प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

ऑगस्टस बादशहा.- ( ख्रि. पू० ६३-इ. स. १४) -ऑगस्टस या शब्दाचा व्युत्पत्यर्थ पूज्य बादशहा ( व्हेनरेबल मॅजेस्टिक) असा आहे. ही पदवी रोमन सीनेटनें गायस ऑक्टेव्हिअस याला त्यानें केलेल्या उत्कृष्ट राजकीय कामगिरीबद्दल दिलेली असून ती त्यानें पहिला रोमन बादशहा या नात्यानें धारण केली होती. पुढेंहि अनेक रोमन बादशहांनीं तीच पदवी मूळच्या ऑगस्टसशीं नात्याचा कांहीं एक संबंध नसतांहि चालू ठेवलेली होती. गायस ऑक्टेव्हियस हा ख्रि. पू. ६३, सप्टेंबर २३ रोजी म्हणजे ज्या वर्षी सिसिरो कान्सल होता व कॅटिलाईनचा गुप्त कट झाला होता त्या सालीं जन्मला. त्याचें घराणें बरेंच जुनें व मूळ व्हेलेट्री प्रातांतलें होतें;  परंतु रोममध्यें क्युरुल मॅजिस्ट्रेटची जागा व सेनेटमधील सभासदत्व हीं त्याचे घराण्यांत प्रथम त्याच्या बापासच मिळालीं. त्याच्या आईचें नांव अ‍ॅडिया; ही ज्यूलियाची मुलगी होती. ही ज्यूलिया म्हणजे एम. अ‍ॅटियस बाल्बसची बायको आणि प्रत्यक्ष ज्यूलियस सीझरची बहीण. या बडया नात्यामुळें ऑक्टेव्हियसच्या आयुष्यक्रमाला विशिष्ट दिशा लागली. त्याच्या पांचव्या वर्षीच ( ख्रि.पु.५८) त्याचा बाप वारला; सुमारें एक वर्षांने त्याच्या आईनें दुसरें लग्न केलें व त्यामुळें त्याचा सावत्र बाप एल. मार्कस फिलिपस हा त्याचा पालक झाला. आपल्या वयाच्या बाराव्या वर्षींच त्यानें आपली आजी ज्यूलिया हिच्या उत्तरक्रियेच्या प्रसंगीं रोमन वहिवाटीप्रमाणें मृताच्या स्तुतिपर भाषण केलें. सार्वजनिक भाषण करण्याचा त्याच्या आयुष्यांतील हा पहिला प्रसंग होय. ख्रि. पू. ४८ मध्यें त्याला  'टोगा व्हिरिलस' (वस्त्रविशेष) मिळून त्याची पाँटिफिकल कालजमध्यें निवड झाली. हा एवढा मोठा मान त्याच्या आईचा मामा ज्यूलियस सीझर त्या वेळीं रोमचा सर्वाधिकारी (डिक्टेटर ) झाला होता त्यामुळेंच मिळाला. ख्रि,पू. ४६ मध्ये सीझरनें आफ्रिकेंत जे विजय मिळविले त्यामध्यें ऑक्टेव्हियस होता. ख्रि. पू. ४५ मध्यें सीनेटनें त्याला पॅट्रिशियन (उच्च रोमन) करून घेतलें. आणि सीझरच्या 'मास्टर्स ऑफ हॉर्स' (घोडेस्वारावरील अधिकारी) पैकीं एक नेमला. ख्रि.पू. ४५ मध्यें सीझर पार्थियन लोकांवर स्वारी करण्याचे बेत करीत होता. त्याला अनुसरून त्यानें ऑक्टेव्हियसला इलिरियामधील ऑपोलोनिया नांवांच्या ग्रीक वसाहतींत गुप्तपणें माहिती मिळविण्याकरितां पाठविलें होतें. तेथें असतां मागें रोममध्यें सीझरचा खून झाल्याची बातमी त्याला कळली, तेव्हां तो परत इटालींत आला. तेथें त्याला असें समजलें कीं, सीझरनें त्याला अपाल्या ज्यूलियन घराण्यांत दत्तक घेऊन आपला वारस नेमिलें आहे व त्यामुळे त्याला गायस ज्यूलियस सीझर ऑक्टेव्हियस असें नामाभिधान प्राप्त झालें आहे. परंतु हा वारसा त्यावेळीं उलटा घात करणाराच होता, त्याच्या आईनें व इतरांनी तो आमान्य करण्यासच त्याचें मन वळविलें असतें. परंतु ऑक्टेव्हियसला आपल्या स्वतःच्या बुद्धिसामर्थ्याचा विश्वास असल्यामुळें त्यानें सीझरच्या मृत्युपत्राप्रमाणें आपल्यावरील रोमन साम्राज्य हातीं घेण्याची जबाबदारी पतकरण्याचें व रोमनलोकांना दिलेल्या रकमा वांटून देण्याचें जाहीर केलें.  परंतु सीझरचें सर्व कागदपत्र व मालमत्ता मार्कअँटनीच्या कबज्यात होती. व तो ऑक्टेव्हिअसच्या हक्काकडे कानाडोळा करूं लागला. बूटस व कॅशियस आपआपल्या प्रातीं निघून गेले. व सिसेरो अँटोनियसच्या कलानें वागून पुढें त्याला दगा देण्याच्या विचारांत होता. असा परिस्थितींत ऑक्टेव्हियस फारच हुशारींने वागला. त्याल सैन्याचा बराच पाठिंबा होता सेनेटनेंहि कान्सलाना अँटोनियसविरुद्ध सशस्त्र होण्यास सांगून ऑक्टेव्हियसला मदतीस बोलावलें; तेव्हा त्यानें ४३ मध्यें अँटोनिअसचा म्यूटिना येथें पराभव केला.

कॉ न्स ल म्ह णू न नि व ड णू क व प्र ति स्प र्ध्यां शीं सा म ना. - पुढें सैनिकांच्या मागणीप्रमाणें व सेनेटच्या मर्जीविरुद्धहिं तो कॉन्सल म्हणून निवडून आला, तेव्हा त्यानें ऑंटोनियस व लेपिडस यांच्याशीं तडजोड केली व सेनेटनें त्या तिघाचें अधिकारीमंडळ नेमून पाच वर्षांच्या मुदतीनें त्यांच्या हातीं अधिकार दिला. नंतर तिघानीं मिळून शासनार्ह लोकांची यादी करून तीनशें सेनेटचे सभासद व दोन हजार सरदार ( नाइटस) ठार मारविले, पुष्कळ शहरातील जमीनी जप्त करून सैनिकांत वाटून दिल्या;सिसिरोलाहि अँटोनियसच्या सांगण्यावरून मारण्यात आलें.

 

नंतर ऑक्टेव्हियस व अँटोनियस यांनीं मिळून ब्रूटस व कॅशियस यांवर स्वारी करून त्यांचा फिलिपी येथें पराभव केला. नंतर या दोघा विजेत्यामध्येंच युद्ध जुंपलें; पण लवकरच पुन्हां तह ठरून अँटोनियसनें ऑक्टेव्हियसची बहीण ऑक्टेव्हिया हिच्याशं लग्न केलें व दोघांत वांटणी करून अँटोनियसनें पूर्वसाम्राज्य व ऑक्टेव्हियसनें पश्चिमसाम्राज्य घेतलें व लेपिडसला आफ्रिकेंतील प्रांत दिला. दरम्यान सेक्स्टस पॉपियसनें प्रबळ होऊन रोमला होणार धान्याचा पुरवठा बंद केला; तेव्हां त्याला भूमध्यसमुद्रांतील बेटें दिलीं; पण लवकरच ऑक्टेव्हियसनें त्यांच्यावर स्वारी करून त्याला आशियांत पळवून लाविलें व तो तिकडेच मरण पावला. लेपिडसला सर्व क्षुद्रच लेखीत असत. तेव्हां आतं दोघांतच खरी स्पर्धा लागली; परंतु तंटा निकरावर येण्यापूर्वीं मध्यं तरी पांच वर्षे गेलीं. त्या अवधींत अँटोनियसनें कांहींएक तयारी न करतां क्लिओपाट्रा राणीबरोबर विलासांत ती वर्षें घालविलीं. त्यामुळें रोमन लोकांच्या स्वाभिमानादि भावनांना धक्का बसला व त्यांचा ऑक्टेव्हियसकडे अधिकच ओढा वळला. ख्रि.पू.३८ मध्यें ऑक्टेव्हियसनें लिव्हियाशीं विवाह केला. तिच्या हुशारीचा त्याला त्याचा विश्वासू मित्र अग्रिप्पा याच्याप्रमाणेंच फायदा झाला. तिकडे क्लिओपाट्रानें ग्रीको-ओरिएंटल साम्राज्य स्थापण्याचा घाट घातला. अँटनीनें ऑक्टोव्हियाशीं काडीमोड केली व एक व्यवस्थापत्र केलें. त्यावरून तो क्लिओपाट्राच्या बराच कबजांत गेल्याचें दिसत होतें. त्यामुळें गोष्ट निकरावर येऊन त्या दोघाविरुद्ध युद्ध पुकारण्यांत आलें. तेव्हां ३१ मध्यें अ‍ॅक्टियम येथें निकराची लढाई होऊन तींत अँटनीच्या आरमाराचा पूर्ण नाश झाला व जमीनीवरील सैन्यहि शरण आलें. ३० मध्यें ऑक्टेव्हियसनें अलेक्झाड्रियाला वेढा दिला. तेव्हा अँटनी व क्लिओपाट्रा या दोघांनीं आत्महत्या केली.

सा म्रा ज्या ची पु न र्घ ट ना व न वी न वि ज य. - याप्रमाणें शत्रूंचे निर्मूलन करून सर्वत्र शांतता स्थापून ऑक्टेव्हियस रोमला परत आला. अर्थात् रोमन लोकांनीं त्याचें अत्यानंदानें स्वागत केलें. नंतर त्यानें सामाज्याच्या पुनर्घटनेचें काम केलें. सेनेट, मॅजिस्ट्रेट व लोकमंडळ सर्वांनीं आपआपलीं कामें पूर्ववत् सुरू केलीं. ऑक्टोव्हियसकडे सरहद्दीवरील प्रांतांचे अधिपत्य १० वर्षें दिलें. सर्व लष्कर व आरमार यांवरील सत्ता त्यांच्या हातीं दिली व परराष्ट्रकारभार त्याच्या कडेच सोंपविला, आणि दरसाल त्यालाच कॉन्सल नेमण्याचें ठरविलें. २७ मध्यें लोकशाहीचा मुगुट त्याच्या घराच्या दारावर चढविण्यांत येऊन त्याला ऑगस्टसही पदवी मिळाली.

नंतर ऑगस्टसनें स्वतःगॉलमध्ये, एशियामध्यें व स्पेनमध्यें जाऊन तेथे सुव्यवस्थित राज्यकारभार सुरू केला. या कामांत एकंदर दहा वर्षें घालवून इ.स. १८ या सालीं तो रोमला परत आला. तेव्हां आणखी पांच वर्षें त्याच्याकडे साम्राज्याधिकार देण्यांत आला. पुढील दोन तीन वर्षें त्यानें रोममध्यें सुधारण करण्यांत घालविलीं व 'ज्युलियन लॉ' वगैरे काहीं कायदे केले. इ.पू. १६ मध्यें सम्राज्याच्या उत्तर सरहद्दीवर जर्मन टोळयांनीं हल्ले सुरू केले. हें संकट दूर करण्याच्या कामांत ऑगस्टची पुढील २५ वर्षे गेलीं. या कामांत टायबेरियस व ड्रूसस या त्याच्या सावत्र मुलांनीं त्यास मदत केली. टायबेरियसनें दान्यूब नदीवर कार्नंटम येथें लष्करी ठाणें स्थापिलें. मध्यंतरीं ऑगस्टसची मुदत पुनः पुन्हां वाढविण्यांत आली; पण या सुमारास लेपिडस मरण पावला व त्याचा विश्वासू मित्र अ‍ॅग्रिप्पा सोडून गेला ख्रि.पू. ९ मध्यें ड्रूसस हा त्याचा पराक्रमी मुलगा वारला. डायबेरियस हा त्याचा सावत्र मुलगा; त्याच्यावर ऑगस्टसजी मर्जी नव्हती. तेव्हां त्यानें अ‍ॅग्रिप्पाचे दोन मुलगे गायस व ल्यूशियस यांनां दत्तक घेऊन ते आपले वारस असल्याचें जाहीर केलें; परंतु दोघेहि पाठोपाठ मरण पावले; तेव्हां नाइलाजानें त्यानें टायबेरियसलाच वारस नेमिलें.

पुन्हां जर्मनी जिंकण्याच्या कामाकडे तो वळला. इ.स. ५च्या सुमारास मार्कोमेनी (बोहेमिया) प्रांताचा राजा अ‍ॅरोबोडस याच्यावर स्वारी करण्याची त्यानें जंगी तयारी केली; परंतु इतक्यांत पॅनोनिया व डाल्मेशिया येथें बंडे उद्भवलीं. ती मोडण्याकरितां त्याला परत यावें लागलें. खुद्द इटालीवर स्वारी होण्याचा रंग आला. तेव्हां रोमला येऊन सैन्यभरतीचें काम त्यानें झपाटयानें सुरू केलें. प्रांतोप्रांतींचीं सैन्याचीं पथकें बोलावण्यांत आलीं, तरी तीन वर्षें युद्ध झालें तेव्हा कोठें तें बंड मोडलें. इतक्यांत जर्मन प्रांतांमध्ये व्हेरसच्या रोमन सैन्याचा पराभव झाल्याची बातमी आली;  परंतु ऑगस्टस त्या वेळीं बहात्तर वर्षांचा असल्यामुळें जर्मनी जिंकून तो रोमन प्रांत बनविण्याची महत्त्वाकांक्षा त्याला सोडून द्यावी लागली. त्यानें फक्त कुमक पाठवून सरहद्द संरक्षण करण्याचें काम केलें. राहिलेलीं त्यांच्या आयुष्यीचीं पांच वर्षें ( इ.स.१०-१४) कोणतेंहि युद्ध किंवा संकट उपस्थित न होतां शांततेंत गेलीं. सेनेटनें त्याच्या अधिकाराची मुदत आणखी दहा वर्षें वाढविली; पण आतां कारभाराचा सर्व भार ऑगस्टसनें सावत्र पुत्र, टायबीरियस यावर टाकला होता. इ.स. १३ मध्यें त्यानें रोमन लोकांची नवी खानेसुमारी करविली. त्यापूर्वीं त्यानें ती दोन वेळां करविली होती. नंतर रोम सोडून नेपल्सला जाऊन शेवटीं तो आपल्या बापाच्या जुन्या राहत्या गांवीं म्हणजे नोला येथें जाऊन राहिला. त्याचा आजार वाढतच गेला व शेवटीं सर्व मित्रमंडळींच्या भेटी घेऊन साम्राज्याच्या व्यवस्थेची निरवानिरव करून, १९ ऑगस्ट इ.स. १४ रोजीं आपल्या वृद्ध, अत्यंत हुशार, विश्वासू व प्रेमळ पत्नीच्या बाहुप्रदेशावर पडून त्यानें प्राण सोडला. मरतांना त्यानें पत्नीला उद्देशून ''आपल्या विवाहबंधनाचा विसर पडूं देऊं नको'' असे शेवटचे शब्द उच्चारिले. होते. त्याचें शव रोमला नेण्यांत आलें व तेथें अत्यंत सन्मानपूर्वक त्याचा दफनविधि करण्यांत आला.

स्व भा व व र्ण न. - व्होलटेरसारख्या कांहीं थोडया लेखकांनीं ऑगस्टसचे  'परंपरागत लोकशाही बुडवून लोकांच्या राजकीय स्वातंत्र्याचें हरण करणारा पुरुष' असें वर्णन केलें आहे. हे अपवादात्मक लोक सोडले, तरी पुढील पिढयांतील टीकाकारांचीं मतेंहि त्याच्यासंबंधानें बरींच विविध आहेत. त्यांत कोणी त्यानें सत्ता कोणत्या साधनांनीं मिळविली या दृष्टीनें तर कोणी त्यानें ती सत्ता कशी उपयोगास लावली  अशा विशिष्ट दृष्टीनें बोलणारे लोक आहेत. तत्कालीन प्रलचित दंतकथाहि आतां अविश्वासार्ह ठरल्या असून हल्लीं आपणांस ऐतिहासिक साधनें उपलब्ध आहेत, त्यांवरून त्याच्याविषयींच्या मतांत महत्त्वाचा फेरबदल झालेला आहे. वयांत आल्यावर प्रथम प्रथम त्यानें केलेल्या लबाड्या, क्रूर कृत्यें व त्याच्या ध्येयाच्या मार्गांत आडवी येणारी कोणतीहि गोष्ट कापून काढण्याची त्याची तयारी ह्या गोष्टी सर्वांस मान्य आहेत. तरीहि  ख्रि. पू. ३८ मध्यें लिव्हियाशीं विवाह केल्यापासून इ.स. १४ मध्यें मरेपर्यंतच्या त्याच्या चरित्राचें बारकाईनें अवलोकन केल्यास असें दिसून येतें कीं, तो धूर्त, विजयी व कारस्थानी पुरुष किंवा निपुण राजकारणी इसम होता इतकेंच केवळ नव्हे, तर जगांतील थोर पुरुषांपैकीं तो एक होता. एका बलाढ्य साम्राज्याच्या राज्यकारभाराची पुनर्घटना कशी करावी याची योग्य योजना ठरवून ती प्रत्यक्ष अंमलात आणणारा मुत्सद्दी तो होता. विस्कळलेलें रोमन साम्राज्य सुसंघटित करून त्यांत शांतता व समाधान स्थापन करणारा व रोमन संस्कृति दोन शतकांहूनहि अधिक काल जिवंत राखणारा तो पुरुष होता.

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .