प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

अष्टविनायक — श्रीगजानन ह्या देवतेसंबंधानें माहिती देणारीं दोन पुराणें आहेत; एक गणेशपुराण व दुसरें मुद्गलपुराण. पण यांपैकी मुद्गलपुराणामध्येंच अष्टविनायकासंबंधानें विशेष माहिती सांपडतें. अष्टविनायका संबंधानें जो सुप्रसिद्ध श्लोक आहे तो येणेंप्रमाणेः—

स्वति श्रीगणनायकं गजमुखं मोरेश्वरं सिद्धिदं।
बल्लाळं मुरुलं विनायकमंड चिंतामणिस्थेवरम्॥
लेण्याद्रि गिरिजात्मकं सुवरदं विघ्नेश्वरमोझरं।
ग्राणो रांजण संस्थितो गणपतिः कुर्यात्सदा मंगलम॥१॥

हा श्लोक मूळ ग्रंथांत कोठें आहे तो आढळला नाहीं. वर दिला आहे तो श्लोक संस्कृत व्याकरणदृष्टया बराच अशुद्ध दिसतो. अष्ट विनायकांसबंधानें भौगोलिक माहिती वरील श्लोकाधारें पुढीलप्रमाणें आहे.
देवतानाम स्थान जिल्हा
मोरेश्वर गणनाथ मोरगांव पुणें (जेजुंरी नजीक)
बल्लाळेश्वर मुरुड (पाली) कुलाबा (खोपवली जवळ)
विनायक मढ कुलाबा (कर्जत नजीक)
चिंतामणि थेऊर पुणें (लोणी नजीक)
गिंरिजात्मक लेण्याद्रि पुणें (जुन्नरानजीक)
विघ्नेश्वर ओझर पुणें (जुन्नरानजीक)
गणपति रांजणगांव पुणें (पुणें नगर सडकेवर)
गजमुख सिद्धटेक नगर (दौंड नजीक)

यावरून पांहता एक स्थान नगर जिल्ह्यांत, दोन कुलाबा जिल्ह्यांत, व बाकीची पांच पुणें जिल्ह्यांत आहेत. देवालयासंबंधानें पाहतां पालीचें देऊळ मोठें चिरेबंदी, व भोंवताली फारस विस्तृत असें असून या नमुन्याचीं देवळें थेऊर, मोरगांव वगैरे दोनचार ठिकाणीं आहेत. सर्व ठिकाणी नाहींत. पालीचें देवालय मोरोबादादा फडणीस यांनीं बांधले. मोरोबादादा हे पेशवाईंतील सुप्रसिद्ध मुत्सद्दी नाना फडणीस यांचे समकालीन होते, म्हणजे पालीचें देऊळ सन १७७५ ते १८०० याच्या दरम्यान बांधलें गेलें आहे. थेऊर व मोरगांव येथील स्थानांबद्दल ‘तीर्थयात्रा प्रबंध’ नांवाच्या ग्रंथांत पुढील माहिती मिळतेः—

थेऊरः— या गांवीं अष्टविनायकांपैकी एक स्थान आहे. या स्थळीं मुळामुठानदी आहे. तिच्या तीरीं चिंचवड संस्थानाचे आदिपुरुष मोरयादेव यांनीं तप केल्याचें स्थान आहे. येथें श्रीगणपतीचें मंदिर चांगले आहे. माधवराव बल्लाळ पेशवे यांनीं बदामीचा किल्ला सर केल्यावर या देवापुढें उत्तम लांकडी मंडप बांधला. तो आंता बहुत जीर्ण दशेस आला आहे. या ठिकाणींच देवाच्या सन्निध ओरींत माधवराव बल्लाळ हे कैलासवासी झाले । त्यांची स्त्री रमाबाई हिनें सहगमन केलें तें स्थान येथें नदीतीरीं आहे. त्यावर चिंतामणराव आप्पा सांगलीकर यांनीं वृंदावन बांधलें आहे. (तीर्थयात्रा प्र. पा. १७९)

‘मोरगांव’ — येथें गणपतीचें स्थान आहे. गणपतीची मूर्ति मोठी भव्य आहे. परंतु तिचे अवयव स्पष्टपणें दिसण्यांत येत नाहींत. येथील गणपतीस मयूरेश्वर असें म्हणतात. या देवाचे उपासक पुणेप्रांतांत पुष्कळ आहेत. देवालयांत तरटीचा वृक्ष आहे, त्यास कल्पवृक्ष म्हणतात. देवाच्या पूजानैवेद्याच्या वगैरे बंदोबस्त चिंचवड येथील संस्थानिकाकडून होतो. या क्षेत्रीः मुख्य तीर्थ कमंडलुनदी होय. या नदीस प्राकृतांत कर्‍हा  म्हणतात, व ब्रह्मदेवांच्या कमंडलुपासून या नदीची उत्पत्ति आहे असें म्हणतात. यास्थळीं सर्व जातीचे लोक गणपतीचे उपासक आहेत. ते संकष्टचतुर्थीचें व्रत करतात. या क्षेत्राचा महिमा मुद्गलपुरणांत बराच वर्णिला आहे. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीच्या सुमारें चिचवड येथील संस्थानिक याक्षेत्रीं येऊन उत्सव करतात. त्यांत ब्राह्मणभोजन पुष्कळ होतें. त्यावेळीं आसपासची यात्रा बहुत जमते. येथें चिंचवडकर संस्थनिकाचा वाडा आहे. (तीर्थयात्रा प्र.प्रा. १८३)

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .