प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

अ‍ॅव्हरोज (११२६—११९८).—अरबी वाङमय एका नियमित विचारकक्षेंत न राहातां जागतिक संस्कृतीच्या विकासामध्यें महत्त्वाचें स्थान ज्या पंडितांच्या परिश्रमामुळें पावलें त्यांमध्यें अ‍ॅव्हरोजची गणना केली पाहिजे. ग्रीक ज्ञान मध्ययुगीन युरोपास याच्या मार्फत मिळालें आणि स्कूलमेनच्या संप्रदायास कारक याचेच ग्रंथ झाले. अव्हरोज स्पेनमध्यें कॉर्डोव्हा येथें जन्मला. याचें पूर्ण नाव अबुल वलीद महंमद इब्न अहमद इब्न महमद इब्न रशीद असें होतें. याचा आजा व बाप दोघेहि काजी होते. लहानपणापासूनच हा अभ्यासाचा नादी असल्यानें त्याचें सुरुवातीचें आयुष्य वेदान्त, गणित, कायदा, वैद्यक व तत्त्वज्ञान या विषयांचा अभ्यास करण्यात गेलें.ट्रक्सिलो येथील अबू जफर हरून याच्या सहाय्यानें त्यानें वैद्यकीचा अभ्यास केला. इब्न झूर नांवाच्या एका प्रख्यात वैद्याशीं व इब्न अरबी नांवाच्या प्रख्यात वेदान्त्याशीं त्याचा स्नेहसंबंध होता. याचा तत्त्वज्ञ मित्र इब्न टुफेल हा मोरोक्को येथील अमीर याकुब—युसुफ याचा वजीर असल्यामुळेंच त्यानें अ‍ॅव्हरोजला अमीराचा परिचय करून दिला. इब्न टूफेल यानेंच अ‍ॅव्हरोज याला अ‍ॅरिस्टॉटलवर एक टीकाग्रंथ लिहिण्याची सूचना केली. अ‍ॅवहरोजला ११६९ सालीं प्रथम सेव्हिलीचा काजी नेमण्यांत आलें व नंतर पुढें दोन वर्षांनीं कार्डोव्हा येथें नेमण्यांत आलें. यापुढील त्याचीं २५ वर्षे सेव्हिल, कार्डोव्हा, मोरोक्को इत्यादि ठिकाणीं काजीपणा करण्यांत गेलीं व या अवधींतच त्यानें आपले ग्रंथ लिहिण्यास आरंभ केला. या अवधींत तो मुख्य काजीहि झाला. यूसफ अमारीमागून, युसफ अल् मनसूर हा गादीवर बसला. याची ही अ‍ॅव्हरोजवर प्रथम मर्जी होती, पण पुढें पुराण मताभिमानी काजीकडून याच्या लेखनावर खूप टीका झाल्यामुळें अ‍ॅव्हरोजवर त्याची गैरमर्जी झाली. या काजींनीं त्याच्यावर नास्तिकतेचा आळ घातला; व हा ज्यू आहे असें सांगण्यपर्यंतहि त्यांची मजल गेली. याचा परिणाम असा झाला कीं, त्याची चौकशी होऊन त्याला लूसेना येथें हद्दपार करण्यांत आले. तसेंच अमीरानें वैद्यक, गणित व ज्योतिष याखेरीज त्याचे इतर सर्व तत्त्वज्ञानविषयक ग्रंथ जाळण्याचा हुकूम केला व अशा रीतीनें अभिनव उदारमतवादी संस्कृतीला आळा घातला. पुढें बर्‍याच वर्षांनी अ‍ॅव्हरोजला परत बोलावण्यांत येऊन त्याला पूर्ववत मानमरातब देण्यांत आला. पण तो पुढें फार वर्षें जिवंत राहिला नाही. हा ११९८ सालीं वारला. याचें थडगें मोरोक्को येथें आहे.  याला पुष्कळ मुलगे होते व त्यांपैकी कांही नांवारूपाला आले. याच्या एका मुलानें आपल्या बापाच्या ‘बुद्धी’वरील सिद्धांताच्या विवेचनपर एक निबंध लिहिला. अ‍ॅव्हरोजच्या स्वभावाविषयीं त्याच्या लेखनांतूनच आपल्याला अनुमान काढावें लागतें. त्याचा बाणेदारपणा व मार्मिक लेखनशैली त्याच्या अगंचा चांगुलपणा सिद्ध करते. त्याच्या स्वतःच्या राष्ट्राचा इतिहासांत त्याला फारसा मान नाहीं. त्याचा स्वतःचा असा संप्रदाय नाहीं; त्याच्या मरणापर्यंतच त्याची कीर्ति टिकली. स्पेनमध्यें याच्या मृत्यूनंतर एक शतकभर याचीं पुस्तकें अभ्यासिलीं जात होतीं, असें दिसतें.

ग्रं थ;— अ‍ॅरिस्टॉटलचा टीकाकार या नात्यानें अ‍ॅव्हरोज हा मुख्यतः प्रसिद्ध आहे. या टीकाग्रंथामुळेंच पश्चिमेंत मध्ययुगामध्यें तो प्रसिद्धीस आला. त्याचें स्वतःचें तत्त्वज्ञान बर्‍याच विद्वानांकडून खंडित झालें आहे. पण त्यांतील पद्धतशीर मांडणी, सूक्ष्म पर्यालोचन वगैरे गोष्टींनीं त्याला फार महत्त्व आलेलें आहे. मुसुलमानी पद्धतीप्रमाणें यानेंहि लघु, मध्यम व बृहत् अशा टीका रचलेल्या आहेत. अ‍ॅव्हरोजनें ‘पृथक्करण विद्या, पदार्थविज्ञानशास्त्रा, तत्त्वज्ञान’ इत्यादिकांवर तिन्ही प्रकारच्या टीका लिहिल्या आहेत; पण इतर ग्रंथावर बृहत् टीका लिहिलेल्या नाहींत; प्राण्यांच्या इतिहासावर मात्र एकहि टीका नाहीं. या टीकांशिवाय अॅव्हरोजनें ‘तहाफत अल तहाफत’ नांवाचा ग्रंथ पुराणमताभिमानी काजींच्या मतखंडनपर लिहिला. याशिवाय रेनिनच्या मतें अॅव्हरोजनें प्लेटोच्या रिपब्लिकवर टीका, फराबीच्या न्यायग्रंथांवरील मत, अॅव्हिसेन्नाच्या मतांवरील चर्चा; निकौलसच्या ‘मेटाफिजिक्स’ वर टीका; ‘अकीदह’ वर टीका; व याशिवाय, वैद्यक, ज्योतिष व कायदा यावरील ग्रंथ लिहिले. यांपैकी वैद्यकीवरचा कुल्लियात नांवाचा एक ग्रंथ मात्र उपलब्ध आहे.

अॅव्हरोजसंबंधींचे पाश्चात्य ग्रंथ वाचले असतां अॅव्हरोजच्या तत्त्वांचें यथार्थ ज्ञान होत नाहीं. तसेंच पुराणमताभिमानी काजींनी कुत्सितपणानें याच्या लिहिण्यांतून जे नाना प्रकारचे अर्थ काढले आहेत त्यामुळें देखील याचें यथार्थ ज्ञान मिळणें अवघड होतें. यांचीं तत्त्वें काय होतीं हें यथार्थ समजण्यास अरबी भाषेंतील त्याच्या ग्रंथांचेच अवलोकन केलें पाहिजे. रेननसारख्या मुद्देसूद, विचारपरिप्लुत व विद्वान लेखकाला देखील त्याचें पूर्ण रीतीनें यथार्थ मत सांगतां आलें नाहीं, यावरून हें काम किती अवघड आहे हें कळून येतें. अॅव्हरोज हा अव्हिसेन्नाप्रमाणेंच अलफलासिफा पंथाचा होता. त्यानें अल घझली यानें केलेल्या अलफराबी व अॅव्हिसेन्नावरील टीकेचे मंडन केलें व अॅव्हिसेन्नाच्या तत्त्वज्ञानांत कांहीं फेरफार सुचविले. एवढयावरून तो निराळया सांप्रदायाचा होता हें म्हणणें गैर आहे.

मत.—अॅव्हरोजच्या तत्त्वज्ञानाकडे दृष्टि फेंकली असतां असें दिसतें कीं तें पद्धतशीरपणापेक्षां पृथक्करणाकडे अधिक झुकतें. तो स्वतः आपल्या तत्त्वांचे भीतभीतच प्रतिपादन करतो; व  दुसर्‍या लेखकांची मतें तो खोडून टाकण्याच्या प्रयत्‍नांत असतो. त्याचीं मतें खालीलप्रमाणें आहेत.

(१) जगाचें नित्यत्त्वः—इस्लामी धर्मात अबुल हुदेल व तमामहसारख्या प्राचीन विद्वानांनीं देखील जगताचें नित्यत्व मानलें होतें. हुदेलच्या मतें जगताला चालन देणे म्हणजेच त्याची उत्पत्ति होय. अॅव्हरोजच्या मतें प्रत्येक क्षणाला नवे नवे रूप उत्पन्न होणे याचें नाव उत्पत्ति. जग हें नित्य आहे तथापि प्रत्येक क्षणीं होणार्‍या जगताच्या नवीन उत्पत्तीला कारण अथवा कर्ता आहेच. तो कर्ता म्हणजे परमेश्वर होय. हा मात्र कारणाशिवाय अगर अकर्तृक आहे.


(२) विविधत्तवाची उत्पत्ति:—इतर अरबी तत्त्वज्ञांप्रमाणेंच प्राण्यांच्या उत्पत्तीसंबंधाच्या विचारानें अॅव्हरोजचें डोकें व्यापलें होतें. परमेश्वर एक असून त्याच्यापासून अनंत प्राणी कसे उत्पन्न झाले असावेत हा प्रश्न त्याच्यापुढें उभा राहिला आणि त्यानें विचारांती असें ठरविलें की, परमेश्वरापासून एक शक्ति निर्माण झाली व तिजपासून हें विविधस्वरूपी जग निर्माण झालें; या एका शक्तीच्या अधिकारानें हें सर्व जगद्यंत्र सुरळीत चालतें.

(३) परमेश्वराचें ज्ञानः—‘परमेश्वराला फक्त आपलें स्वरूपच जाणता येतें’ या सूत्राचा कित्येक तत्त्वज्ञांनीं परमेश्वराला खालच्या सृष्टीचें ज्ञान नसतें असा जो अर्थ केला होता, तो अॅव्हरोजला पसंत नव्हता. त्याच्या मतें परमेश्वराचें ज्ञान खालच्या प्राण्यावर अवलंबून नव्हतें कारण तसें गृहीत धरल्यास परमेश्वर हा सर्वज्ञ होणार नाहीं. ज्याप्रमाणें एकच रंग निरनिराळया वस्तूंच्या ठिकाणी निरनिराळया रीतीनें भासमान होतो त्याप्रमाणें परमेश्वर हा उच्च स्थितीतल्या प्राण्यांनाच जाणतो असें त्याचें मत होतें.

(४) आत्मा आणि बुध्दिः—यासंबंधांतील अॅव्हरोजची कल्पना अॅव्हिसेन्नाप्रमाणेंच होती. फक्त एक मात्र फरक होता; व तो म्हणजे आत्मा व बुद्धि यांतील भेदासंबंधीचा होय. अॅव्हरोज याच्या मतें आत्म्याचें व बुद्धीचें एकत्व होतें. आत्मा अमर आहे असें अॅव्हरोजचें मत नव्हते असें म्हणणें रास्त नव्हें.

(५) पुनरुत्थानः—अल घझाली यानें अलफसाफा पंथ हा पुनरुत्थानवादी नाहीं असा आरोप केला होता तो अॅव्हरोजनें खोडून काढला. प्रत्येक धर्म हा पुनरुत्थानाचें तत्त्व लोकांच्या कल्याणासाठीं व सुखासाठीं शिकवतो असें याचें मत होतें.

(६) सत्य आणि धर्मः— राजकारणामध्यें तो प्लेटोमतानुयायी होता; व त्याला प्लेटोचा ‘रिपब्लिक’ हा ग्रंथ पूर्णपणें मान्य असून त्याच्यावर तो थोडीहि मतभेदप्रदर्शक टीका करीत नाही.

अॅव्हरोजचें वर्चस्व ज्यू तत्त्वज्ञानावर व ख्रिस्ती स्कोलॅस्टिक तत्त्वज्ञानावर पडलेलें आढळतें. त्याचे ग्रंथ हिब्रू व लॅटिन मध्यें भाषांतरलेलें आहेत. अॅव्हरोज, अॅव्हिसेन्ना इत्यादि अरब तत्त्वज्ञांच्या ग्रंथांचे भाषांतर झाल्यामुळें पाश्चात्य राष्ट्रांनां अॅरिस्टॉटलची मुख्यत्त्वें माहिती झाली असें मानण्यास हरकत नाही. अॅरिस्टॉटलच्या बहुतेक ग्रंथांचे भाषांतर अरेबिकपासून लॅटिन, इंग्लिश वगैरे भाषेंत झालें आहे. १५।१६ व्या शतकांत अॅव्हरोजच्या तत्त्वज्ञानाचें अतोनात वर्चस्व वाढलें. पण त्याच्याहि पूर्वी आलबर्ट दी ग्रेट, आक्वायनस, गिल्स यांनीं व पुढें ख्रिस्ती पाद्रयांनी त्याच्यावर फारच टीका केली. निरनिराळया धर्मपरिषदांमधून त्याच्या तत्त्वज्ञानाची निंदा होऊं लागली. फ्रॉन्समध्यें १४ व्या शतकांत व उत्तर इटलीमध्यें १६ व्या शतकामध्यें या पंथाचें पुष्कळ वर्चस्व होतें व तें गॅलिलिओच्या काळापर्यंत तसेंच चाललें असें म्हणण्यास हरकत नाही. [संदर्भग्रंथः— फिलॉसॉफी अॅण्ड थिऑलॉजी ऑफ अॅव्हरोज. दि हिस्टरी ऑप फिलॉसॉफी इन् इस्लाम.]

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .