प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

आनुवंशिक संस्कारांमुळें व्यक्तींचा स्वभाव व प्रकृति यांत होणाऱ्या फरकाचे स्वाभाविक आणि आगंतुक असे दोन उपभेद मानिले आहेत; त्यापैकीं पहिल्याचें स्पष्टीकरण येणेंप्रमाणें आहेः मातापितरांचें कुल, जात, स्वभाव व प्रकृति हीं बाह्या ढवळाढवळ अगर उपद्रव गर्भास गर्भावस्थेंत पोचलीं नाहीं तर संततींतहि उतरतात, व गर्भाची शरीररचना, व प्रकृतीहि मागील पिढीच्या वळणावरच बनते. हा पहिला म्हणजे स्वाभाविक प्रकार होय. परंतु गर्भधारणा झाल्यावर कोंवळ्या गर्भास, अगर प्रौढ गर्भास किंवा मूल उपजल्यानंतर सुद्धां जर त्यास काहीं उपद्रव, इजा, अथवा रोग झाला तर संततीमध्यें स्वाभाविक आनवंशिक गुणधर्मांचा पूर्णपणें उद्भव न होता त्या त्या उपद्रव, इजा, अगर रोगाच्या प्रकाराच्या व तीव्रतेच्या मानानें संततीमध्यें आगंतुक गुणधर्म उगम पावतात. निरनिराळ्या मातापितरांच्या शरीरावर अमुक भागाचा अगर इंद्रियांचा फाजील उपयोग करणें अगर मुळीच उपयोग न करणें यामुळें जंतुजन्य व इतर विषें, श्वसन, पोषण उत्यादींमध्यें असणारे दोष या अनेक कारणांनीं जे नानाविध बरे वाईट परिणाम घडलेले असतात, तसेच परिणाम त्यांच्या संततीवरहि ती ती कारणें घडलीं असतां होतीलच. यांस आनुवंशिक म्हणावें किंवा नाही याविषयीं संशयच आहे. मातापितरांपासून संततीस रोगहि आनवंशिकतेमुळें होतो. जे रोग व इतर गोष्टी संततींत उतरतात त्या पुढील तीन तत्त्वांच्या अनुरोधानें उतरतातः- (१ ) फक्त माता अगर पिता यांच्या शरीराच्या व प्रकृतीच्या ठेवणीबरहुकूम संततीच्या शरीराची ठेवण व प्रकृति असल्यामुळें एखाद्या शरीरभर पसरून वास्तव्य करून राहणाऱ्या रोगास सहज बळी पडण्याची  व टिकाव न धरण्याची प्रवृत्ति माता अगर पिता यांत जशी असेल तशी ती संततींतहि येईल. (२) रोगकारक बीज अगर जंतू मातेच्या अंडाशयांतील स्त्रीबीजांत म्हणजे स्त्रीसूक्ष्मांडांत अगर पुरुषाच्या वीर्यांतील बीजांतहि असुं शकतात. ( ३) अगर रोगजंतूपासून निर्माण झालेलें शरीरातील विष स्त्रीसूक्ष्मांडांत अगर वीर्यांतील बीजांत अगर नाळेंतील धमन्यांवाटे गर्भातहि पसरूं शकतें. म्हणून यांपैकीं पहिल्या दोन प्रकारास स्वाभाविक आनुवंशिकतेमुळें तो रोग अगर ते गुणधर्म आले असें न म्हणतां ते आगंतुक आनुवंशिकतेमुळें आले असें म्हणावे. उदाहरणार्थ फिरंगोपदंश रोग माता निरोगी असून पिता त्या रोगानें पीडित असल्यास गर्भास होऊन संतति उपजतच रोगी निपजेल; अगर उलट पिता निरोगी असून मातेस तो रोग असल्यासहि असाच प्रकार होईल. अगर असेहि होऊं शकेल कीं, गर्भसंभव झाल्यानंतर मातेस उपदंश होऊन तो गर्भाच्या नालेंतील धमन्यांवाटे गर्भांत पसरतो. कफक्षय व दुसरे कांहीं रोग माता अगर पिता यानां झाले असतील तर तो रोग होण्याची प्रवृत्ति संततीमध्यें उतरते असें पाहण्यात येतें.

वरील सर्व माहितीवरून तत्त्वतः असें वाटतें कीं, अमूक शारीरिक गुणधर्म माता अगर पिता यांच्या ठायी असले म्हणजे ते संततींत येतील. परंतु व्यवहारांत असें आढळून येतें कीं संततीचे गुणधर्म ठळकपणें माता पितराप्रमाणें (या भेदास संमिश्रभेद म्हणतात) पूर्ण नसून ते अर्धवट स्थिींत व्यक्त होतात. या खेरीज दुसरी तऱ्हा म्हणजे माता अगर पिता यांचे स्वतःचे शीलगुणधर्म एकमेकांच्या गुणधर्मांपेक्षा विशेष जोरकस असतील तर संततींत मातेच्या अगर पित्याच्या जोरकस गुणधर्मांचा पगडा अधिक प्रमाणांत दिसून येईल. उदाहरणार्थ शिद्दी, यहुद्दी, किंवा चिनी लोकांनीं इतर जातीत बेटीव्यवहार केल्यास संततीमध्यें इथर जातीपेक्षां त्या जातीचेच गुणधर्म अधिक दिसून येतात ( या भेदास प्रबल भेद म्हणावें) तीच स्थिति यूरोपियन व एतद्देशीय यांजपासून झालेल्या संततींची होय. तिसरा प्रकार म्हणजे संततींत केवळ मातेचे अगर पित्याचे ( यास एकपक्षीय भेद म्हणतात) गुणधर्म पुर्णपणें उतरणें हा होय. जनावरांच्या व झाडांच्या भिन्न जातींपासून नवीन संकजाति अथवा नव्या अवलादी उत्पन्न करणाऱ्या संशोधकांनीं प्रयोग केले आहेत त्यांवरून दिसून येतें की, भिन्नजातीय मातापितरांमध्यें एकदां मातृसमान व दुसऱ्या खेपेस पितृसमान संतति उत्पन्न होते. परंतु सजातीय मातापितरांपासून होणाऱ्या संततीमध्यें मातापितरांचे गुण उतरलेली वरील संमिश्र तऱ्हेची आनुवंशिकता पहाण्यांत येते.

मा तृ पि तृ पू र्व पि ढयां चे प रि णा म. - आनुवंशिक गुणधर्म व्यवहारांत अजमावणें म्हणजे केवळ माता आणि पिता यांचे शारीरिक, गुणधर्मांची बेरीज करणें एवढाच अर्थ नव्हें; ते ठरविण्यामध्यें अनेक अडचणी व आभास उत्पन्न होतात हें दिसून आलेंच असेल. हें काम वाटतें तितकें सोपें नव्हे. मातापितरें अगर आजोबा, पणजोबा यांच्या डोक्याचें मोजमाप, उंची वगैरे दिलीं असतां त्यांवरून पुढील संततीची उंची, मोजमाप वगैरे जवळ जवळ अंदाजतां येतें असें नेहमीं व खात्रीनें घडत नाहीं. अमुक एक जात उंच व अमुक जात ठेंगणी असें ढोबळपणें ठरलेलें असतें खरें. शीख, रजपूत लोक अगर स्कॉच लोक उंच आणि जपानी सामान्यतः ठेंगणे असें असलें तरी पहिल्या लोकांत आनुवंशिकतेमुळें ठेंगणी माणसें व जपानी लोकांत अगदीं उंच माणसें नसतील असें म्हणतां येत नाहीं. एका किंवा अनेक जातींतील कोठले तरी परंतु असंख्य लोकांच्या उंचीचें प्रमाण पाहून आंकडेशास्त्राच्या आधारानें अमुक जात उंच व अमुक ठेंगणी असें ठरवितात. थोडक्या लोकसंख्येवरून अनुमानें बसविणें निरुपयोगी आहे. उंचीचें प्रमाण आनुवंशिकतेमुळें पित्याचें सहा फूट असलें तर मुलांमध्यें पांच फूट ११ इंच म्हणजे कमीहि होऊ शकतें; त्याच कारणामुळें पित्याची उंची साडेपांच फूट असली तर मुलाची पांच फूट आठ इंच म्हणजे अंमळ जास्तीहि असलेली पाहण्यांत येते. निकट पितरांचे गुणधर्म संततींत न येतां मातापितरांच्या पूर्वजांचेहि गुणधर्म संततींत येतात. केवळ पित्याचीच नव्हे तर मातापितराचें आजे व पणजे यांची उंची व वजनाप्रमाणें संततीमध्यें प्रगति किंवा विपरीतगति पाहण्यांत येतें. बाप व आईपेक्षांहि वडील असे जे आजे, पणजे, खापरपणजे इत्यादि पूर्वज असतील तर आईबापें दोघेंहि ठेंगणीं असून पूर्वज उंच असल्यास एखादी संततीहि उंच असूं शकेल.

आनुवंशिकतेचा आणखीं एक प्रकार आहे तो असाः - नवरा मेलेल्या एका स्त्रीनें पुनः लग्न केल्यावर संतति झाली तर तिचा तोंडवळा व गुणधर्म मृत नवऱ्याप्रमाणें असतात असे क्कचित पाहण्यांत येतें. जनावरांची निपज करणाऱ्यांच्या नित्य अनुभवाची ही गोष्ट आहे असें म्हणतात. परंतु खरोखर पाहतां जनावरांत व इतरांत या विषयींचा बळकट पुरावा सांपडला नाहीं. याच्या समर्थनार्थ पुढील दोन कारणें दिली जात असतातः (१) पहिलें बापाच्या वीर्यातील बीज मातेच्या गर्भाशतांत अंदाजापेक्षां फार दिवस अधिक वास्तव्य करितें. (२) मातेच्या गर्भाशयांत गर्भधारणाझाल्यापासून तिच्या शरीरावर अगर जननेंद्रियावर जसा तो गर्भ वाढत जाईल तसा परिणाम होतो; व मातेच्या स्वभावांत वग गुणधर्मांत पूर्वीच्या बापाशीं सादृश्य येतें. पहिलें कारण सयुक्तिक दिसत नाहीं व दुसऱ्या कारणाविरुद्ध असा बळकट पुरावा आणला आहे कीं, कोणाहि पित्याच्या सर्वांत धाकटया मुलामध्यें त्याचें स्वतःशीं साम्य कमी प्रमाणांत असतें.

आनुवंशिकतेनें शारीरिक गुणधर्म संततींत प्रकट होतात, तसे मानसिक गुणधर्म प्रकट होतात कीं नाहीं, याबद्दल वाद आहे. सुप्रजानिमोणशास्त्राचा इंग्लंडातील मोठा प्रवर्तक फ्रान्सिस गाल्टन यानें  'हेरिडिटरी जीनिअस' नावाचें एक पुस्तकहि अस्तिपक्षीं उत्तर देण्यासाठी पुरावा म्हणून दिले आहे; पण त्या पुस्तकाचें वाचन केले असता पुराव्यावरून त्याचे सिद्धांत सिद्ध होतातसें  वाटत नाहीं आणि महत्पुरुषता आनुवंशिक नाहीं, असें विधान केल्यास तें आज खोडतां येईल असें वाटत नाहीं.

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .