प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

अल्बिरूनी - अबू रैहान महंमद (९७३-१०४८). हा सुमारें ९७३ सालीं ख्वारिझम प्रांतामध्ये बिरून शहरामध्यें जन्मला. हा प्रख्यात गणितशास्त्रज्ञ, ज्योतिषी, इतिहासकर आणि तर्कपंडित होता. संस्कृत भाषेमध्यें प्रावीण्य मिळविणारा हा एकटाच मुसुलमान पंडित होय. त्यानें अध्यात्मशास्त्र व  वक्तृत्वशास्त्र यांचाहि अभ्यास केला होता. पण मुख्यतः गूढविद्या जाणणारा या दृष्टीनें त्याची फार कीर्ति झाली. या संबंधीची एक गोष्ट नेहमी सांगण्यांत येते ती अशीः- एके दिवशीं सुलतान महमूद दरबारांत बसला असतांना त्यानें अलबिरूनीला आज आपण दरबारातून कशा रीतीनें बाहेर जाऊं याचें वर्णन अगोदरच लिहून ठेवण्यास सांगितलें. त्याप्रमाणें बिरूनीनें लिहून ठेवल्यावर सुलतानानें पुष्कळ दरवाजापैकी कोणत्यातरी दरवाजानें जाण्याऐवजीं भिंतीमध्यें भोंक पाडून आपला जाण्याचा रस्ता केला. त्यानंतर  अलबिरूनींने लिहिलेला कागद पहातांच त्यांत अशाच प्रकारचें बरोबर वर्णन दिलेलें आढळून आलें. सुलतानाला हा कोणी चेटक्या आहे असें वाटून त्याला ताबडतोब खिडकींतून खालीं फेंकण्याचा हुकूम केला. पण अलबिरूनीला हें अगोदरच माहीत असल्याकारणानें त्यानें अगोदरच तयारी करून ठेविली होती व यामुळें त्याला कांहीहि इजा झाली नाहीं. नंतर राजानें त्याला आपल्या समोर बोलावून आणून अशा प्रकारची शिक्षा तुला भोगावी लागणार हें तुला अगोदरच माहीत होतें काय असें त्याला विचारलें. अलबिरूनीनें त्याला होय म्हणून उत्तर देऊन त्या दिवशींचें लिहिलेलें भविष्य दाखविलें. त्यानें चाळीस वर्षेपर्यंत पुष्कळ देशांतून प्रवास केला. सुलतान महमूद गजनीच्या स्वारीबरोबर तो हिंदुस्थानामध्यें आला. त्यानें इ.स. १०३० मध्ये हिंदुस्थान संबंधीचा तारीख अल् हिंद अगर हिंदुस्थान संबंधीची हकीकत नावाचा ग्रंथ लिहिला. अबुल फझलने ऐनी अकबरींत या ग्रंथाचा बराच आधार घेतला आहे. या ग्रंथामध्यें राजकीय इतिहासाचें सांगोपांग आणि सुसंबद्ध वर्णन जरी नसलें तरी त्यावेळच्या हिंदूंच्या चालीरिती, शास्त्रें व वाङ्मय समजण्याला त्याचा फार उपयोग होतो. या ग्रंथांमध्यें त्यानें १८ पुराणांची नांवें दिलेलीं आहेत. मत्स्य, आदित्य व वायू हीं तीन पुराणें पाहिल्याचेंहि लिहिलें आहे. तसेंच विष्णुपुराणामध्यें दिलेलीं अठरा पुराणांचीं भिन्न नांवेहिं दिलेली आहेत. या वरून विष्णुपुराण हे १०३५ सालीं रचले गेलें हे वुइल्सनचें

मत खोटें ठरून १०३० च्या पूर्वीच अठरा पुराणें अस्तित्त्वांत होतीं असें सिध्द होतें. त्याला भगद्गितेंतील तत्त्वज्ञान फार आवडे. त्यानें पुष्कळ ग्रीक ग्रंथांचीं भाषांतरें केलीं. टॉलेमीच्या ऑल्माजेस्टचें त्यानें अरबी भाषेंत संक्षिप्त भाषांतर केलें. दुसरा एक महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे कानूनें मसूदी हा होय. हा ग्रथ त्यानें सुलतान मह्हमूदला अर्पण केला होता व त्याबद्दल त्याला हत्तीच्या भारंभार रुपये मिळाले असें म्हणतात. ज्योतिःशास्त्रावर त्याचा फार भर होता. त्यानें ज्योतिषग्रंथांचें त्यानें अरबीभाषेंत भाषांतर केलें आहे. हा १०४८ सालीं मरण पावला. ज्योतिष, गणित, कालगणना, भौगोलिक गणित पदार्थविज्ञान, रसायन आणि खनिशास्त्र हे त्याचे आवडते अभ्यासविषय होते.

ता री ख हिं द - या हिंदुस्थानावरील ग्रंथाचीं एकंदर ८० प्रकरणें आहेत. पहिल्या प्रकरणांत हिंदूलोकांविषयीं माहिती मिळविण्यास कशा अडचणी येतात त्याचें वर्णन; प्रकरण २-११ हिंदूधर्म व तत्वज्ञान; १२-१७ वेद, पुराणें, व्याकरण, छंदःशास्त्र वगैरे वाङ्मय व हिंदु चालीरीती; प्रकरणें १८-३१ भूगोल व ज्योतिष. ४३-७९ या प्रकरणांतून हिंदूंचे सणवार, उत्सव चालीरीती वगैरे मोठी महत्त्वाची माहिती ग्रथित केली असून, शेवटचें प्रकरण फलज्योतिषासंबंधीं आहे. या ग्रंथांतली बरीचशी माहिती ऐकिव असल्यानें ती चुकीची असण्याचा मोठा संभव आहे. तथापि अल्बिरूनीकालीन हिंदुस्थान कसा होता हें त्यावरून चांगलें कळण्यासारखें आहे. हा ग्रंत १७८३ मध्यें सी. ई. साचो यांनीं लंडन येथें प्रसिद्ध केला व पुढील सालीं त्याचें दोन भागांत इंग्रजी भाषांतरहि निघालें.

(संदर्भग्रंथ- स्मिथ अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया, बीलचा कोश. ए. ब्रि. ईलियट हिस्टरी ऑफ इंडिया. चित्रमयजगत् पु. १४ अं. १.)

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .