प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

अशीरगड —(मध्यप्रांत,) नेमाड, जिल्हा. जी. आय. पी. रेल्वेवरील चांदणी स्टेशनच्या पश्चिमेस सात मैलांवर, व बर्‍हाणपूरच्या ईशान्येस १२ मैलांवर आणि खांडव्याच्या नैॠत्येस २९ मैलांवर, उ. अशांश २१० २६’ व पू, रेखांश ७६० २०’ यावर सातपुडा डोंगरातील एका अलग टेकडीवर हा किल्ला आहे. चांदणी पासूनचा रस्ता सर्व जंगलातून असून टेंकडीच्या पायथ्याशी कांहीं द्राक्षाचे मळे आहेत. येथील हवा आरोग्यकारक व सुखकर अशी आहे. अशीरगड हें (१८२२) २००० लोकवस्तीचें गांव टेकडीच्या पश्चिमेस आहे. हा किल्ला सर्व बाजूंनीं ८० ते १२० फूट उंचीच्या एका कडयावर असून त्यास फक्त दोन वाटा आहेत. किल्ल्यावर सुमारें ६० एकर क्षेत्रफळाची जमीन आहे. याला एकांतएक असें तीन तट आहेत. प्रत्येक कोपर्‍यावर बुरूज असून त्यावर तोफा असत. सर्व बाजूंनी कडा एकसारखा उंच असून दोन ठिकाणीं तुटलेला आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ जावयास बर्‍याच दरवाज्यांतून वांकडे तिकडें जावें लागतें व हे सर्व दरवाजे एकमेकांच्या बाजूस असून त्यालगत उंच कडे आहेत. हा किल्ला १८१९ मध्यें ब्रिटिशांनीं जिंकला. त्या वेळेस कांही ठिकाणच्या भिंती पडल्या होत्या. दुसर्‍या तटाचा कांहीं भाग मुख्य दरवाज्यासमोर असून दक्षिणेच्या बाजूकडून अर्ध्या तटापर्यंत उत्तरेच्या बाजूकडे पसरला आहे आणि कांहीं भाग पूर्वेच्या बाजूचें सातदरवाजा हें द्वार रक्षिण्याकरितां आहे. तिसरा तट मुख्य दरवाजाच्या बाजूस असून त्यामुळें पश्चिमेच्या बाजूस अधिक बळकटी आलेली आहे. यांत पश्चिमेच्या बाजूस मुख्य दरवाजांतून व पूर्वेच्या बाजूस सात दरवाजांतून प्रवेश होतो. यावर जाण्यास अशीर गांवाहून एक रस्ता जातो व मुख्य बर्‍हाणपूर रस्ता हा उत्तरेच्या बाजूनें वळणावळणांनीं मुख्य दरवाजाशींच येतो. किल्ल्यांत सहा टांकीं आहेत.

याचा प्रथम उल्लेख महाभारतांत अश्वत्थाम्यासंबंधानें येतो. अशी टॉडची समजूत होती. दंतकथांवरून ख्रि. पू. १६०० वर्षांपासून येथें क्षत्रिय राजे होते. यानंतर तुंतुरपाल या चौहान राजानें अशिरगड व गोवळकोंडें घेतल्याचा भाटांच्या गीतांत उल्लेख आहे (टॉडचें राजस्थान). ‘यानंतरचे अशीरगडचे टाक’ (रजपूत जात, असा चांदभाटाच्या गीतांत उल्लेख आढळतो. यानंतर हाडा घराण्याचा संस्थापक इष्टपाल याचेकडे हा किल्ला गेला. (टॉडचें राजस्थान). याचे पणतू हमीर आणि गंभीर हे पृथ्वीराजाचे मांडलिक होते. हा किल्ला आसा अहीर यानें बांधला व इ. स. १३७० पर्यंत तो त्याच्या ताब्यांत होता असें फेरिस्तानें म्हटलें आहे. पण तें संभवनीय दिसत नाही. तेराव्या शतकाच्या अखेरीस अल्लाउद्दीन खिलजी यानें हा घेऊन एकाशिवाय सर्व हाडा घराण्याची कत्तल केली. नंतर तो पुन्हां हिंदूंच्या हातांत गेला होता तो चवदाव्या शतकाच्या अखेरीस नासिरखान फरूकि यानें कपटानें घेतला. याच घराण्यातींल पांचवा राजा अदिलखान (पहिला—१४५७—१५०३) यानें तिसरा तट मालइगड बांधला. अकबराने अकरा महिने वेढा देऊन हा मोठया मुष्किलीनें घेतला (१६००) असें इलियट म्हणतो. या वेढयाबद्दल मुख्य दरवाजाजवळ शिलालेख आहे (१००९ हि. १६०० इसवी) अवरंगजेबाचे वेळची एक तोफ व एक शिलालेख आहे. निजाम उलमुल्क यानें हा १७२० मध्यें लाच देऊन घेतला (इलियट). मराठयांच्या इतिहासांतहि अशीरगड हा उत्तरेच्या मार्गातील नाक्यावर असल्यामुळें फार महत्त्वाचा होता. हा घेतल्या बद्दलचा प्रथम उल्लेख बाळाजी बाजीराव यानें गोविंद बल्लाळास ता. १४ फेब्रुवारी १७६० रोजीं पाठविलेल्या पत्रांत ‘इकडील मोगल मारल्या दाखल करून पंचेचाळिसाची जागीर, बराणपुर, “अशेर” दौलताबाद घेतली” असा आढळतो. (रा. खं. १. १६४. २५४). त्याच सुमारास बाबूराव बुंदेले गोविंदपंतास निजामानें आसेरी व दबलताबाद हे दोन किल्ले दिल्याचें लिहितो (१५ फेब्रु. १७६०) रा. खं. १. १६५. २५७) व सदाशिवरावभाऊ अशाच आशयाचें पत्र गोविंदपंतास लिहितो (१९।२।१७६० . पत्र १६६). तसेच दिल्लीचा बादशहा शाहूराजास चौथाई घेऊन बाकी ऐवज किस्तीप्रमाणें द्यावा असें लिहून महालांची यादी देतो; त्यांत प्रा जुन्नर तर्फा १३ तालुके दिले आहेत त्यां मध्यें अशेरी अशीरगड एक आहे. (रा. ख. ८. ७८. १०५) यानंतर १६९७ फाल्गुन शु॥ ८ च्या पत्रांत “जाबीत जंग हरि बल्लाळास सामील झाले असून नगर व अशेरी दोन किल्ले मागतात,” हरि बल्लाळ लढाई मारल्याखेरीज देण्याचें कबूल करीत नाहींत इत्यादि बारभाईकडील वर्तमान राघोबाकडून लक्ष्मण अप्पाजी गोसावी यास लिहिलें आहे. (रा. खं. १२१३३. ८४) एवचं इ. स. १७६० मध्यें हा पेशव्याच्या ताब्यांत आला व नंतर अठरा वर्षांनी तो महादजी शिंद्यास मिळाला (ग्रँटडफ) इ.स. १८०३ मध्यें असईच्या लढाईनंतर ब्रिटिशांनीं घेतला परंतु तहानंतर व तो पुन्हा शिंद्यास मिळाला. नंतर १८१९ मध्यें हा ब्रिटिशांनीं पुन्हा घेतला.

यांत शहाजहानच्या वेळची एक मशीद, एक मोठी तोफ व कांहीं शिलालेख आहेत. एक शिलालेख मशीद बांधल्याच्या वेळचा, मोठया टांक्याजवळ आहे. अवरंगजेबास हा किल्ला मिळाल्याचा एक (१६६०) व दुसरा नैॠत्येकडील बुरुजावरील मोठया तोफेवर आहे. (१६६३). एक लेख अलिशाह फरुकि (१५८९) याचा आहे. बर्‍हाणी पूरांत ओतलेली पंचरस धातूची येथें एक मोठी तोफ होत. ती नागपुरांत  सरकारगृहांत ठेवली आहे.

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .