प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

अल्कोदें - रसायन शास्त्रांत अल्कोद (अल्कलॉइड) ही संज्ञा प्रथम कोणत्याहि सेन्द्रिय अनाम्लाला लावण्यांत येत असे. ही सेंद्रिय अनाम्लें (बेसेस) नत्रजन्य (नायट्रोजिनस) असून अम्लांशीं संयुक्त होऊन क्षाररूप होतात. परंतु सांप्रत अल्कोद या शब्दाचा अर्थ यापेक्षा मर्यादित करण्यात आला आहे. हल्लीं अल्कोद शब्दानें वनस्पतिजन्य अनाम्लाचा बोध होऊन त्यांच्या अंगीं कांहीं तरी अद्भुत विषारी धर्म असल्याचा बोध होतो. हीं अनाम्लें बहुत करून व मुख्यत्वेंकरून द्विदल वनस्पती (डायकॉटि लेडन्स) मध्येंच आढळतात. हीं अनाम्लें या वनस्पतींत प्राय्:- रेवसाम्ल (मॅलिक अॅ्सिड), जंबीराम्ल (सायट्रिक अॅ्सिड) द्राक्षाम्ल (टार्टरिक अॅ्सिड) अथवा अशाच प्रकारच्या वानस्पत्य अम्लांशीं संयुक्त झालेलीं असतात. यांचे निष्कासन (एकस्ट्रॉक्शन) करण्याकरितां इष्ट वनस्पतीचा भाग पातळ अम्लानें शोषण करून जें गळण येतें त्या गळणांतून (फिल्ट्रेट) अनाम्लांचा निपात, पालाश,सिंधु, खट किंवा मग्न यांच्या प्राणिदानें करतात.या रीतीनें अनाम्ल-अल्कोदांचे मिश्रण तयार होतें. या मिश्रणांतून अल्कोदें पृथक्करण्याकरितां वारंवार आंशिक (फ्रॅक्शनल) स्फटिकीकरण करावें लागतें किंवा त्यांतील घटकांच्या कांही धर्माचा फायदा घेऊन ती पृथक् करावीं लागतात.

अल्कोदांची घटना फार बिकट असल्यानें त्यांचें रासायनिक वर्गीकरण करणें अवघड आहे. त्यांतून पुष्कळ अल्कोदांची घटना अद्याप अज्ञात आहे.

प्रत्येक अल्कोदांचे जरी निरनिराळे धर्म आहेत तरी त्यांत सर्वसाधारण असे कांहीं धर्म आढळून येतात; दृगशास्त्रदृष्टया (ऑप्टिकली) अल्कोदें हीं कार्यकारक (अॅ्क्टिव्ह) असतात व बहुतकरूनतीं द्रवस्थितींत (सोल्युशन) वामावर्ती (लेव्होरोटेटरी) असतात. बलकिद किंवा बलकिन (प्रोटीड्स व प्रोटीन्स) पदार्थांशी संयुक्त होऊन ज्या क्रियाकारकांचे (रीएजंटस्) अविद्राव्य निपात होतात. त्या बहुतेक क्रियाकारकांशी हीं अल्कोदें संयुक्त होऊन अविद्राव्य निपातरूप पावतात. जसेः- तनाम्ल (टॅनिक अॅ्सिड), स्फुर मोलदाम्ल (भुजंगमाम्ल) आणि पालाश सूत (पारद) अदिद इ. अल्कोदांचा अदद्रवानें सुध्द अस्फटिक (अमॉर्फस) रूप पिंगट निपात होतो. सर्व अल्कोदास अल्कधर्म असतो व बहुतेक सर्वांची रुचि कटु (बिटर) असते. तसेंच सर्व अल्कोदें विषारी धर्माचीं असतात. एक दोन अल्कोदें (तमाखिन निकोटिन व कोनाइन) रसरूप (लिक्विडस) आहेत परंतु बाकी बहुतेक स्फटिकरूप व घनरूप असतात. हीं पाण्यांत अविद्राव्य असतात परंतु बहुतेक सेंद्रिय द्रावकात विद्रुप होतात जसेः- इथिल अल्कहल (एथिल आल्कोहल), अमिल अल्कहलं, इथ्र (ईथर), हरपुत्तिक (क्लोरोफॉर्म) इत्यादि. अल्कोदाचे  मुख्यत्वें हरिद आणि नत्रित हे क्षार पाण्यात अतिविद्राव्य असतात. या द्रवांतील अल्कोदांचा निपात अल्कच्या योगानें होतो. अल्कोदाचे प्लातिन हरिद (प्लातिनम क्लोराइड) हे क्षार पीतवर्णी स्फटिकरूप आणि अविद्राव्य पदार्थ असतात. बहुतेक अल्कोदें त्रिअनाम्लक (टरटीअरी बेसेस) असून तो उत्कर्बिल आदिदांशी (आल्किल आयोडाइड्स) संयुक्त होऊन जोड संयुक्त पदार्थ (अॅ्डिटिव्ह काँपाउन्ड्स) होतात. साधारणतः अल्कोदें वनस्पतीमध्यें वर सांगितलेल्या अम्लांशिवाय प्रत्येक अल्कोद हें एका विशिष्ट अम्लाशीं संयुक्त असतें जसेः- सिंकोनाच्या सालींतील अल्कोदें हीं कुनीनाम्लाशीं (क्किनिक अॅ्सिड) संयुक्त असतात. वत्सनाभांत (अकोनाइट) अल्कोदे वत्सनाभाम्ला (अॅ्कोनिटिक अॅ्सिड) शीं संयुक्त असतात. वनस्पतींत अल्कोदांचे क्षार हे नेहमीं बलकिदें (प्रोसीड्स), तनाम्ल (टॅनिक अॅ्सिड) राळ (रेझिन्स) सुगंधी तेलें आणि दुसरे वनस्पतिजन्य पदार्थ यांच्या साहचर्यांत असतात. यामुळें अल्कोदांचे निष्कासन करतेवेळीं यांचा विचार करावा लागतो.

प्रत्येक अल्कोदाचें निष्कासन करण्याची एक विशिष्ट रीत असते. औषधीकामांत लागणाऱ्या अल्कोदांचे प्रमाण मूळ द्रव्यांत किती आहे, तें फार काळजीपूर्वक व मान्य अशा रीतीनें ठरविलें जातें. तरी अल्कोदें काढण्याच्या रीतींचें सामान्य स्वरूप खालीं दिलेल्या संक्षिप्त वर्णनावरून ध्यानीं येईल.

अल्कोदांचे निष्कासन करण्याची सर्वसाधारण रीतः- अल्कोदयुक्त द्रव्य चांगलें बारीक वाटून तें पाण्यांत भिजत ठेवावें. यामुळें अल्कोदाचे क्षार पाण्यांत विद्रुत होतात. या जलद्रवांत अल्क किंवा विरवलेला चुना घालून अल्कोदांचा निपात करावा. अल्कोद जर कोनाइन अल्कोदाप्रमाणें बाष्पभावी (व्हालटाईल) असेल, तर तें बाष्पोद्रेक पध्दतीनें (स्टीमडिस्टिलेशन) पातन करून निराळें करावें. अल्कोद बाष्पभावी  नसल्यास त्याचें निष्कासन इथ्र (ईथर) हरपुतिक, अमिल, अल्कहल इत्यादि सारख्या बाष्पभावी (व्हालटाइल) द्रावकानें करावें किंवा आलेला अल्कोद निपात गाळून घ्यावा. बाष्पभावी द्रावकाचा उपयोग केला असल्यास त्याचें पातन करून तो निराळा करावा किंवा त्यांत सौम्य अम्ल घालून हलवावें म्हणजे क्षार रूपानें अल्कोद त्यांत विद्रुत होतें. अल्कोदाच्या निपातावरहि याप्रमाणें अम्लाची क्रिया करावी. नंतर या अल्कोदक्षारांचे स्फटिकीकरण करावें. वनस्पतीमध्यें एकच अल्कोद फार क्वचित् असतें, बहुतेककरून अनेक अल्कोदें एकाच वनस्पतींत असतात आणि रासायनिक धर्मात त्यांचें साम्य असल्यानें हीं निरनिराळीं करणें फार कठिण असतें. तरी प्रत्येक अल्कोद पृथक  व शुध्द स्थितींत काढण्याची अत्युपयोगी रीत दिली आहे. यायोगें प्रयोग करणारांची बरीच अडचण दूर होईल.

(१) बाष्पभावी (व्हालटाईल) अल्कोदांचे बाष्पोद्रेकानें पातन केलें म्हणजे ती पातांत (डिस्टिलेटमध्यें) येतात. हें बाष्पोद्रेकपातन उज्ज (हायड्रोजन) वातावरणांत करावें. आलेल्या पातांचे निर्गुणीकरण (न्यूट्रलायझेशन) काष्ठाम्लानें (ऑक्झालिक अॅ्सिड) करावें व त्यास सावकाश जलतापावर बाष्पभावना (इव्हेंपोरेट) द्यावी. नंतर हे काष्ठित, अल्कहलांत विद्रुत करून गाळून घ्यावें व गळणास (फिल्ट्रेट) पुनः बाष्पभावना द्यावी. शेष पाण्यांत विद्रुत करून त्यांत सिंधु उज्जिताचा द्रव घालून हलवून त्याचें इथ्रानें (ईथर) निष्कासन करावें व इथ्रीय द्रवास बाष्पभावना देऊन तो उडवून टाकावा म्हणजे शुध्द अल्कोद येतें.

(२) जी अल्कोदें बाष्पभावी नाहींत म्हणजे बाष्पोद्रेकानें (स्टीम डिस्टिलेशन) ज्यांचे पातन होत नाहीं, ती शुध्द स्थितींत पथक् करण्याची रीतः- या अल्कोदांचे तीन वर्ग आहेत, ते (अ) या अबाष्पभावी अल्कोदांच्या क्षारद्रवांत सिंधु उज्जितानें निपात (प्रेसिपिटेट) येतो; परंतु तो निपात सिंधु उज्जिताच्या अतिरेकां (एक्सेस) त विद्रुत होतो. या वर्गातील अफिनिन (मॉरफाइन) आणि कोकिन (कोकाइन) हीं अल्कोदें आहेत. (आ) अबाष्पभावीं अल्कोदांच्या द्रवांत सिंधु उज्जितानें निपात येतो; परंतु तो क्रियाकारका (रीएजंट)च्या अतिरेकांत विद्रुत होत नाहीं. सिंधुउज्जिताशिवाय सिंधु द्विकर्बितानें अम्ल द्रवांत सुध्दं सांका येतो. या वर्गातील (१) कुनिन(क्विनाइन) सिंकुनिन (सिंकोनाइन) आणि नरकुतिन (नारकोटाईन) हीं अल्कोदें आहेत. (इः अबाष्पभावीं अल्कोदांच्या द्रवांत सिंधुउज्जितानें निपात येतो; तो त्याच्या अतिरेकांत विद्रुत होत नाहीं; परंतु अम्ल द्रवांत सिंधु द्विकर्बितानें निपात येत नाहीं. या वर्गातील (१) कुचलिन (स्ट्रिक्राइन), (२) उपकुचलिन (ब्रुसाइन) आणि (३) धत्तुरिन (अॅ्ट्रोपाईन) हीं अल्कोदें आहेत.

(३) अफेनिन व कोकिन हीं पृथक् करण्याकरितां त्यांच्या क्षारांचा अम्लद्रव अम्न (अमोनिया) च्या योगानें किंचित अल्क करावा. त्यांत पाषाण इथ्रास (पेट्रोलियम इथर) घालून हलवावें म्हणजे त्यांत कोकिन विद्रुत होतें; परंतु अफेनिन विद्रुत होत नाहीं. पाषाण इथ्रास बाष्पभावना (जलतापावर) दिली म्हणजे कोकिन शुध्द स्थितींत निघतें.

(४) कुनिन, सिंकुनिन व नरकुतिन यांच्या मिश्रणांतून ती निराळीं करण्याकरितां त्यांच्या अम्लद्रवात हरपुत्तिक (क्लोरोफॉर्म) घालावा म्हणजे त्यांत नरकुतिन विद्रुत होऊन हरपुत्तिकाचा निराळा थर वर येईल व कुनिन व सिंकुनिन अम्लद्रवांत विद्रुत राहतील. हरपुत्तिकाचा थर काढून तो जलतापावर बाष्पभावना देऊन उडवावा म्हणजे नरकुतिनची शुभ्र पांढरी भुकटी निघते.

हरपुत्तिकाच्या खालील अम्लद्रवांत अम्नद्रव घालून अल्क करावा व त्यांत शेंकडा १-२ प्रमाणांत अल्कहल मिश्र केलेला इथ्क घालून हलवावा. या इथ्रात कुनिन विद्रुत होईल, तो बाष्पभावनेनें उडविला म्हणजे कुनिन निघून येईल. द्रवांत निपात झालेलें सिंकुनिन गाळून धुवून निराळे करावें.

(५) कुचलिन, उपकुचलिन आणिं धत्तुरिन पृथक करण्याकरितां या अल्कोदांचा निपात निर्जल अल्कहलानें निष्कासित करावा म्हणजे त्यांत उपकुचलिन आणि धत्तुरिन विद्रुत होतील. या कामीं अल्कहल निर्जल असून थंड असावा. यांत कुचलिन अविद्रव्य असल्यानें तें गाळून निराळें करावें. उपकुचलिन आणि धत्तुरिन निराळें करण्याकरिता त्यांच्या अल्कद्रवाचें निष्कासन पाषाणइथ्रानें करावें म्हणजे त्यांत उपकुचलिन विद्रुत होतें; पण धत्तुरिन विद्रुत होत नाहीं. पाषाणइथ्राचा थर निराळा करून तो बाष्पभावनेंनें  उडविला म्हणजे उपकुचलिन निघून येईल. या पाषाण इथ्राच्या थराखालील द्रवांत धत्तुरिन असल्यास त्यांत इथ्र (इथर) घालून मिश्रण हलवावें म्हणजे धत्तुरिन इथ्रात विद्रुत होईल. हा इथद्रव बाष्पभावनेनें जलतापावर उडविला म्हणजे धत्तुरिन निघून येतें.

कुचलिन, उपकुचलिन हीं दोन नेहमीं एकत्र असतात. या दोनच अल्कोदांचे मिश्रण असल्यास त्यांचें पूर्ण शुष्क व निर्जल मिश्रण चिनीमातीच्या बशींत घेऊन (पोर्सलेनडिश) त्यावर हरचा (क्लोरिन) संयुक्त जलद्रव घालावा म्हणजे त्यांत उपकुचलिन विद्रुत होऊन हरद्रव रक्तवर्ण होईल आणि कुचलिन अविकृत स्थितींत राहील.

अल्कोदांचा उपयोग अनेक तऱ्हेच्या औषधांत होतो. हा औषधीशास्त्राचा भाग असल्यानें व प्रत्येक अल्कोदाचे औषधीय गुणधर्म भिन्न असल्यामुळें त्यांचे विवेचन येथें केलें नाहीं.

(बिडल्-दि व्हिजिटेबल अल्कलॉईडस (न्यूयॉर्क १९०४). वॉट-कमर्शियल प्राडक्टस. ए.ब्रि. मॅक्कुल्लॉक-डिक्शनरी ऑफ कॉमर्स, थोर्प-हिस्टरी ऑफ केमिस्ट्री, मिलर-केमिस्ट्री पु. १-२, मोडक-रसायनशास्त्र)

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .