प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

आनंदीबाई (डॉ. जोशी)  – परदेशांतून शिकून आलेली पहिली महाराष्ट्र महिला. आनंदीबाई यांचा जन्म पुणें येथें शके १७८७ चैत्र शुद्ध ९ रोजीं झाला. यांच्या वडिलांचें नांव  गणपतराव अमृतेश्वर केतकर (जोशी). ते कल्याणचे इनामदार होते. आनंदीबाईचें बाळपण बापाच्या घरीं कल्याणासच गेलें. लहाणपणीं त्या फार हूड व खेळकर अशा असल्यामुळें, त्यांच्याकडून म्हणण्यासारखा लिहिण्यावाचण्याचा अभ्यास झाला नाहीं. त्यांचें माहेरचें नांव यमुना होतें. आनंदीबाईचा विवाह त्यांच्या वयाच्या दहाव्या वर्षी, त्यावेळी ठाण्यास पोस्टमास्तरच्या हुद्यावर असलेले रा.रा. गोपाळ विनायक जोशी संगमनेरकर यांच्याशीं झाला. गेल्या शतकाच्या अखेरीस पुण्यास माजलेल्या पंचहौदमिशनचहाप्रकरणाच्या बुडाशीं हेच गोपाळराव असून, त्या काळीं महाराष्ट्रांत एक विचित्र व्यक्ति म्हणून यांचें नांव सर्वतोमुखीं असे. गोपाळरावांचें हें द्वितीय कुटुंब त्यांनीं मात्र आपल्या पत्नीच्या विद्याभ्यासाकडे पहिल्यापासून फारच लक्ष्य दिलें. आणि शेवटीं तें त्यांचें शिक्षण त्यांनी अनेक प्रकारच्या गैरसोयी, मोठाले खर्च आणि लोकापवाद हीं सर्व सहन करून पूर्णत्वास नेलें.

सौ. आनंदीबाई ह्या जात्या बुद्धिमती होत्या. गोपाळराव हे नोकरीच्या संबंधानें ठाण्याहून आलीबाग, कोल्हापूर,  मुंबई, भुज, कलकत्ता वगैरे दूरदूरच्या ठिकाणीं फिरले; व त्या प्रत्येक ठिकाणीं सौ. आनंदीबाई ह्या बरोबर असून तेथें तेथें त्यांचा अभ्यास गोपाळरावजींच्या शिक्षणाखालीं अव्याहत चालला होता. मध्यंतरीं आनंदीबाईंनां तीन अपत्यें झालीं. परंतु त्यांतील एकहि वांचलें नाहीं. गोपाळरावजींचा आपल्या पत्नीला परदेशांत पाठवून डाक्टरी शिक्षण देवविण्याचा फार हेतु होता; त्यासाठीं ते सुमारे सात आठ वर्षांपासून आपली परदेशगमनाची कांही तरी सोय व्हावी म्हणून  प्रयत्न करीत होते. शेवटी अमेरिकेंतील न्यूजसींपैकी रोझेल नांवाच्या गांवी असणाऱ्या एका मिसेस कार्पेटर नांवाच्या बाईशीं गोपाळरावांचा पत्रव्यवहार सुरू होऊन, तिचें त्यांनां पूर्ण मत मिळालें कीं, तुम्ही आपल्या पत्नीसह अमेरिकेंत यावें; आम्ही तुमचा यथाशक्ति सर्व प्रकारें समाचार घेऊं  व तुमचे इष्ट हेतु सफळ करण्यास मदत करूं. मिसेस कार्पेटर या थोर व उदार बाईच्या पत्रव्यवहारावरून गोपाळरावजींनीं आपल्या बायकोस अमेरिकेस पाठविण्याचा निश्चय केला. पहिल्यानें त्यांचा उभयतांचाहि तिकडे जाण्याचा विचार होता, परंतु त्यांच्याजवळ दोघांच्या प्रवासापुरता पैसा शिल्लक नसल्यामुळें त्यांनी एकटया आनंदीबाईंनांच पाठविण्याचा निश्चय केला. ह्या परदेशप्रवासाला एक महाराष्ट्रीय ब्राह्मण स्त्री एकटीच जाणार आहे, अशी बंगालांतल्या वर्तमनपत्रांत बातमी प्रसिद्ध होऊन लोक आश्चर्यचकित झाले, व तेव्हां लोकांचे अनेक संशय निघूं लागले. असें पाहून आनंदीबाईनी श्रीरामपूर येथील कॉलेजांत एके दिवशीं एक सुंदर इंग्रजी व्याख्यान दिलें. त्या व्याख्यानांत त्यांनी, आपण अमेरिकेंस का जातें ? व तीहि एकटीच कां जाते ? लोकापवादाची भीति आपण कां बाळगूं नये ? आणि मी हिंदु व ब्राह्मण म्हणून अमेरिकेस इतक्या दूर परदेशांत जात आहे. तशीच मी हिंदु आणि ब्राह्मण या स्थितींत परत माघारी येणें संभाव्य आहे कीं नाहीं ? इत्यादि मुद्यांच्या गोष्टींवर उत्तरूप असें उत्कृष्ट प्रतिपादन केलें. यावेळीं गोपाळराव श्रीरामपुरास पोष्टमास्तर होते.

 

१८८३ च्या एप्रिल महिन्यांत आनंदीबाई ह्या कलकत्याहून आगबोट मार्गानें निघाल्या. त्या अमेरिकेस आपल्या इच्छित स्थलीं, न्यूजसींपैकी रोझेल येथें कार्पेटर कुटुंबांत जाऊन पोंचल्या. तेथें त्या कुटुंबांतील सर्व मनुष्यांनीं आनदीबाईंचें उत्तम प्रकारें व मोठया प्रेमानें स्वागत केलें. व आतां तुम्हांला कोणत्याहि प्रकारचा कमीपणा वाटणार नाहीं असें त्यांस सांगितलें. त्या कुटुंबांतील मुख्य बाई जी मिसेस कार्पेटर तिला तर आनंदीबाई मावशी या नांवांने हांक मारीत असत. त्यांनीं फिलाडेलि्फया येथील स्त्रियांच्या वैद्यकीय पाठशाळेंत जाऊन शिकण्याची सर्व योजना केली; आनंदीबाईंची हुशारी आणि त्यांचें विद्याव्यसन बघून तेथील युनिव्हर्सिटीनें त्यांस त्यांच्या निर्वाहापुरती एक स्कॉलर्शिप दिली. आणि त्यांचा तेथें उत्तम प्रकरें अभ्यास चालण्यास कोणत्याहि प्रकारची अडचण राहिली नाहीं.

पुढें गोपाळराव ब्रह्मदेश, सयाम, चीन, जपान वगैरे एशियाखंडांतील पूर्वेकडील देश पहात पहात सानफ्रान्सिस्को मधून अमेरिकेमध्यें प्रविष्ट झाले, व आपल्या अभ्यासमग्र पत्नीला भेटण्यासाठीं ते आपल्या 'मावससासरी' दाखल झाले. तों आनंदीबाईंचाहि तीन वर्षांच्या मुदतीचा नियमित अभ्यास पूर्ण होऊन त्यांची डाक्टरची शेवटची परीक्षा होण्याचे दिवस अगदीं जवळ आले होते. आनंदीबाईंची ही एम.डी. ह्मणजे 'डाक्टर ऑफ मेडिसिन' (वैद्यकशास्त्र पारगंत) ची परीक्षा होती व हीच शेवटची परीक्षा होती. ती त्यांनीं दिली व त्यांत त्यांस यश मिळालें. त्यांच्यां पदवीदानाबद्दलची जी मोठी विद्वत्सभा भरली होती त्या सभेमध्यें गोपाळराव जोशी हि हजार होते. त्चायप्रमाणें इंग्लंडांतून प्रसिद्ध पंडिता रमाबाईहि मुद्दाम आपल्या ह्या देशभगिनीच्या सन्मानप्रेक्षणास हजर झाल्या होत्या. मोठ्या समारंभानें 'उईमेन्स मेडिकल कॉलेज फिलाडेल्फिया ' या संस्थेच्या चान्सेलरानें, आनंदीबाईंच्या विषयीं तेथें जमलेल्या लोकांस माहिती कळवून त्यांच्या विद्वत्तेची फार प्रशंसा केली; आणि त्यास एम.डी. पदवीचा डिप्लोमा दिला.

सौ. आनंदीबाई ह्या डाक्टरीच्या परीक्षेंत उतरल्याचें सुवर्तमान हिंदुस्थानांत प्रसिद्ध होतांच, इकडे, कोल्हापुरास अबासाहेब कागलकर यांनीं स्त्रियांकरितां इस्पितळ बांधण्याचें ठरविलें होतें, त्या इस्पितळावर डॉक्टर आनंदीबाईंची ३५० रुपये दरमहावर नेमणूक केली. ही नेमणूक पतकरून डॉ. सौ. आनंदीबाई ह्या आपल्या नवऱ्याबरोबर हिंदुस्थानांत येण्यास निघाल्या. वाटेंत त्यांचीं तब्येंत शैत्यानें जास्त बिघडून त्या हिंदुस्थानांत येऊन पोंचतात तों त्यांच्या वर त्या रोगानें आपला बराच पगडा बसविला आणि त्यांचें तें शैत्याचें दुखणें क्षयावर गेलें, असें त्यांस मुंबई येथें आल्यावर तेथील डाक्टरांकडून कळलें. त्या मुंबईस, ता. १६ नोव्हेंबर सन १८८६ रोजी आल्या. अनेक वैद्यांची व डॉक्टरांची औषधें वगैरे झालीं; परंतु त्यापासून त्यांना यत्किंचित्हि गुण न येतां, अखेरीस त्यांचा ता. २७ फेब्रुवारी १८८७ म्हणजे फाल्गुन शुद्ध ४ रविवार, शके १८०८ रोजीं. पहाटे दोन वाजता अंत झाला. मरणकालीं डॉ. आनंदीबाईंचे वय अवघे २१ वर्षे आणि ११ महिन्यांचे होतें! 'आनंदीबाईंने हिंदु स्त्रीसमाजाच्या खऱ्या खऱ्या यातनांचें निवारण करण्याकरितां आपलें आयुष्य, आपली बुद्धि व आपलें सर्वस्व खर्ची घालण्याचा निश्चय केला.... स्वधर्म, स्वाचार व स्वरूढी यांचा योजनसहस्त्राच्या किंवा अर्धभूगोलाच्या अंतरावरहि अल्पमात्र त्याग केला नाहीं... आनंदीबाईंची मूर्ति शांतपणें सर्व कुलीन स्त्रीपुरुषांच्या हृदयांत निरंतर वास करील. तिच्या यशःपटाचा नाद हिंदुत्व आहे तोपर्यंत त्यांच्या कानास सुख देईल' अशी केसरीसारख्या पुराणमताभिमानी पत्रानेंहि आनंदीबाईंची प्रशंसा केली आहे (२९ मार्च १८८७). आनंदीबाईंच्या ठायीं देशाभिमान तीव्रतेनें वागत होता, हें त्यांच्या पत्रांवरून दिसतें. त्यांचें चरित्र श्रीं. काशीबाई कानिटकर यांनीं लिहिलें आहे. या चरित्रासारखा सुंदर चरित्रग्रंथ मराठींत दुसरा अजून झाला नाहीं.

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .