प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

आंग्लो.इंडियन. - यांना पूर्वीं यूरेशियन किंवा ईस्टइंडियन म्हणत. मिश्र रक्तापासून उत्पन्न झालेल्या या संततीस हाफ-कास्ट अशा तऱ्हेच्या तुच्छतादर्शक संज्ञेऐवजीं चांगलें भारदस्त असें  ''आंग्लो-इंडियन'' हें नांव ''यूरोपियन अँड आग्लोइंडियन डिफेन्स असोसिएशननें'' पुष्कळ विचाराअंतीं शोधून काढिलें. व हिंदुस्थानसरकारनें एक ठराव करून त्याला मान्यता दिली. हल्लीं या लोकांनां यूरेशिंयन म्हटल्यास आवडत नाहीं. यूरेशियन हें नांव मार्क्विक्स ऑफ हेस्टिंग्सनें यांनां दिलें. मुख्यत्वेंकरून यूरोपियन बाप व नेटिव आई यांच्यापासून झालेल्या संततीस पुष्कळ दिवस पर्यंत ईस्ट-इंडियन या नावानें ओळखीत. सर्वच यूरेशिअन लोक यूरोपियन पुरुषांची व एतद्देशीय स्त्रियांची संतति नव्हेत. पुष्कळ संतति इंग्रजांच्या दृष्टीने प्रतिलोमहि आहे. अशा प्रसंगी बाप ख्रिस्ती असल्यास मिश्र संतति यूरेशियनांत मोडे, बाप मुसुलमान असल्यास मुसलमानांत मोडे, हिंदु स्त्रीस लग्न न करता इंग्रजापासून प्रजा झाली तर ती प्रजा हिंदूमध्येंच मोडते. हिंदू पुरुष व यूरोपियन स्त्रिया अशीं लग्नें फार अलीकडे काहीं झाली आहेत. आणि त्यांपासून झालेल्या प्रजेच्या सामाजिक भवितव्याविषयीं आज काहींच विधान करतां येत नाहीं यूरेशियन लोकांची हाफ-कास्ट, चट्टि (चड्डी?) कर आणि त्यांच्या उच्चारावरून त्यास लावलेले ''ची ची बात'' हीं दुसरीं नावें असून तीं त्यांनां बेअब्रूकारक वाटतात. ईस्ट-ईंडियनांनां फिरंगी असेंहि म्हणत. यूरेशियन समाजांतील रक्तें पाहूं गेल्यास तीं फारच बहुविध आहेत असे दिसून येइल. अनेक यूरोपीयन राष्ट्रांचीं रक्तें या समाजांत आहेत याला त्याचीं आडनावेंच साक्ष देतील.

वं श वि चा र. - पोर्तुगीज, डच, ब्रिटिश, डॅनिश, फ्रेंच इत्यादि यूरोपीय राष्ट्रांचें या जातीवरचें वर्चस्व खालील यूरेशियन आडनांवांच्या बहुभाषी धेडगुजरीवरून उघड दिसून येतें:-गोमेज, दसुझा, गोनसाल्वेझ, रोझारियो, काब्राल, दक्रूझ, द कास्य, द सिल्वा, फर्नान्डेझ, फोनसेका, लाझारी, हेन्रीकेझ, झेवियर, मेन्डोंझा, राड्रिगझ, सलडाना, अल्मेडा, हेल्ड, व्हानस्पाल, जानसेन, आगस्टाईन, ब्रिसन, कार्नेले, ला ग्रान्जे, लाव्होकाट, पास्कल, डेव्हाईन, आबर्ट, रायन मॅकर्टिश, मॅकफर्सन, हॅरिस, जॉनसन, स्मिथ, इत्यादि.

प्राचीन यूरेशियनांची वंशावळ अज्ञात आहे. १९१५ सालीं मद्रास येथे भरलेल्या ''इंडियन सायन्स कांग्रेस'' मध्यें डा. आनंडेल यानीं यूरेशियन लोकांवर एक निबंध वाचला आणि प्रकाशचित्रेंहि दाखविली. त्यावरून असें दिसून  आलें कीं, बरेचसे यूरेशियन ब्रह्मी तोंडवळयाचे कांहीं बंगालीबाबूप्रमाणें तोंडवळ्याचे, कांहीं नीग्रोसारखे, कांहीं मलायी लोकासारखे, कांहीं सामान्य काकेशियन तोंडवळयाचे असे दिसतात. आणि कांहीं चिनी लोकाप्रमाणें हुबेहुब दिसतात. यावरून कलकत्याच्या यूरेशियन वसतींत फार भिन्न रक्तें आहेत. यूरेशियन लोकांमध्यें जितके आणे इंग्रज रक्त असेल तितक्या आण्यांनी त्यांची पदवी ठरवीत असा त्यांच्यांत एक काळ होऊन गेला. ब्रिटिशांनीं मद्रास येथें आपली वसाहत केल्यावेळीं, व्यापारी व सैनिक, यांच्या बरोबर स्त्रियांचा भरणा कमी असल्यामुळें ते या देशांतील स्त्रियांशी वाटेल तसा संबंध जोडूं लागले. शिवाय, यावेळीं ब्रिटिशांच्या ताब्यांतील प्रदेश इतर यूरोपियन व एतद्देशीय शत्रूंपासून बचावणें भाग पडत असल्यानें, वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून सैन्याला उपयोगी पडेल या इराद्यानें उत्तम संकर-प्रजा तयार करण्याचा प्रयत्न जारीनें होऊं लागला. अवलाद सुधारण्यासाठीं, भिन्न वंशाचें रक्त तींत घालून तिला सामर्थ्यंवान् करण्याकरितां संकरसंयोग अवश्य आहे अशी त्यावेळीं समजूत होती; व या कामीं ब्रिटिश सैनिकांचा उपयोग करण्यांत आला. यापुढें जसजशीं ब्रिटिश वसाहतवाल्याचीं संख्या वाढत चालली व मातृभूमीशीं व्यवहार करणें दुरापास्त होऊन इंग्लिश बायका मिळेनातशा झाल्या, तसतसा येथील इंग्रजाचा एतद्देशीय किंवा यूरेशियन स्त्रियांशीं संबंध घडूं लागला. ह्लीं यूरेशियन पुरुष बहुधा आपल्याच जातींतील बायको करितो त्यामुळें ही जात नष्ट होत नाहीं. तथापि खानेसुमारींत या संकरजातींतील पुष्कळ लोक आपणांला यूरोपियन या जातिवर्गांत घालून घेत असल्यानें दिवसेंदिवस याची संख्या कमी कमी दिसण्याचा संभव आहे.

लो क सं ख्या. - १९११ तील यांची संख्या १०१६५७ तेही फिरंगी वगळल्यास ती १००४५१ भरेल. इ.स. १९०१ मधील संख्येपेक्षा ही संख्या १५ टक्क्यांनीं जास्त आहे. मद्रास (२६०००), आणि बंगाल (२००००) प्रांतात यांची वस्ती अतीशय आहे. संयुक्त प्रांत, मुंबई, आणि ब्रह्मदेश या ठिकाणीं यांची संख्या ८ ते ११ हजारापर्यंत भरते. बिहार आणि ओरिसा, मध्यप्रांत आणि वऱ्हाड, व पंजाब यांत ती सुमारें ३५०० आहे. संस्थानांतून , विशेषतः म्हैसूर व हैद्राबाद या प्रातांत एकंदर १४००० व आग्लोइंडियन दिसतात. १९०१ सालापेक्षां यांची संख्या जी वाढलेली दिसते याचें कारण, जर हें नवीन नांव न निघतां पूर्वीचेंच यूरेशियन हें नांव कायम असतें. तर ज्या कित्येकांनी आपणांला यूरोपियन म्हणवून घेतलें असतें. त्यांनीं आंग्लोइडिंयन या सदरांत आपलें नांव खुषीनें घालूं दिलें हें होय. शिवाय पुष्कळशा इंडियन.ख्रिस्त्यांनीं आपली जात आंग्लोइंडियन अशी सांगितली. ब्रहादेश ब्रिटिशांच्या ताब्यांत आल्यापासून तेथें यूरोपियनांप्रमाणे आंग्लो-इंडियनांची संख्या फार झपाटयानें वाढली. येथे दर हजार आंग्लोइंडियन पुरुषांशीं बायकांचें प्रमाण ९८४ आहे, म्हणजे हिंदुस्थानांतील बायकांच्या प्रमाणाहूननि हें थोडें जास्त आहे. एकंदर आंग्लो-इंडियनांमध्यें निम्याहून जास्त रोमन कॅथॉलिक व १/३ ऑग्लिकन आहेत; प्रेसबिटेरियन बॅप्टिस्ट आणि मेथॉडिस्ट शेंकडा २ पासून २१/२ पर्यंत आहेत. आंग्लो-इंडियन शब्दाची व्याख्या कायद्यानें समाधानकारक नाहीं. जे यूरोपीयन लोकांचे वंशज ते कायद्याच्या कांहीं बाबतींत यूरोपीयन म्हणून गणले गेले आहेत. आणि तेच दुसऱ्या काहीं गोष्टींत आंग्लो-इंडियन म्हणून वर्गिले गेले आहेत.

आं ग्लो – इं डि य न व यू रो पी य न यां चा सा मा जि क सं बं ध - हा फार अनिश्चित आहे. गरीब यूरोपीयन लोकाची जरी यांच्याबरोबर लग्ने होतात. तरी त्यांस यूरोपीय वर्गाच्या शूद्रांप्रमाणें वागवविलें जातें. नुकतेंच म्हणजे १९२३ सालीं बेनेट नांवाच्या एका आंग्लो-इंडियन कुटुंबानें एका इंग्रज अनाथ मुलीस पालन करण्यास घेतलें. तिचें इंग्लंडपासून येण्याचें बोटभाडें दिलें, आमि तिला संवर्धनासाठीं ठेवलें;हें यूरोपीयन लोकांस सहन न होऊन त्यांनीं त्या मुलीला बेनेट कुटुंबापासून परत घेऊन इंग्लंडला परत पाठविले ( याचा खर्च मात्र हिंदुस्थानानें दिला.) या उदाहारणावरून इंग्रज व यूरेशियन यांमधील वृत्ति व्यक्त होते.

आं ग्लों – इं डि य नां ची रा ज की य वृ त्ति - आजपर्यंत आंग्लोइंडियन वर्ग बहुतांशीं सरकार व इंग्रज भांडवलवाले यांच्या कृपेवरूच अवलंबून असे व त्यांचे राडकीय ध्येय एवढेंच होतें की, इंग्रज सरकारनें त्यांस अधिक पसंतीनें वागवावें आणि देश्य व इंग्रज यांच्या मधील पागाराच्या, मोठमोठ्या अधिकाराच्या जागा त्यांस द्याव्यात, रेल्वे कंपन्यांनी त्यांस देश्यांपेक्षां अधिक पगारावर नेमावें, आणि इंग्रज सरकारनें त्यांस अधिक पसंतीनें वागविणें शक्य व्हावे यासाठीं स्वराज्याविरुद्ध त्यानीं चळवळ करावी, निदान स्वराज्यविषयक बाबतींत उदासीन असावें. त्यांनां इतकें पसंतीनें वागविण्यांत येई कीं, त्यांनी यूरोपीयन लोकांनां हुंडणावळीमुळें येणाऱ्या तोट्याबद्दल मिळणारी रक्कमहि यूरोपीयन म्हणून भांडून मिळविली होती. त्यांच्या या प्रकारच्या वृत्तींत १९१९ सालच्या स्वराज्याच्या हप्त्यानें बराच फरक पडूं लागला आहे. त्यांची ''आंग्लो-इंडियन अ‍ॅण्ड डोमिसाइल्ड यूरोपीयन असोसिएशन'' स्थापन झाली असून तिच्या शाखा दर प्रांतांत आहेत. या संस्थेनें राजकीय व सामाजिक गोष्टींत या वर्गाची उन्नति करण्यासाठीं बरीच खटपट चालविली आहे. त्यांनीं असें ओळखिलें आहे की, दिवसानुदिवस आंग्लो-इंडियन लोकांस अधिक पसंतीनें वागविण्यास सरकार असमर्थ होत चाललें आहे, हिंदुस्थानांतील इतर लोकांनबरोबर सहकारिता करून आणि त्यांमध्यें आपल्याविषयीं प्रेम वाढवून आपण आपला कार्यभाग करून घेतला पाहिजे. आपण इंग्रज नव्हे, तर आपण हिंदुस्थानचे नागरिक आहों हें प्रत्येकानें लक्षांत घेतलें पाहिजे. हिंदुस्थानच्या नैतिक सामाजिक, औद्योगिक बौद्धिक आणि राजकीय उन्नतीसाठीं इतर भारतीयांबरोबर आपणहि झटलें पाहिजे, आपण दीड लक्ष लोकांनीं तीस कोटि इंडियन लोकांपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न केल्यास तें आत्मघातकी होईल, रेल्वे वगैरेच्या ठिकाणी नोकरी करणाऱ्या आंग्लो-इंडियन लोकांकडून इंडियन लोकांचा अपमान होऊं नये याबद्ल काळजी घ्यावी. १९२३ च्या एप्रिल महिन्यांत मद्रास येथील आंग्लो-इंडियनांनी आपल्या जातीचीं आपण आपणांस इंडियन म्हणवावें कीं, आंग्लोइंडियन म्हणवावें कीं यूरोपियन म्हणवावें याविषयीं मतें गेतलीं. तेव्हां १२२ मतें, आपण इंडियन म्हणवून घ्यावें अशी पडलीं (टाइम्स ऑफ इंडिया १५।५।२३). या सुमारास कलकत्याच्या त्यांच्या एका परिषदेनें ठराव केले ते येणेंप्रमाणेः-( १ ) ब्रिटिश साम्राज्यांत सनदशीर पद्धतीनें हिंदुस्थानला स्वराज्या मिळविण्यासाठीं प्रयत्न करणें, (२) लष्करांत अधिकाधिक प्रवेश करून घेणें, (३) लष्कर इंडियनाइझ करतांना म्हणजे लष्कराच्या ठायीं भारतीयत्व स्थापन करतांना अपाल्या प्रवेशास व्यत्यय होऊं नये, आणि देहराडून येथें हिंदी ऑफिसर तयार करण्यासाठीं जें कॉलेज काढलें आहे त्यांत आपलाहि प्रवेश व्हावा. आंग्लो-इंडियनांच्या स्वतंत्र पलटणी कराव्यात व त्यांजवर त्यांचेच अधिकारी असावेत.

१९२१ च्या मे महिन्यांत सिमल्यास एक प्रसिद्धिपत्रक छापलें गेलें त्यांत आंग्लो इंडियन लोकांस लष्करी खात्यांत काय सवलती देण्यांत येतील यांचें विधान आहे. आंग्लो इंडियनांच्या तोफखाना, रिसाला व पायदळ यांच्या स्वतंत्र पलटणी जरी तयार करण्यांत येणार नाहींत तरी त्यांचा उपजीविकाक्षेत्र म्हणून सिग्नलखातें,  मोटारीवरील तोफखना, आणि किनाऱ्यावरील तोफखाना यांत, तसेच सप्लाय आणि ट्रान्सपोर्ट खात्यांत प्रवेश होणार आहे, आणि त्यांत पगाराची पद्धति इंग्रज नोकरांप्रमाणेंच राहील.

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .