प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

आदामचें शिखर - ''अॅडम्स पीक'' हें इंग्रजी नांव पोर्तुगीजापासून आलें आहे. कोलंबोपासून ४५ मैलांवर उ.अ. ६.५५ व पू.रे. ८०.३० या स्थळीं हें पर्वतशिखर आहे. त्याचें मूळ सिंव्हली नांव समनल आणि पालीं समंतकूट किंवा ''सुमनकूट'' असें आहे. हा उंच डोंगर सिलोनमधील मध्यप्रदेशाच्या नैॠत्येकडील कोपऱ्यांत सपाटीपासून एकदम व ७४२० फूट चढलेला दिसतो. शिखरावरून दिसणारा देखावा जगांतील अत्युकृष्ट देखाव्यपैकीं एक गणला जात असून फारच थोडया पर्वतांवरून ( जरी ते यापेक्षां उंच असले तरी) असा समुद्र व भूमि यावरील अफाट देखावा दृष्टीस पडेल. इतके आहे तरी हें शिखर सृष्टिसौंदर्याकरितां प्रसिद्ध नसून सुप्रसिद्ध यात्रेचें स्थान म्हणून चिरपरिचित आहे. त्यावरील एका खडकांत माणसाच्या पायाच्या आकाराचा एक खळगा असून त्याची उपपत्ति निरनिराळे यात्रेकरू निरनिराळ्या प्रकारें लावितात. यात्रेकरूंचा मोठा संघ त्या पावलाकडे मोठ्या भाविक बुद्धीनें पहात असलेला आढळतो. आपल्या शेजारच्या माणसांच्या मनांत त्या पावलाबद्दल आपल्यापेक्षां निराळी भावना आहे असें समजून देखील त्यांचें ध्यान ढळत नाहीं. उदाहरणार्थ बौद्धलोक तें बुद्धाचें पाऊल म्हणून समजतात, शैव शिवाचें समजतात, ख्रिस्ती सेंट थॉमसचें समजतात, तर मुसुलमान तें आदामचें पाऊल आहे असें मानतात. वरील निरनिराळ्या कल्पनांचा उगम कसा झाला हे सांगणें अवघड आहे. खरा उगम कोणता हें कोणचीच कल्पना गृहीत धरल्यानें कळणार नाहीं. किंबहुना बौद्धांची कल्पना, म्हणजे जीविषयीं आपणांला जास्त माहिती आहे ती सुद्धां आपणांस बुचकळ्यांत पाडील. या पावलासंबंधानें बौद्धांचा प्रथम उल्लेख इ. सनाच्या पांचव्या शतकाच्या पहिल्या चरणांत बुद्धघोषानें बौद्ध विधिनियमांवर लिहिलेल्या ''समंत पासादिका'' नांवाच्या भाष्यांत आहे.

ऱ्हीस डेव्हिड्स हा सीतावक जिल्ह्याशेजारी मॅजिस्ट्रेट असतांना त्यानें ती दंतकथा ऐकली ती अशी कीं, राजा बलगम बाहु (इ.स.पूर्वीं ८८ ते ७६) आपल्या कारकीर्दींच्या आरंभी दक्षिणेकडील पर्वतांत हद्दपार होऊन राहिला असतां त्याला हें पाऊल दिसलें. या कथेविषयीं वाङ्मयीन पुरावा मात्र आढळत नाहीं. पालीमध्यें मात्र 'समंतकूट वण्णना' नांवाचें एक काव्य आढळतें. तथापि त्याचा काल समजत नाहीं. या काव्यावरून आदाम शिकराविषयींच्या माहितींत कांहीं महत्त्वाची भर पडलेली दिसत नाहीं.

इ.स.४१२ च्या सुमारास सिलोनला गेलेल्या फॉहियन या चिनी प्रवाशानें या पावलाच उल्लेख केला आहे. सर इमर्सन टेनेंट, तीन मध्ययुगीन चिनी भूगोलज्ञांच्या ग्रंथांतून 'पानकू' या नांवानें त्यांच्या पुराणांत प्रसिद्ध असलेल्या आदाम शिखरावरील पावलाविषयींचे उतारे देतो (सिलोन १. पा. ५८४-५८६). कदाचित् या चिनी भूगोलज्ञांनीं मुसुलमानांपासून ही पावलासंबंधीं कथा घेतली असेल. कारण त्यांच्या काळापूर्वीं चीनमध्यें बरेचसे मुसुलमान वस्ती करून राहिले होते, व बाह्यप्रदेशांसंबंधीं सर्व माहिती तेथील अरब मुसुलमानांकडून चिनी लोकांनां मिळत असे व या पावलाचा संबंध आदामकडे लावण्याची कल्पना त्यांच्या (मुसुलमानांच्या) मनांत पूर्वींपासूनच होती. उदाहरणार्थ दमास्कस येथें मोझेसच्या पावलाचा वण पाहिलेला इब्नबतूता या शिखरावरील आदामाचें पाऊल पाहिल्याचें लांबलचक वर्णन देतो. सर इमर्सन टेनेंट यांनां असें खात्रीपूर्वक वाटतें कीं, ही आदामपावलाची कल्पना मुसुलमानांनीं  ग्नॉस्टिक ख्रिस्त्यांपासून घेतली असली पाहिजे ( सिलोन १. पा. १३५).

शिवपदाची कल्पना यापुढील काळांतली दिसते. इब्नबतूता (सुमारें १३४०) असें सांगतो कीं, आपल्या बरोबर शिखरावर आलेले चार जोगी दर वर्षीं ही यात्रा करीत. पुढील शतकांतल्या पोरकम् बा सिरीत (परक्कम बाहु चरित) यांत एक ब्राह्मण समनल येथून यात्रा करून परत आल्याचा उल्लेख सांपडतो. पण यांपैकीं कोणत्याहि ग्रंथांत हें पाऊल शिवाचें, असें म्हटलेलें नाहीं. परक्कम बाहुचरितांत तर तेथील देवता सुमन ही आहे असें लिहिलेलें आहे. पण महावंशांत सीतावकाच्या राजासिंहानें (इ.१५८१-१५९२) या शिखराचें उत्पन्न कोणां शैवसाधूंना दिल्याला उल्लेख सांपडतो. राजसिंहानें आपल्या हातानें पितृवध केला होता, तेव्हां भिक्षूंनीं त्याला दोषमुक्त करून घेण्याचें नाकारिलें. पण शैवसाधूंनीं तसें करण्याचें कबूल केलें म्हणून राजसिंहानें आपल्या अंगाला राख फासून शैवधर्म स्वीकारला. १७५१ मध्यें क्यांडीचा राजा कीर्तिश्री यानें पुन्हां बौद्धभिक्षूंनां या शिखराचें उत्पन्न दिलें. या काळापासून पावलाविषयींच्या शैवकथेचा उगम असावा. कदाचित् हा काल थोडा पाठीमागेंहि जाईल.  ''यतचन कैलास मानमीयं'' या चिंकोमालीसंबंधींच्या तामिळी पुराणांत या शिखरावरील शिवपदापासून नद्या वाहतात असें म्हटलें आहे. या ग्रंथाचा काल निश्चित नाहीं.

या पादचिन्हासंबंधीं तामिळी आणि सिंहली लोकांचे कसेंहि मत असलें तरी ते तेथील देवता समन देवीयो (सिंहली) किंवा सुमन (पाली) आहे असें मानितात. अद्यापि तिचें देऊळ पावलावरील मंडपाच्या खालच्या बाजूस दिसत असून स्कीननें त्याची प्रतिमा आपल्या ग्रंथांत दिलेली आहे. (स्कीन-अॅडॅम्स पीक, कोलंबो, १८८०). शिवाय स्कीननें १८८० मध्यें शिखरावर असलेल्या इमारतींचे नकाशे दिले आहेत; टेनेंटनें १८५८ मधील नकाशे दिले आहेत. आणि डॉ. रॉस्टनें १९०३ मधील रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या जर्नलमध्यें पादचिन्ह आणि वरचा मंडप यांचीं दोन चित्रें दिलीं आहेत. शिखराला ज्या योगानें इतकें महत्त्व प्राप्त झालें आहे त्या पावलाची लांबी ५ १/२ फूट व रुंदी २ ३/४ फूट आहे. पावलाची टांच ओळखूं येते पण पुढील बोटें दिसत नाहींत. ती मंडपाच्या भिंतीखाली अडकलेली आहेत असें वाटतें.

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .