प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

आघात - ( आकस्मिक ) - डोक्यावर मार बसणें, पोटावर लाथ बसणें यांसारखी शरीरास भयंकर इजा होऊन किंवा एखादी शोकदायक वार्ता अकस्मात कळून किंवा कांहीं भयंकर कृत्य नजरेस पडून जो मनास एकदम धक्का बसतो, व त्याच्या योगानें शरीरास जी भीतिसूचक व अतिशय ग्लानि येते, त्या स्थितीस हें नांव आहे. एखादे वेळीं एक पहिलवान कुस्तीच्या वेळीं आपल्या प्रतिस्पर्ध्यास लोळविण्यासाठीं तसा स्पष्ट करार नसल्यास, थोबाड, ऊर, किंवा पोट यांवर ठोंसा लगावतो. त्यानंतर लागलीच ज्याप्रमाणें एकादी इमारत एकदम ढांसळावी त्याप्रमाणें त्या माणसाचा लोळागोळा होऊन तो जमिनीवर बेशुद्ध होऊन पडतो. असें होण्याचें कारण पुढें दिल्याप्रमाणें आहे. हृदयाला एकदम अशक्तता प्राप्त झाल्यामुळें मेंदू, चेहरा यांतील धमन्यांत रक्त जोरानें त्याच्यानें नेहमींप्रमाणें ढकलवत नाहीं. म्हणून चेहरा पांडरा फटफटीत होतो, व मेंदू , स्नायूंवर ताबा राहिल, असे संदेश पाठविण्यास असमर्थ होतो; उदरांतील मोठाल्या शिरांमध्ये एकदम फाजील रक्तसंचय होतो, कारण इतर ठिकाणचें रक्तवाहिन्यांतील रक्त एकदम त्यांत उतरतें व त्यांत सांखळून बसतें. ज्या रोगांमध्यें विशेष रक्तपात होतो, असें धमनीविस्तर व रक्तार्बुदस्फोट या किंवा प्रसूतीनंतर फाजील रक्तस्त्रावादिु कारणामुळें मेंदूमध्यें रक्ताचा पुरवठा कमीं होऊन ही स्थिति प्राप्त होते. अन्य कारणें, दुसरां एखादी मोठी रक्तवाहिनी फुटणें, जठरव्रणांतील धमनी फुटणें हीं होत. जठरांतील पदार्थ तेथील व्रण फुटल्यामुळें बाहेर पडून उदरांत जें नाजूक व सूक्ष्म मज्जातंतूचें जाळें असतें त्यावर त्या अन्नादि पदार्थांचा दाब पडतो.

रो ग ल क्ष णें: - रोंग्याचा चेहरा पांढरा फटफटीत होऊन त्याला पुष्कळ व चिकट असा घाम सुटतो, त्यास बिलकूल शुद्धि नसते, त्याची नाडी इतकी सूक्ष्म व अशक्त होते कीं, एखादे वेळीं ती हातास नीटशीं समजत देखील नाहीं, अथवा हृदयावर हात ठेवून हृदयाची हालचाल होत असेल म्हणून तपासावें तों तीहि धडपडणें चाललेली दिसत नाहीं. आपलें भोंवताली काय चाललें आहे, आपण आहोंत कोठें याची कांहींएक जाणीव रोग्यास नसते व त्याच्यानें कंहींएक हालचाल करवत नाहीं एवढेंच नव्हे तर कानांशीं ओरडून त्यास हांक मारली तरच तो ''ओ'' देतो किंवा एखादे वेळीं तेंहि त्यास कळत नाहीं. नंतर तो बोललाच तर आपणांस फार थंडी वाजत आहे असें तो म्हणतो, व तो कुडकुडत असून थंडी वाजत असल्याचीं लक्षणें त्यास होतात. या स्थितींत तो कांहींवेळ पडून असतो. यानंतर त्यास अम्मळ उतार पडल्याचें पूर्व लक्षण हेंच कीं तो हळूच परंतु आपोआप पूर्वी ज्या स्थितींत बराच वेळ पडला, तीमुळें कदाचित् अंग अवघडल्यामुळें सुखकर अशा दुसऱ्या कुशीवर वळून अथवा सोयीस पडेल त्या इतर स्थितींत पडून राहतो. व नंतर त्याची उलघाल होत असल्याचें दिसून येतें व तोहि मला अमुक होत आहे किंवा अमक्या ठिकाणीं लगलें आहे, असें कुरकुरूं लगतो. कदाचित् त्यास वांति होते व ती होणें हेंहि एक सुचिन्हच समजावें. त्यानंतर नाडींत शक्ति परत आल्याचें चिन्ह दिसूं लागून रोगाचे परावर्तन अगर द्वितीय स्थित्यंतरास आरंभ होतो. असाच उत्तरोत्तर उतार पडत गेला म्हणजे रोगी बरा होतो; पण हा उतार जर का थोडा वेळ टिकला तर रोग्यास पुनः बेशुद्धि येते व असें झाल्यानें कदाचित् शेवटीं रोगी दगावतोहि. कारण हें स्पष्ट ध्यानांत ठेविलें पाहिजे कीं, ज्या कारणानें ही स्थिति प्राप्त झाली ती इतकी भयंकर असते कीं, तिचा शेवट मृत्यूंत होणें बरेच संभवनीय असतें. कधीं तर मध्यें रोगी शुद्धीवर न येतां इजा झाल्यावर थोड्या वेळानें मरण पावतो, व अशा वेळीं रोगी आणि त्याची नाडी अधिकाधिक क्षीण होत जाऊन शेवटीं मरण येतें. या आगातावस्थेचें कारण असें:- त्या भयंकर इजेचें ज्ञान प्रथम अधोमस्तिष्काच्या ठायीं होतें, व हा भाग अत्यंत नाजुक व महत्त्वाचा असल्यामुळें त्यांतून शरीरांतील सर्व स्नायूंवर हुकमत चालविणारे, व स्पर्शवेदनादिकांचे ज्ञानवाहक, मज्जातंतू बधिर होऊन कांहीं कालपर्यंत निश्चेष्ट स्थितींत रोगी पडतो व रोग्यास हातपाय वगैरे कांहीं हलवितां येत नाहींत. स्नायूंनांहि अनैच्छिक जडत्व येतें; त्यामुळें श्वसन, हृदयक्रियादि व्यापार फार सूक्ष्म व मंद चालून नाडी अति सूक्ष्म तऱ्हेनें चालतें. त्याच कारणामुळें रक्तवाहिन्यांमध्यें जें मांसल आवरण असतें त्यांत शैथिल्य येऊन त्या मोठया होतात, व त्यांत व विशेषतः उदरांतील मोठ्या शिरांमध्ये बरेचसें रक्त सांचून राहातें. या कारणामुळे त्वचेंताहि फारसें रक्त नसल्यामुळें त्वचा चटकन लक्षांत येण्याजोगी पांढरी फटफटीत दिसते. हृदयांतील मज्जातंतूंस रक्त न पोंचून ते क्षीण होतात म्हणून, व हृदयांत पुरेसे रक्त नसल्यामुळें, हृदय उडण्याची क्रिया फारच मंद चालते.

उ प चा र प द्ध ति - रोगाचीं हीं कारणें व स्वरूप हीं नीट ध्यानांत ठेविली असतां कोणत्या घोरणावर उपचार करावयाचें तें नीटपणें समजतें. वर वर्णिलेली स्थिति सुधारण्यासाठी (१) मोहरी वांटून तिचा लेप किंवा फलाणीचा कपडा टरपेण तेलांत भिजवून तो हृदयप्रदेशावर ठेविल्यानें हृदयास या बाह्योपचारानें बरेंच उत्तेजन मिळतें. (२ ) रोग्याचे हात व पाय उभे अथवा उंच करून त्या स्थितींत ते ठेविल्यानें त्यांतील रक्त गुरुत्वाकर्षणानुसार खालीं उतरतें व त्यामुळें मेंदूस रक्ताचा पुरवठा बराच होतो. ( ३ ) खालून वर उदर चोळीत व दाबीत गेल्यानें त्यांतील मोठ्या रक्तवाहिन्यांत जो फाजील रक्तसंचय झालेला असतो, त्यांतील बराच भाग हृदयाकडे लोटिला जातो. रोग्याची विशेष भयंकर अवस्था असल्यास पाऊणशेर कोमट पाण्यांत चमचाभर सैंधव विरघळवून तें पाणी शिरेमध्यें टोंचून घालावें. या उपायांस आणखी मदत होण्यासाठीं पोटांत उत्तेजक पेय पदार्थ व औषधें ( ब्रांडी, ईथर, कुचल्याचें सत्त्व, अमोनिय वगैरे डॉक्टरच्या सल्ल्यानें देववावींत. रोग्याच्यानें औषध पिववत नसेल इतकी बेशुद्धि आली असल्यास त्यास हीं औषधें टोंतून घालावींत रणांगणावर मृतप्राय स्थितींत आढळले म्हणून पुष्कळ शिपायांनां कदाचित् तसेंच टाकून देण्यांत येतें; पण यांपैकीं पुष्कळजण या रोगामुळें केवळ बेशुद्ध स्थितींत असून योग्य उपचारांनीं बरे होण्यासारखे असण्याचा बराच संभव असतो. या शिपायांनां ते घाव अथवा गोळी लागून पडल्यानंतर लागलीच ईथर हें औषध पिचकारींनें हृदयप्रदेशावर टोंचावें म्हणजे ते शिपाई बहुधां जगण्याच्या पंथाला लागण्याचा पुष्कळ संभव आहे, यांत शंका नाहीं. मनाची दुःखदायक वार्तेमुळें भयंकर चलबिचल झाली असतांना हृदय फारच दुर्बल होतें, व त्यांतून मेंदूकडे पुरेसा रक्ताचा पुरवठा होत नाहीं, म्हणून रोग्याचे डोळयापुढें चक्कर, अंधेरी येऊन तो बेशुद्ध होतो. ही बेशुद्धि फार वेळ टिकत नाहीं, व अशा वेळीं रोगी आयताच निजल्या स्थितींत असतोच, त्यांतच त्याचे पाय उभें करून अथवा उंच धरल्यानें त्यांतील रक्त गुरुत्वाकर्षणामुळें हृदयांत शिरतें व हृदयासहि आकुंचन होण्यास आंतून रक्ताचें पुरेंसें उत्तेजन मिळाल्यामुळे तें जोरानें पूर्ववत चालूं लागते. त्यामुळे थोडयाच वेळांत पुरेसें रक्त मेंदूंत खेंचलें जाऊन रोग्यास ओलेली बेशुद्धि जाऊन तो सावध होतो. रोगी बसलेला असल्यास बेशुद्धि जावी म्हणून त्याच्या गुडघ्यांत त्याची मान कांहीं वेळी ठेवल्यानें मेंदूंत रक्त उतरून तो सावध होतो, अथवा त्यास उशी दिल्याशिवाय सपाट निजवून पलंगाचे पाय ( रोग्याचे पायाकडील ) बरेच उंच होतील असे ठेवावेत.

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .