प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

अल्कमृत्तिका ( अल्कलाइन अर्थ्स ) - अल्कमृत्तिका धातु ज्यांस म्हणतात. त्या धातूंत (१) विदुर ( बेरिलियम ), (२) मग्न ( मॅग्नेशियम ), (३) खट ( कॅलशियम ), (४) स्त्रांत (स्ट्रान्शियम ) आणि ( ५ ) भार ( बेरियम ) हीं मूलद्रव्यें आहेत. प्राचीन रसायनशास्त्रज्ञ हे मृत्तिका या शब्दाचा उपयोग पाण्यांत अविद्राव्य असून तीव्र उष्णतेनें अविकृत राहणार्‍या अधातु पदार्थांचा बोध होण्याकरितां करीत असत. आणि यांपैकीं कांहीं पदार्थ-उदाहरणार्थ कळीचुना-हे पुष्कळ अंशीं अल्कधर्मी असल्याचें आढळून आल्यानें यांस “अल्कमृतिका” असें म्हणूं लागले. इ. स. १८०७ पर्यंत अल्कमृत्तिका मूलद्रव्यें आहेत असें समजत असत, परंतु सर हंफ्रे डेव्हि यानें अल्कमृतिका हीं मूलद्रव्यें नसून अनेक प्रकारच्या धातूंचे प्राणिद ( ऑक्साइड्स ) आहेत असें सिध्द केलें. या वर्गांत येणारे धातू सृष्टीमध्यें असंयुक्त स्थितींत कधींहि सांपडत नाहींत, परंतु मुख्यत्वें करून कर्वित ( कारबोनेट्स ) आणि गंधकित मू प्र२ या सारणीचे असतात. मू प्र या सारणीदर्शक घटकांचे प्राणिद पाण्यांत विद्राव्य असतात. हे द्रव्य बलवत् अल्क प्रतिक्रिया देणारे असतात आणि हवेच्या संसर्गांत ते कर्बद्विप्राणिद ( कार्बन डाय ऑक्साइड ) शोषण करून घेतात. ते अनाम्ल (बेसिक) धर्मी असून अम्लांमध्यें सहज विद्रुत होतात व तज्जातीय क्षार होतात. या मूलद्रव्यांचा परमाणुभारांक जसजसा अधिक वाढत जातो तसतसे त्यांचे गंधकित हे पाण्यांत कमी कमी अविद्राव्य होत जातात असें आढळून आलें आहे.

रासायनिक धर्मांचा विचार करितां कांहीं रासायनिक धर्मांत विदुर म्हणजे बेरिलियम हें मूलद्रव्य अगदीं निराळें समजावें लागतें व कांहीं रासायनिक धर्मांत तें स्फट ( अल्युमिनियम ) या धातूशीं साम्य पावतें. विदुर आणि मग्न या धातू निर्जल हवेंत अविकृत व कायम राहतात. परंतु खट, स्त्रांत आणि भार या धातूंचे हवेच्या संसर्गांत त्वरित प्राणिदीकरण होतें.

या वर्गांतील सर्व धातूंचे क्षार हे बहुधा चांगले स्फटिक रूप धारण करणारे असतात. यांचे हरिद (क्लोराइड्स) आणि नत्रित (नायट्रेट्स) हे पाण्यांत सहज विद्राव्य असतात, परंतु कर्बित स्फुरित (फॉस्फेट्स) आणि गंधकित (सल्फेट्स) हे पाण्यांत ईषद्विद्राव्य किंवा अविद्राव्य असतात. हिंदुस्थानांतील महत्त्वाच्या अल्कमृत्तिकांच्या धंद्यांच्या स्थितीचें ज्ञान आवश्यक असल्यामुळें तद्विपयक माहिती पुढें देत आहों:-

भार (बेरिअम) या धातूचें प्राणिद अत्यंत दाहक विषारी व अल्कधर्मी असून त्यावर पाण्याची क्रिया केली असतां उज्जित ( हायड्रेट ) बनतें. भारकर्बित या द्रव्यांची हिंदुस्थानांत थोड्या प्रमाणावर आयात होते. हें अत्यंत विषारी आहे. यूरोपमध्यें कांहीं प्रकारच्या मातीच्या व कांचेच्या भांड्यांचें हें एक घटक द्रव्य असतें. यापासून कांहीं मोहक रंग तयार करतात. फ्रान्समध्यें ‘बीटरूट’ ची साखर शुध्द करण्याकरितां चुन्याऐवजीं याचा उपयोग करतांत.

भा र न त्रि त : - कर्बिताचें नत्राम्लानें पृथक्करण करून हें द्रव्य तयार करतात. आतषबाजींत हिरव्या रंगासाठीं या उपयोग करतात. ‘बॅटिटाग्रीन’ या रंगांतहि हेंच द्रव्य मुख्य असतें. आजकाल कित्येक उत्स्फोटकें ( एक्स्प्लोझिव ) तयार करण्याच्या कामींहि सोर्‍याच्या ऐवजीं भारनत्रिताचा उपयोग करूं लागले आहेत.

 

भा र गंध कि त : - भाराच्या क्षारांमध्यें हें अतिशय महत्त्वाचें आहे. हें भूगर्भित शिरांत सांपडतें. कर्नूळ जिल्ह्यांत ( मद्रास ) तें कांचमण्याच्या ( क्वार्टझच्या ) शिरांत कच्च्या शिशाबरोबर सांपडतें, व अलंगयम ( सालेम जिल्हा ) जवळ कांचमण्याबरोबर हें बर्‍याच मोठ्या प्रमाणांत आढळून येतें. त्याचप्रमाणें मध्यप्रांतांत जबलपूर भागांत व रेवा संस्थानांत भारगंधकित तांब्याबरोबर सांपडतें. राजपुतान्यांत, अजमीर भागांत तारागड येथील शिशाच्या खाणींत हें आढळतें असें म्हणतात. पंजाबमध्यें सिमला जिल्ह्यांत सुबाथु येथेंहि हें शिशाबरोबर आढळलें आहे. हिंदुस्थानांत या अल्कमृत्तिकेचे कारखाने नाहींत तरी भारगंधकित येथील बाजारांत विकत मिळतें व तें सफेता ( व्हाईटलेड=शिशाचें कर्बित ) म्हणून किंवा सफेत्यांत भेसळीच्या रूपानें बर्‍याच मोठ्या प्रमाणांत विकलें जातें असें दिसतें. आफ्रिडी मेणकापड तयार करण्याच्या कामीं याचा हिंदुस्थानांत फार मोठ्या प्रमाणांत उपयोग होतो. शिवाय कागद तयार करण्याच्या कामीं व आतषबाजीच्या कांहीं प्रकारांत भार नत्रिताऐवजीं स्वस्त पदार्थ म्हणून हें उपयोगांत आणतात.

ख ट व त्या चे क्षा र. - यासंबंधीं माहिती चुना या लेखांत आहे.

स्त्रां त ( स्ट्रॉन्शिअम ) : - स्त्रांत प्राणिद हें प्राणिद स्थितींत निसर्गत: सांपडत नाहीं. पण कर्बित किंवा गंधकित भाजून तें तयार करतां येतें. स्त्रांतगंधकित हें हिंदुस्थानांत दोन ठिकाणीं सांपडतें-सिंधमधील किरथार येथील चुनखडींत व मिठाच्या डोंगरांतील सुरडागच्या तांबड्या मातींत. यूरोपमधील साखर शुध्द करण्याच्या कामीं चुन्याच्या ऐवजीं या कर्बिताचा उपयोग करीत असत. परंतु हिंदुस्थानांत ही धातु परदेशांतून आलेल्या नत्रिताच्या रूपांतच विशेषेंकरून परिचित असून आतषबाजींतील लाल रंगाच्या ज्वाळा करण्याकरितां तिचा उपयोग करतात [ वॅट. क. प्रॉ. ए. व्रि ]

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .