प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

४) शेवंडा-अष्टपाद ५) झुरळ ६)विंचूअष्रपाद — (आरॅकनिडा) सामान्यतः या वर्गातील प्राण्यांत आठच पाय आढळून येत असल्यामुळें या वर्गाला अष्टपाद असें म्हणण्यांत येतें. मृदुकाय संघांतहि अष्टपाद हा उपवर्ग आहे; तथापि या वर्गाचा व त्याचा कांहीच संबंध नाहीं. मृदुकायसंघ हा अपृष्ठवंश प्राण्यांची शेवटची म्हणजे सर्वात उच्च पायरी आहे.

या वर्गांत विंचू, कोळी,गोचीड, किंगक्रॅब वगैरे प्राणी येतात. या वर्गातील प्राण्यांचें साम्य कीटकवर्गापेक्षां, कवचधारी प्राण्यांशीं विशेष आहे. या प्राण्यांच्या शरीरांचे दोन भाग असतात. शीर्षवक्ष (सेफालॅथोरॅक्स) व उदर शीर्षवक्ष हा भाग शीर्ष आणि वक्ष मिळून झालेला असतो. उदराचीं निरनिराळीं वलयें असतात. या वर्गातील प्राण्यांनां शृंगे कधीहि नसतात. शीर्षवक्षाची पहिली गात्रांची जोडी म्हणजे शृंग चिमटया (केलिसेरी) ची होय; दुसरी दंष्ट्राचरणा (पेडिपॅल्पी) ची होय. या दोन्ही जोडयांची शेंवडयाच्या गात्राशी तुलना केली असतां त्या शृंगें (अँटेनी) व दंष्ट्रा (मँडिबल) यांच्या योग्यतेच्या ठरतील यानंतर पायांच्या चार जोडया असतात. श्वसनेंद्रियव्यूह कित्येक वेळां कीटकांप्रमाणें अनेक वातनलिकांचा बनलेला असतो. कित्येक वेळं तो फुफ्फुसबटवे किंवा फुफ्फुस कोश (बुक—लंग्स) अथवा पूर्ण जलश्वासेंद्रियसमूह (गिल बुक्स) यांचा झालेला असतो. नेत्र संयुक्त नसतात.

उदराचे पूर्व (मेस) व पश्चिम (मेटा) असे दोन भाग पाडता येतात.
जननेंद्रियद्वारें उदराच्या पुढें व खाली असतात. नर व मादी निरनिराळे असतात. परिपूर्तितावस्थेंत रूपांतर होत नसतें.

या वर्गातील प्राणी पूर्णपणें लक्षांत येण्यास कोळी अगर विंचू घेतल्यास चालेल. आपल्याकडे विंचू सर्वत्र सांपडत असल्यामुळें  तो बराच मोठाहि असल्यामुळें त्याविषयींचा साद्यन्त विचार करणें बरें.

विं चू — या प्राण्यांचे वसतिस्थान उष्ण प्रदेश होय. यांच्या फार मोठाल्या जाती आफ्रिका व अमेरिका या देशांत सांपडतात. आपल्याकडेहि रायचूर वगैरे दक्षिण भागीं व कल्याण इत्यादि ठिकाणीं विंचू फार मोठाले असतात. मोठया विंचवांनां महाराष्ट्रांत इंगळया म्हणतात. हे प्राणी निशाचर असतात; दिवसा खबदडी, दगड,बिळें वगैरेंत पडून राहून  भक्ष्य पकडण्यास रात्रींबाहेर पडतात. माळरानावरील दगड उलथून टाकले म्हणजे त्याखालीं विंचू अगदीं हटकून सांपडतोच असें म्हटल्यास हरकत नाहीं. कोळी, किडे हें यांचें भक्ष्य होय. पुढल्या दंष्ट्राचरणांच्या चिमटयांनी आपलें भक्ष्य धरून व नांगीनें दंश करून त्याला मारल्यावर तोंडांशीं धरून त्यांतील रस हे शोषून घेतात. क्वचित्  प्रसंगी मोठे विंचू लहान विंचवांनांहि असे शोषून घेतांना आढळले आहेत. यांच्या पुष्कळ जाती आहेत.

बाह्य लक्षणेः — यांचा आकार साधारणपणें शेंवडयासारखा असतो असें म्हटल्यास चालेल. उदराचा शेवटचा भाग अतिशय अरुंद होऊन जवळजवळ त्याचें शेंपटूच होतें. या शेंपटीच्या शेंवटी नांगी असते. पूर्व उदराला सात व पश्चिम उदराला पांच वलयें असतात; म्हणजे एकंदर उदर बारा वलयांचे झालेलें असतें. गुरुद्वार शेंपटीच्या शेवंटच्या वलयाच्या खालीं उघडतें.

मुंख अतिशय लहान असून त्यावर एक ऊर्ध्वोष्ठ (लेब्रम) असतो. मुखाच्या दोन्ही बाजूनें शृंगचिमटे असतात ह्यांच्या पाठीमागें फार मोठे दंष्ट्राचरणाचे चिमटे झालेले असतात. ते खेंकडयाच्या चिमटयांप्रमाणेंच दिसतात. हे चिमटे ज्यांच्यावर लागलेले असतात त्यांनांच दंष्ट्राचरण असें म्हणतात व यांचे सहा भाग असतात. या दंष्ट्राचरणाचे पायथ्याचे भाग एकमेकांवर घांसून त्यांनीं दंष्ट्रेचें कार्य केले जातें. यानंतर पायांच्या चार जोडया लागतात. प्रत्येक पायाचे सात विभाग असून, शेवटीं वांकडी नखी असते. हीसर्व गात्रें शीर्षवक्षाला जोडलेंली असतात.

पूर्व उदराच्या पहिल्या वलयाच्या अधोवलयार्धा (स्टर्नम्) वर जननेंद्रियद्वारें असतात दुसर्‍या वलयाच्या अधोवलयार्धावर कंकतिका (पेक्टाईन) असतात. यांचा आकार फणीच्या दात्याप्रमाणें असतो. यांचे कार्य काय असावें यांवषियीं अजून निश्चित असें कांहींच ठरलेले नाहीं. पूर्व उदराला याशिवाय कांही गात्रें नसतात. चवथ्या, पांचव्या आणि सहाव्या अधोवलायर्धावर श्वसनरंध्रे (स्टिग्माटा) असतात. शीर्षवक्षाच्या आंत व ज्ञानव्यूहाच्या वर एक तरुणास्थी (कार्टिलॅजिनस) चा तबकडीसारख सांगाडा असतो. याला अधोवलायर्धातः प्रसर (एंडोस्टनींइट) म्हणतात. स्नायूंचा उगम होण्याच्या कामीं याचा उपयोग होतो.

शें व डा, झु र ळ व विं चू यां गा त्रां च्या ची तु ल ना —

शेंवडा  झुरळ विंचू
लघुशृंग (अॅटेन्यूल)  शृंग (अँटेनी) बनलेलें नसतें
बृहद्शृंग (अॅटेनी बनलेंलें असतें शृंग चिमटा (केलिसेरी)
दंष्ट्रा (मँडिबल्स)  दंष्ट्रा दंष्ट्राचरण (पेडिपॅल्पी)
प्रथम पाश्र्वोष्ठ  प्रथम पाश्र्वोष्ठ पायांची पहिली जोडी
(फर्स्ट मॅक्सिली)
द्वितीय पाश्र्वोष्ठ द्वितीय पाश्र्वोष्ठ पायांची दुसरी जोडी
(सेकंड मॅक्सिली)
प्रथम ओष्ठपाद पायांची पहिली पायांची तिसरी जोडी
(फर्स्ट मॅक्सिली पेडी) जोडी
द्वितीय ओष्ठपाद पायांची दुसरी जोडी पायांची चौथी जोडी
(सेकेंड मॅक्सिली पेडी)
   तृतीय ओष्ठपाद (थर्ड पायांची तिसरी जोडी

पचनेंद्रियव्यूह (फॅरिंक्स) : — अरुंद अशा मुखानंतर गलविवर लागतें. याला पुष्कळ स्नायू जोडलेले असतात. या स्नायूंच्या योगानें हें लागेल तितकें ताणलें जातें. भक्ष्यांतील रस शोषण्याचें कार्य याच्याच योगानें होतें. यानंतर अन्ननलिका लागते. अन्ननलिकेच्या शेवटीं जेथें पचनेंद्रियनलिका रुंदावते, तेथें लालापिंडाच्या नळया येऊन मिळतात. या नंतर मध्यांत्र (मॅसेंटेरॉन) लागतें. ही एक लांब व रुंद नळी असते. हिच्यामध्यें पांच अरुंद नलिकांच्या जोडया उघडतात व त्या त्या भागांतून येतात त्याला यकृत असें समजतात. तरी ह्या भागाचा उपयोग यकृताप्रमाणें होतो हें निश्चित नाहीं.

रुधिराभिसरणव्यूहः — हृदयाची एक लांब नळी असून ती पूर्व उदराच्या वरच्या बाजूस हत्कलेनें आच्छादित अशी असते. हिच्या आंत आडवे पडदे असून त्यांच्यायोगानें या नळीचे आठ भाग झालेले असतात. या प्रत्येक भागावर छिद्रांची (ऑस्टिआ) एक जोडी असते व त्यांच्यातून रक्त आंत जातें. हृदयाच्या पुढील व मागील बाजूंनीं धमन्या जोडलेल्या असतात, यांनां पूर्वधमनी व पश्चिमधमनी असें म्हणतात. याशिवाय  हृदयाच्या प्रत्येक भागांतून धमन्यांच्या आडव्या जोडया जातातच. पूर्व धमनीच्या दोन फांद्या होऊन अन्ननलिकेच्या दोन्ही बाजूंनी जाऊन त्या खाली येंतात व ज्ञान कंदांच्या साखळीवर मिळून त्यांची एक धमनी होऊन ती मांगे दिशा घेत वळते. निरनिराळया भागांतून रक्त उदरतलावरील शिरामार्गात येऊन तेथून तें फुफ्फुस बटव्यामध्यें जातें. यांच्यांतून तें पुष्कळशा शिरांच्या योगानें हल्कलाविवरांमध्यें (पेरिकार्डिकल सिनस) जातें व नंतर छिद्रांतून हृदयांत जातें. अशा रीतीनें रुधिराभिसरण सारखें चालत राहतें.

श्वसनेंद्रियव्यूहः— या प्राण्यांत श्वसनेंद्रियें फुफ्फुसकोश (पल्पनरी सॅक्स) अथवा फुफ्फुसबटवे यांच्या रूपानें असतात. यांच्या बाहेरच्या बाजूवरील श्वसनरंध्रांसंबंधी वर उल्लेख केला आहे. एकाद्या पुस्तकांतील पानांप्रमाणें किंवा बटव्याच्या आंतील खणाप्रमाणें यांच्यांत पापुद्रे असतात व त्या पापुद्रयांच्या मध्यंतरी हवा शिरून राहते तेव्हां पापुद्रयांच्या आंतील अभिसरण पावणार्‍या रक्तालाहि हवा लागून रक्ताची व प्राणवायूची देवघेव होते व रक्त शुद्ध होतें.

ज्ञानेंद्रियव्यूहः— ह्याची रचना झुरळ अगर शेंवडा यांच्याच धरतीवर असते. प्रथम दोन ज्ञानकंदांचा मेंदूवत् गोलक झालेला असून त्यापासून नेत्रांनां ज्ञानरज्जू जातात. नंतर अन्ननलिकेच्या दोन्ही बाजूंनीं दोन पार्श्व ज्ञानरज्जू निघून खालीं अन्ननलिकांवर ज्ञानकंदाला (अन्ननलिकाधोज्ञनकंदाला) मिळाल्यावर त्याची एक ज्ञानरज्जुची सांखळी बनते व ती पुढें शरीरांत जाते. या पार्श्वज्ञानरज्जूपासून व अन्ननलिकाज्ञानकंदा (सब एसोफॅजिअल गँग्लिऑन) पासून पहिल्या सहा गात्रांनां ज्ञानरज्जू जातात.

याचीं विशिष्ट ज्ञानेंद्रियें म्हटलीं म्हणजे नेत्र व कंकतिका होत. याला चार डोळे असतात; दोन बाजूंनां व दोन मध्यभागी.

जननेंद्रियव्यूहः — नरांत मुष्का (टेंम्टीझ) च्या दोन उभ्या जोडया असून त्या आडव्या फांटयांनीं एकमेकांस जोडलेल्या असतात. यांच्या मध्यभागीं शुक्रस्त्रोतस (वहॅसडेफेरेन्स) असून त्याच्या शेवटीं शिश्न (पेनिस) असतें. मादीमध्यें अंडकोशाच्या (ओव्हरी) तीन लांब नलिका असून त्याहि आडव्या फाटयांनीं जोडलेल्या असतात. अंडस्त्रोतसें (ओव्हिडक्ट) पूर्वउदराच्या अधोवलायर्धाच्या मध्य तबकडीवर उघडतात. विंचू जरायुज आहेत. अंडी फलद्रुप झाल्यावर विंचवाचीं पोरें अंडस्त्रोतसांत विकास पावतात व ती पूर्ण स्वरूपांत बाहेर पडतात.

येणेंप्रमाणें विंचवाविषयीं सामान्य माहिती झाली. या अष्टपाद वर्गाचे आठ गण पाडलेले आहेत.त्यांपैकी वृश्चिक गणांत विंचु येतो. वर सांगितल्याप्रमाणें कोळी हा ह्याच वर्गातील प्राणी होय. तो कोळी गणांत येतो. त्या गणांची लक्षणें खालीलप्रमाणें आहेत.

को ळी ग ण (अरेनिआयडा) — य गणांत सर्व प्रकारचे कोळी येतात. उदराला वलयें नसून तें मृदु असतें, व त्याच्या मध्यें व शीर्षवक्षामध्यें एक करकोचा बनलेला असतो. या प्राण्यांचे शृंगचिमटे चांगले पूर्णपणें बनलेले नसतात व त्यांनां विषपिंड लागलेले असतात. गात्रांची दुसरी जोडी म्हणजे दंष्ट्राचरणाची साधी असते व ही नरांत गर्भधारणा घडवून आणण्यास योग्य अशी झालेली असते. उदराच्या शेवटीं तंतुकर्तप्रसर (स्पिनेरेट) असतात. यांमधून जाळयांचे तंतू निघतात. डोळे आठ असतात. यांपैकी तसेच कांही दुसरे गण खालीं वर्णिले आहेत.

वि ष को ळी ग ण (फालेनजिडा) -  कित्येकजण या वर्गातील प्राण्यांनां कोळीच समजतात. तथापि हे प्राणी अगदीं निराळे होत. यांच्या शीर्षवक्षाला वलयें नसतात. त्या भागाच्या व उदराच्या मध्यंतरी करकोचा नसल्यामुळें हा पूर्वभाग व उदर निराळें ओळखूं येत नाहींत. यांचे पाय लांब व नाजूक असतात. उदराला वलयें असतात. तंतुकर्तकप्रसर नसतात. हे प्राणी निशाचर नसतात. कडक हिंवाळ्याच्या आरंभी हे प्राणी मरतात, तथापि त्यांची अंडी हिवाळ्यांत टिकतात व त्यांपासून पुढें दुसरे प्राणी तयार होतात. या गणांत विषकोळी अथवा “हार्वेस्टमेन” येतात.

गो ची ड ग ण (अॅकारायना किंवा अॅकरायडा) — गोचीड,हे खरजेचे, लोण्यंतले वगैरे कीटक या सदराखालीं येतात. यांच्यांतील बरेचसे प्राणी परोपजीवी असतात. ते रोगकारक आहेत. यांचे शरीर वलयांकित नसतें मुखाजवळील अवयव चावण्याजोगे अथवा भोसकून शोषण करण्याजोगे झालेले असतात.

ख ड्ग ला ड्यू ल ग ण (झायफोसुरा) — यांत  लिम्यूलस अथवा भीम कर्कटक (किंगकॅब) येतात. यांची शेपूट कटयारीप्रमाणें असते. हे प्राणी पाण्यांत असतात तरी पण किनार्‍यापासून दूर नसतात. शरीरावर कठिण कवच असतें. उदराचे पूर्व व पश्चिम असे दोन भाग असतात पूर्वभागाला पर्ण जलश्वासेंद्रियाचे झुपके लागलेले असतात. हे अंडीं पाण्यांत घालतातव त्यांची फलद्रुपता पाण्यांतच होते.
एस.जी. येवलेकर व वि,ना, हाटे.

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .