प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

अस्वलअस्वल -  हा मांसभक्षक प्राणी बहुतेक सर्व देशांत सापडणारा असून दोन्ही ध्रुवांजवळील हिम प्रदेशांत राहणार्‍या पांढर्‍या अस्वलांचीं शरीरें फार लठ्ठ, पण त्या मानानें अवयव फार बारीक, आणि शेपट्या बहुतेक ओबडधोबड असतात. इंडियन स्लॉथ बेअरखेरीज इतर सर्व जातींच्या अस्वलांना बेचाळीस दांत असतात, व पुढचे दांत आणि सुळे मांसभक्षक सस्तन प्राण्यासारखे असतात; दाढा शाक वनस्पति चावण्याला योग्य अशा असतात. तात्पर्यं दंत रचनेवरून पाहतां अस्वल हा प्राणी सर्वभक्षक आहे असें दिसतें. तथापि बहुतेक अस्वल शाक वनस्पति व मध खाऊनच राहतात. हे पदार्थ पोटभर मिळाले मात्र पाहिजेत. करड्या रंगाचीं अस्वलें बहुतेक मांसाहारी असतात. आणि ध्रुवप्रदेशी अस्वलें सर्वच मांसाहारी असातात. अस्वलांच्या पायांनां पाच बोटें असतात आणि पंजे फार मोठें व भक्कम असतात. पण ते आकुंचन पावूं शकत नाहीत. त्यामुळें हे पंजे खणण्याच्या किंवा चढण्याच्या कामाला जसे उपयोगी पडतात तसे फाडण्याच्या कामीं उपयोगी पडत नाहींत. बहुतेक अस्वलें झाडावर चढतात. करड्या रंगाच्या अस्वलांना मात्र मोठेपणीं झाडावर चढतां येत नाहीं. उत्तरेकडील देशांतलीं अस्वलें हिवाळ्यांत गुहांत, झाडांच्या ढोलींत किंवा पडणार्‍या बर्फाचें अच्छादन करून घेऊन त्यांत स्वस्थ पडून राहतात आणि पुढें वसंत काळ सुरू झाल्यावर बाहेर पडतात. या हिंवाळ्यांतच बहुधा अस्वलिणी वितात. त्यांचीं पिलें उपजत केसरहित व डोळे मिटलेलीं असून पांच आठवड्यांनीं ती डोळे उघडून पाहूं लागतात. हिवाळ्यांत एका ठिकाणीं स्वस्थ पडून राहण्याच्या पूर्वी अस्वलें फारच लठ्ठ बनतात आणि वाढलेल्या चरबीमुळेंच दोनतीन महिनें तीं जीव जगवून राहूं शकतात.

सर्व मांसभक्षक प्राण्यांपैकीं अस्वल सर्वांत अधिक सर्वभक्षक आहे. मुळ्या, फळें, किडे सर्वच सारखे अस्वलाला आवडतात, सर्वांहून मध फारच आवडतो व तो मिळविण्याकरितां तो झाडावर चढतो. पूर्वीचे लोक अस्वलांना अधिक चांगल्या तर्‍हेनें वागवीत असत. त्यांनां राहण्याकरितां दगडी घरें तयार करीत. मोठाल्या रानटी कुत्र्यांची अस्वलांशीं झुंज लावून तो खेळ राजेरजवाड्यांनां दाखविण्याची वहिवाट असे. असले खेळ करण्याकरिता पॅरिस गार्डन्समध्यें प्राचीन रोमन पद्धतीचीं दोन सभागृहें बांधलीं होतीं. इंग्लंडांत १ ल्या जेम्सच्या कारकीर्दींत असले खेळ करणारांना सरकारकडून १४ वर्षे मुदतीचें लायसन्स देण्यांत येत असे. १६४२ मध्यें ही लायसन्सपद्धति बंद झाली. करड्या रंगाच्या जातीचें अस्वल फारच भयंकर शक्तिमान असतें. हजारहजार पौंड वजनाचे बैल किंवा गवा तें वाहून नेऊं शकतें. अस्वलांना प्रेत आढळल्यास वा त्या वेळीं त्यांना भूक नसल्यास खड्डा खणून त्यांत तें प्रेत पुरून ठेवितात. ही त्यांची प्रवृति फारच चमत्कारिक आहे, व तिचा फायदा शिकारी लोक असा घेतात कीं, अस्वलाशीं अकस्मात त्यांची गाठं पडल्यास ते जमीनीवर देह टाकून श्वास बंद करून मेल्याचें सोंग घेऊन पडतात व अशा स्थितींत त्यांनां पाहून अस्वल त्यांनां पुरून ठेवण्याकरितां खड्डा खणून त्यांत टाकतें आणि वर माती लोटून निघून जातें. दुसरी अशी एक चमत्कारिक गोष्ट सांगतात की अशा प्रकारें या करड्या जातीच्या अस्वलानें पुरून ठेवलेल्या प्रेताला लांडगे कितीहि भुकेलेले असले तरी स्पर्श करीत नाहींत.

अस्वल हें जनावर पृथ्वीवरील आस्ट्रेलिया खेरीज सर्व भागांत बहुतेक सर्वत्र आढळते. हिंदुस्थान, मलाया, वगैरे उष्ण देश, ध्रुवानजीकचे थंड प्रदेश व समशीतोष्ण सर्व देश अस्वलाचे निवासस्थान आहेत.

ध्रु व प्र दे शी य स र्व शु भ्र अ स्व लें.- हीं उत्तर व दक्षिण दोन्ही ध्रुवाजवळच्या प्रदेशांत राहतात व इतर अस्वलांच्या जातींहून यांच्यामध्यें ही विशेष गोष्ट असते कीं त्यांच्या पायांच्या तळव्यावरहि दाट केंस आलेले असतात. अशा योजनेची त्या जातीला फारच आवश्यकता असते, कारण त्यामुळें त्या बर्फमय प्रदेशांत पांढर्‍या अस्वलांना पाय न घसरतां चालतां येतें. शिवाय या जातीचा सर्व रंग पांढराच असल्यामुळें त्या हिमच्छादित शुभ्र प्रदेशांत या प्राण्याला भक्ष्य पकडतांनां लपून छपून संचार करण्यास फार सोयीचें पडतें. हा अस्वल सील जातीचे जलचरप्राणी व मासे खातो व ते पकडण्याकरितां पोहणे व बुडया मारणें या कामांत तरबेज असतो. व्हेल माशाचीं प्रेतें, पक्षी व त्यांचीं अंडीं व गवतहि खातो. कित्येक जातीचीं पकडून कोंडून ठेवलेलीं पांढरीं अस्वलें निव्वळ शाकाहारावर पुष्कळ वर्षें जगतात असाहि अनुभव आहे. हा अस्वल फार जबर पोहणारा म्हणजे ४० मैलपर्यंत पोहत जाऊं शकणारा आहे. हिंवाळ्यांत शुभ्र जातीच्या अस्वलिणी सर्व काळ पडून राहतात. अस्वल मात्र अधून-मधून भक्ष्यशोधार्थ बाहेर हिंडतो. आकारमानानें पांढरा अस्वल सर्वांत मोठा म्हणजे सुमारें नऊ फूट लांब व १६०० पौंड वजनाचा असतो.

त प कि री रं गा चा अ स्व ल:- पूर्वगोलार्धांतील समशीतोष्ण प्रदेशांत स्पेनपासून जपानपर्यंत हा सर्वत्र आढळतो. या जातीच्या अंगावरील केसहि बहुधा तपकिरी असतात. क्वचित काळे किंवा पिवळ्या रंगाचेहि असतात. हा प्राणी एकटाच पण दाट जंगलांत राहतो. त्याचें भक्ष्य फळें, शाक, वनस्पति, मध, मासे व लहानसहान जनावरें असें मिश्र स्वरूपाचें असतें. हिवाळ्यांत ही जातहि पोकळींत किंवा गुहेंत पडून राहते. ही जात मनुष्यावर सहसा हल्ला करीत नाहीं, परंतु पिलांचें किंवा स्वत:चें संरक्षण करण्याकरितां मोठ्या आवेशानें माणसावर चालून जाऊन मागच्या दोन पायांवर उभे राहून माणसाला मिठी मारते. अस्वलाची झुंज लावणें या गोष्टीचा युरोपांतील लोकांस फार शोक असे प्राचीन रोमन लोकांनाहि याची आवड असे. नार्वे, रशिया व सैबेरिया देशांत या जातीचीं अस्वलें फार आहेत. या अस्वलांच्या कातड्याचा वस्त्रांप्रमाणें उपयोग करतात. याचें मांस व चरबी खाण्याला फार उत्तम व चवदार लागते. हा अस्वल माणसाळण्यास फार वेळ लागत नाहीं. मागच्या पायावर उभें राहून संगीताच्या सुरावर त्याला नाचावयासहि शिकवितात. याची लांबी ४ फूट व उंची २॥ फूट असते. या जातींत अटलस पर्वतांतील जात, सीरियन जात, हिमालय पर्वतावरील जात, अलास्कांतील जात वगैरे अनेक पोटजाती आहेत.

क र डया रं गा चा अ स्व ल.- विशेषत: अमेरिकेंत हा आढळतो; तथापि अलीकडे युनायटेड स्टेट्समध्यें यांची संख्या बरीच कमी झाली आहे. अमेरिकेंतील सर्व सस्तन प्राण्यापेक्षां अधिक क्रुर व अधिक शक्तिमान असा हा प्राणी असून गवा किंवा १००० पौंडपर्यंत वजनाचे प्राणी तो मारून उचलून नेतो. शिवाय फळें व शाकावनस्पति हा खातो. याच्या अंगावरील लोकरीचा उपयोग फारसा होत नाहीं. कारण ती राठ असते. तसेंच या जातीच्या अस्वलाचे मांस खावयास फार वाईट लागतें, इतकें कीं अमेरिकेंतील रेड इंडियन लोक सुद्धां ते खात नाहींत. तिबेटांतील अस्वलें पुष्कळ अंशीं या जातीसारखींच असतात.

का ळया रं गा चा अ स्व ल:- हा उत्तर अमेरिकेंत बराच आहे व आकारानें तपकिरी रंगाच्या अस्वलासारखा असतो. याचे केस मऊ व तुकतुकीत असल्यामुळें त्यांना बाजारांत किंमत चांगली येते. त्यामुळें १९व्या शतकाच्या आरंभी त्याची फार शिकार करण्यांत येत असे. १८०३ या एकच सालांत २५००० अस्वलांचीं कातडीं इंग्लंडांत गेलीं. पण तेव्हांपासून ही संख्या निम्म्यावर आली आहे. हा अस्वल बहुतेक फळांवर उपाजीविका करतो. हिमालयी जातीचा अस्वल काळाच असतो. ही जात इराण ते आसामपर्यंत आढळते, याची लांबी पांच फूट असून तो फळेंमुळें व मेंढ्या बकरीं, हरणें, गुरें वगैरे जनावरें मारून खातो.

म ला यी अ स्व ल.- हा काळ्या रंगाचाच असतो, पण त्याच्या छातीवर एक अर्धचंद्राकृति खूण असते. याची लांबी ४॥ फूटपर्यंत असते. याच्या उपाजीविकेचें साधन बहुतेक फळें व मध हेंच असतें. हा लवकर माणसाळतो, दक्षिण अमेरिकेंतील अ‍ॅण्डीज पर्वतातील जात मलायी अस्वलासारखीच आहे. पण या जातीचे गाल, घसा व छाती पांढरी असते. स्लॉथ-बेअर ही अस्वलाची जात हिंदुस्थानांतील सर्व डोंगरी भागात आढळते. याचे ओठ लांब असून केंस लांब व काळे असतात, हिंदुस्थानांतील गारुडी लोक याचेच खेळ करून दाखवितात. ही जात लवकर माणसाळते. हा अस्वल फळें, मध व पांढर्‍या मुंग्या खातो.

प्राचीन अस्वल प्राण्याचे अवशेष फ्लिओसीन युगाच्या भूस्तरांत आढळतात मध्ययूरोप व आशियामधील गुहातहि बरेच अवशेष सांपडले आहेत व त्यावरून हा प्राणी ध्रुवाकडील पांढर्‍या अस्वलापेक्षांहि मोठा असावासें वाटतें; ब्रिटन मध्यें एका जातीच्या अस्वलाचे प्राचीन अवशेष सांपडले आहेत.

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .