प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

अर्धशिशी - ( सं. अर्धशीर्ष; इं. हेमिक्रेनिया. )  हें एक प्रकारच्या नियमित वेळीं व नियमित अवकाशानें उद्भवणारें डोकें दुखणें होय; याच्या अगोदर बहुधा कांहींतरी सूचक लक्षणें होतात. विशेषत: हें एकाच बाजूचें असतें; पुष्कळदां ह्यापासून मळमळ व वाती हीं लक्षणें उद्भवतात.

का र णें. - अप्रत्यक्ष कारणें आनुवंशिक ओघ, पंडुरोग, अशक्तता, वातप्रकृति हीं होत. प्रत्यक्ष कारणें दु:ख, चिंता शारीरिक श्रम, जागरण, मैथुनातिरेक, कोंडलेल्या अशुध्द हवेत राहणें व अव्यवस्थित अन्नपानसेवन हीं होत.

ल क्ष णें. - आरंभीं ज्ञानेंद्रियासंबंधीं काहीं सूचक लक्षणें होतात. किंबहुना ही त्या रोगाची पहिली पायरीच होय. हीं लक्षणें बराच काळ असतात; नंतर प्रत्यक्ष डोकें दुखूं लगतें व तज्जन्य लक्षणें होऊं लागतात. दृष्टींत कांहींना कांहीं चमत्कारिक फेरफार झाल्यासारखें वाटणें, अंगावर कांटा येणें, हातपाय गार पडणें यांपैकीं एखादें अगर सर्वच लक्षणें प्रथम होऊन मन अगदीं गळून जातें; रोगी अस्वस्थ होतो; नंतर डोक्यांत घाव घातल्याप्रमाणें अथवा टोंचल्याप्रमाणें थोड्या वेदना होऊं लागून डोकें दुखण्याच्या अवस्थेस आरंभ होतो.

केव्हां आंखावर एका बिंदूच्या ठिकाणीं प्रथम जणूं काय सामत्यानें कोणी भोंक पाडतें आहे व हळू हळू तो सामता मोठा होत जात आहे अशा प्रकारचा भास होतो. त्या बिंदूपासून वेदना हळू हळू पसरत जातात व रोगी त्या बिंदूवर बोट ठेवितो आणि त्या दाबानें त्यास बरें वाटतें. नेत्रगोल ठणकतात. बोटाचा दाब त्यास सहन होत नाहीं. क्वचित वांती झाल्यास डोकें दुखणें मुळींच बंदहि पडते, तरी रोग्याचा मेंदू थकलेला असतो.

डोकें दुखण्याचा एकच प्रकार नसतो. त्याचा जोर व कालावधि हेहि अनियमित असतात. कोणाची एकच बाजू तर कोणाचें एकच ठिकाण फार दुखतें. केव्हां एकाच बिंदूपासून वेदना पसरतात तर केव्हां प्रथमची सूचक लक्षणें होऊनच थांबतात, व दृष्टि साफ होऊन पुढें कांहींच त्रास होत नाहीं. कांहीं रोग्यांनां शरीराच्या इतर भागांतहि वेदना होऊं लागते; केव्हां ही वेदना एका हातांत, जिभेच्या अर्ध्या भागांत, अथवा डोळ्याच्या एका भागांत उद्भवते. केव्हां केव्हां ऐकणें, बोलणें व स्मरणशक्ति यांतहि कमतरता येते.

बारा वर्षांच्या वयापासून पंचवीस वर्षांच्या वयापर्यंतच्या अवधींतच अर्धशिशीस सुरवात होण्याचा फार संभव असतो. तसेंच पुरूषांपेक्षा स्त्रियांनां हा विकार विशेष होतो. पन्नाससाठाच्या पुढें अर्धशिशी बहुधा उठत नाहीं.

आंतील फेरफार. - पचनेंद्रियांत अथवा यकृतांत फेर बदल झाल्यामुळेंच अर्धशिशी उत्पन्न होते हें मत सांप्रत फारसें प्रचलित नाहीं. वातवह नाडींत उद्भवणार्‍या वेदनेची (न्यूर्‍यालजिया) या विकाराशीं साम्यता असली तरी अर्धशिशींत मेदूंतील ज्ञानेंद्रियांच्या कंदांत बरीच अधिक अदलाबदल होते, तीपासून डोक्याचा बराच अधिक भागहि व्यापला जातो, व तीमध्यें पुष्कळदां वांती होणें हीं लक्षणें असतात. अर्धशिशीचा अंमल एकदां झाल्यावर पुन्हां तो होईपर्यंत मध्यें पुष्कळ आठवडे किंवा महिने सुध्दां जातात, व पुन्हां अंमल होतो तो पूर्वीच्याच क्रमानें होतो. हा विकार उद्भवण्याचें कारण मुख्यत: सहानुभूतिक तंतूमध्येंच असावें असें दिसतें. मेंदूचा अंमल सहानुभूतिक तंतूंवर नीट घडेनासा झाला तर कांहीं ठिकाणच्या सहानुभूतिक तंतूंची क्रिया अनियंत्रित चालून रक्तवाहिन्यांचा संकोच होतो व त्यामुळेंच ज्ञानेंद्रियासंबंधीचीं सूचक लक्षणें होतात. पुढें रक्तवाहिन्यांचा पुन्हां विकास झाल्यामुळें डोक्यांत रक्ताधिक्य होऊन डोकें दुखण्यास सुरूवात होते. एकंदरींत ह्या गोष्टीचा उलगडा अद्याप व्हावा तसा झाला नाहीं असेंच म्हणावें लागतें.

चिकित्सा. - ही व्याधि नूतन असेल तर साफ बरी करतां येते व कायम जडलेली असेल तर कमी त्रासदायक करतां येते. चिकित्सेचे प्रकार तीन (१) पाळ्यांमधील अवकाशांतील चिकित्सा.-हिचें कारण शोधून काढून दूर करून नंतर शरिरप्रकृति व मेंदू सुधारण्याची खटपट करावी. या कामीं कडू वनस्पति, चिराता, लिंब, जनशन, कॅलंबा, क्वाशिया यांचा व लोह, कुचला अथवा त्याचा अर्क (स्ट्रिकनिया) व माशाचें तेल यांचा उपयोग चांगला होतो. प्रथम कोठा साफ होण्याकरितां थोडा भांगेचा अंश घालून कडू वनस्पति व पाचक आणि वायुहारक औषधें-ओवा, सुंठ, बडीशेप, दालचिनी इत्यादि-ह्यांचें मिश्रण कांहीं दिवस द्यावें. रात्रौ थोडा त्रिफळा द्यावा पण कडक जुलाब देऊं नयें. कोठा शुध्द झाल्यावर लोहाचा सौम्य कल्प द्यावा. तो देणें इष्ट नसेल तर कुचल्याचा अर्क कडू वनस्पतीच्या काढयांत दिल्यास चांगला उपयोग होतो. भूतोन्मादाची विकृति असल्यास स्त्रियांनां कुचल्याचा अर्क मानवत नाहीं. अशा स्थितींत ब्रोमाईड ऑफ पोट्याशियमचा विशेष उपयोग होतो. मेदूचा थकवा असल्यास माशांचें तेल व मलावरोध असल्यास सौम्य रेचक द्यावें त्या स्थितींत सोमलाचा व कोयनेलचाहि चांगला उपयोग होतो. अशक्त असतात त्यांनीं बारा तास विश्रांति घ्यावी. अर्धशिशी उठण्याच्या पूर्वी तास दोन तास न्याहारी करावी, किंवा गरम दूध घ्यावें. साधें व हलकें अन्न मुबलक खावें. डोके तपासून योग्य भिंगाचा चष्मा लावावा म्हणजे पुन्हां कधींहि डोकें दुखत नाहीं. (२) सूचक स्थितींत उपचार:-डोळ्यापुढें काजवे येऊं लागताच रोग्यानें डोकें सखल करून पडून रहावें;दृष्टीच्या क्षेत्रांत ज्या बाजूस काजवे दिसत असतील तिच्या विरूध्द बाजूच्या कुशीवर निजावें. कांहीं उत्तेजक पेय-मद्य, चहा, अगर गरम दूध-प्यावें. शहारे येऊं लागल्यास अगर अंग गार पडल्यास अंथरूणाजवळ शेगडी ठेवावी व बाटलीनें शेकावें; स्वस्थ पडून रहावें. उदासीनता, क्षोभ, तळमळ इत्यादि लक्षणें झाल्यास मेंदूला उत्तेजन देणारीं औषधें-हेनवेन, हिंग, स्पिरीट ऑफ क्लोरोफार्म, इथर ह्यापैकीं एखादें दिल्यास पुष्कळदा डोकें दुखण्याचें तात्काळ बंद पडतें. ह्या स्थितींत मद्याचा उपयोग करूं नये. (३) डोकें दुखत असतांना उपचार:-अंधार केलेल्या कोलींत रोग्यानें स्वस्थ पडून रहावें. गडबड किंवा आवाज होऊं देऊं नये. वाती न होईल अशी खटपट करणें बरें असा नेहमीचा अनुभव आहे. ह्यासाठीं सोडावाटरमध्यें बर्फ मिसळून द्यावा. थंड चहा, पाण्यांतून सोडा, चुन्याची निवळी किंवा नारळाचें पाणी द्यावें. हातपाय गार पडल्यास शक्यतर गुडघ्यापर्यंत पाय गरम पाण्यांत सोडावे. मळमळ राहतांच तवकील, आरारोट किंवा तांदुळाची कांजी एक पेलाभर घेतल्यास मेंदूतील रूधिराभिसरण व्यवस्थित चालून डोकें दुखावयाचें राहण्यास पुष्कळ मदत होते.

डोकें दुखत असतांना तें राहाण्यासाठीं पोटासा ब्रोमाईड, नवसागर (आमोनिया क्लोराइड), भांग (इंडियन हेंप), इत्यादि अनेक औषधें देण्याचा प्रचार आहे. ह्यांपासून उपयोगहि बराच होतो. पण अँन्टीपायरीन व अँन्टी फेब्रीन ह्यांपासून डोकें हटकून राहतें असें म्हणण्यास हरकत नाहीं. ह्यांचा अंमल शरीरावर कसा होतो हें जरी आजमित्तीस सांगतां येत नाहीं, तथापि त्यापासून विशेषत: ह्या जातीचें डोकें दुखणें हटकून राहतें असा अनुभव आहे. डोकें दुखण्याच्या समयाच्या अगोदर ८-१० ग्रेन अँन्टीपायरीन किंवा ३-५ ग्रेन अँन्टी फेब्रीन पाण्याच्या घोटाबरोबर पोटांत घेऊन वर कांहीं स्निग्ध अन्न खावें म्हणजे बहुतकरून डोकें उठतच नाहीं. उठल्यास पुन्हां एकदोन वेळां त्याच औषधाचा तास दोन तासांच्या अंतरानें उपयोग करावा. क्वचित् प्रसंगीं न सोसल्यास वरच्याच्या अर्धें प्रमाण तासातासाच्या अंतरानें द्यावें. अँन्टीपायरीन बरोबर कोयनेल, पोटासा ब्रोमाइड इत्यादि औषधांचाहि उपयोग करण्याचा कांहींचा संप्रदाय आहे. मेंथॉल, व वेलदोड्याचें तेलहि ह्या विकारावर पोटांत देतात.

बाह्योपचार. - डोक्यास उष्णता किंवा थंडी लावावी मानेच्या मागच्या अंगावर राईचें पोटीस ठेवावें, डोके गच्च आवळावें, आंखावरील धमन्या दाबाव्या, उजेड अगदीं बंद करावा. सुंठ, मेंथॉल, दालचिनीचें तेल, वेलदोड्याचें तेल लावावें. डोकें दुखण्याचा भर असतांना रेचकाचा सहसा उपयोग करूं नये. [ अर्धशिशी ( सारांश ) भि. वि. पु. १५,पृ.९९-१०७ ].

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .