरवाचे जे अनेक प्रयत्‍न लेखक करीत आहेत त्यांतील एक प्रयत्‍न ज्ञानकोशरचना हा होय.

ज्ञानकोश म्हणजे अत्यंत व्यापक वाङ्‌मय होय.  यानें भाषा तयार व्हावयाची, आणि प्रगमनशील जग आणि अप्रगत महाराष्ट्र यांतील बौद्धिक अंतर कमी व्हावयाचें, या प्रकारच्या अनेक अपेक्षा प्रस्तुत ग्रंथासंबंधाच्या आहेत.  अपेक्षा लक्षांत ठेवून ग्रंथ बनविण्याची जबाबदारी ज्यांच्यावर पडते त्यांच्या मनांत "आपल्या हातून या अपेक्षा कितपत सफल होत आहेत" हा विचार येतो.  हा विचार प्रस्तावनाखंडाचा हा पहीला विभाग महाराष्ट्रीय वाचकांपुढें ठेवीत असतां आमच्या मनांत एकसारखा वागत आहे.

हा विभाग तयार करतांना ज्यांचें पुष्कळ साहाय्य झालें त्यांत रा. यशवंत रामकृष्ण दाते, रां. पांडुरंग महादेव बापट आणि सौ. शीलवती केतकर यांचा विशेष उल्लेख केला पाहिजे.
        
श्रीधर व्यंकटेश केतकर.

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .