प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग नववा : ई-अंशुमान

ऊदिदिन  - (बेंझिडाइन) नउ. क नउ ऊदिदिन यास द्विपरद्विअमिन द्विभानिल (डाय पॅरा डाय अमिनो-डायफेनिल) असेहि नांव आहे. याची घटना नऊ. क६उ४क६उनउ२ अशी असून हा रासायनिक अनाम्ल (बेस) आहे. याचा द्विनत्रद्विभानिल (डायनायट्रो डायभानिल) घटनेचा जो पदार्थ आहे त्याचें उज्जिदीकरण केलें म्हणजे ऊदिदिन तयार होतो; किंवा अजीव ऊदिना (अ‍ॅझोबेंझिन) चें उज्जिदीकरण वंग (टिन) आणि उद्धराम्ल (हायड्रोक्लोरिक) यानें केलें म्हणजे हा ऊदिदिन तयार होतो. किंवा अजीवऊदिनापासून ऊदिदिन तयार करतांना उद्अजीवऊदिन (हायड्रोझो बेंझिन)   कनउ.नउ.क हा पदार्थ प्रथम तयार होतो, आणि नंतर त्याची विशेष चमत्कारिक   (पिक्युलिअर) पुनर्घटना (रिअरेंजमेंट) होऊन ऊदिदिन हा पदार्थ तयार होतो.

ऊदिदिनाचे चपटे स्फटिक (पाण्यापासून) होतात. हे १२२ श उष्णमानावर उकळतात. यांचा गंधकित (सल्फेट) अति अविद्राव्य असतो. ऊदिदिन हा ह्यअम्लक अनाम्ल (डाय अ‍ॅसिडबेस)   असतो. व तो खनिज आम्लाशीं (मिनरल अ‍ॅसिड) संयुक्त होऊन त्याचे क्षार (सॉल्ट) तयार होतात. याचें स्तंभिदीकरण (ब्रोमिनेटेड) आणि नत्रितीकरण (नायट्रेटेड) सहज होतें. गंधकाम्लाचें सान्निध्य असून नत्रितीकरण केलें असतां नत्रिलमूलक (नायट्रो ग्रुप) अमिन मूलकांच्या संबंधानें मित   (मेटा पोझिशन) स्थान व्यापतो. ऊदिदिन याचा व्यापारी दृष्टीनें फार उपयोग आहे. कारण त्याच्या चतुरजीविसंयुक्त पदार्था (टेट्राझो काँपाउन्ड)चा संयोग अमिन गंधकिताम्लाशीं (अ‍ॅमिनो सल्फोनिक अ‍ॅसिड्स)त्वरित होतो. तसेंच भानल कर्बप्राणिलाम्ले (फिनोल) कॅरबाक्झिलिक अ‍ॅसिड्स) आणि भानल (फिनोल) आणि नख्तल गंधकिताम्लां (नॅप्थोल सल्फोनिक अ‍ॅसिडस)शीं संयोग होऊन त्यापासून गंधक रंग (सबस्टान्टिव्ह डाइज) तयार होतात. या वर्गांत म्हणजे बंधकरंगवर्गात जे रंग येतात ते खालीं दिलें आहेत.

(१)''क्रिसमाइन'' किंवा ''फ्लेव्होफेनाइन'' हा रंग हिवराम्ल (सॅलिसिलिक अ‍ॅसिड) आणि द्विअजीवीतीत (डाय अझोटिझाइज्ड) ऊदिदिन (बेंझिडाइन) यापासून तयार होतो.

(२)''कांगोरेड'' हा रंग सिंधु नख्तनित (सोडिअम  नॅप्थिओनेट) आणि द्विअजीवितीत (डाय ऑझोटिझाइज्ड)  ऊदिदिन (बेंझिडाइन) यांपासून तयार होतो.

ऊदिदिन (बेंझिडाइन) रूपांतर :- गंधवर्गांतील (अ‍ॅरोमॅटिक) जे उदजीवि (हायड्रो अ‍ॅझो) संयुक्त पदार्थ आहेत व ज्यांच्यामधील परस्थान (पॅरॉपोझिशन) अव्याप्त (फ्री) असतें त्यांवर अम्लांची (अ‍ॅसिड्स); अम्ल हरिदांची (अ‍ॅसिड क्लोराइड्स) आणि निरूदें (अनहायड्राइड्स) यांची क्रिया केली म्हणजे त्यापासून द्विभानिल (डायफेनिल) जन्य पदार्थ तयार होतात. उदाहरणार्थ, वर सांगितल्याप्रमाणें उदजीविऊदिन (हायड्रोझो बेंझिन) याचें रूपांतर ऊदिदिन (बेंझिडाइन) मध्यें होतें. व त्याच वेळीं द्विभानिलचा (डायफेनिलिन) अल्पांश तयार होतो. यांच्या गंधकितांची विद्राव्यता निरनिराळ्या प्रमाणांत असल्यानें हे दोन्ही पदार्थ निरनिराळे करतां येतात. या रासायनिक क्रियेला ऊदिदिन (बेंझिडाइन) रूपांतर असें म्हणतात. परंतु उदजीवि संयुक्तपदार्थां हायड्रो कांपाउंड) तील एखादें परस्थान (पॅरापोझिाशन्स) आदिष्ट [सबस्टिट्युटेड] असेंल तर द्विभानिल [डायफेनिल] जन्य पदार्थ किंवा अजीवि [अ‍ॅझो] तयार होतात. या विकृतीला अर्धअदिन [सोमडाइन] रूपांतर असें नांव आहे. उदजीवि संयुक्त पदार्था [हायड्रोझो कांपाउन्ड]तील परस्थान [पूरापोझिशन] एकदिष्ट   मोनोसबस्टिट्यूट असलें तर त्या उदजीवि [हायड्रोझा] संयुक्त पदार्थापासून वंगस हरिदाच्या [स्टॅनस क्लोराइड] उद्धराम्लाच्या [हायड्रो क्लोरिक अ‍ॅसिड] द्रवाच्या सान्निध्यांत -पर द्विभानलजन्य [पॅरॉ डायफेनल डेरिव्हेटिव्ह] पदार्थ [आदिष्ट केलेला मूलक नाहींसा होऊन] किंवा आसन्न अर्धादिन [ऑर्थो सेमिडाइन], पर अर्धादिन [पॅरा सोमिडाइन], किंवा द्विभानिल अनाम्ल   (डायफेनिल बेस) पदार्थ तयार होतो. याशिवाय एखादा अमिन (अमाइन) होऊन पृथक्करण (डि कांपोझिशन) हि होतें. आदिष्ट पदार्थाच्या (सबस्टिट्यूअंट) धर्माप्रमाणें क्रियेवर (रिअ‍ॅक्शन) विशिष्ट  (स्पेसिफिक) परिणाम घडतो. उदाहरणार्थ -हर, आणि स्तंभ, (ब्रोमिन) हे आदिष्ट झालेले असले तर आसन्न अर्धादिन (आर्थो सेमिडाइन) आणि द्विभानिल (डायफेनिल) अनाम्लें (बेसेस) हे मुख्यत: तयार होतात. द्विमथिल अमिन (डायमेथिल अमिनो)-न (कउ३)२ आणि दारामिन (अ‍ॅसेट अमिनो)- नउकप्रकउ३ हे संघ असले तर द्विभानिल (डायफेनिल) अनाम्ल (बेस) व पर अर्धादिन   (पॅरॉ सेमिडाइन) हे पदार्थ अनुक्रमें तयार होतात. मथिल हा संघ (मेथिल ग्रुप) असला तर मुख्य पदार्थ आसन्न अर्धादिन (आर्थो  सेमिडाइन) हा तयार होतो, आणि कर्बप्राणिल (कॅर्बाक्झिलिक ग्रुप) हा संघ असला तर द्विभानिल (डाफेनिल) जन्य पदार्थ हा मुख्यत: तयार होतो.

आसन्न अर्धादिन (आर्थो सेमिडाइन) आणि पर अर्थादिन (पॅरा सेमिडाइन) यांचे जे निरनिराळे परिक्षक (री एजंट्स) आहेत. त्यांच्या योगानें हे एकमेकापासून ओळखतां येतात. जसें:-

नत्रसाम्लाच्या (नायट्रस अ‍ॅसिड) योगानें आसन्न अर्धादिना (आर्थो सेमिडाइन) पासून अजीव इमिद (अ‍ॅझइमिडो) पदार्थ तयार होतात, आणि पर अर्धादिना (पॅरासेमिडाइन) पासून बिकट (काँप्लेक्स) द्विअजीवि (डायअ‍ॅझो) पदार्थ तयार होतात.
 
२ पुत्तिकाम्ल (फॉर्मिक अ‍ॅसिड) किंवा दार्वम्ल (अ‍ॅसेटिक अ‍ॅसिड) यांच्या योगानें आसन्न अर्धादिना (आर्थो सेमिदिन) पासून अनाम्ल धर्माचे निरूद (अनहायड्रो) संयुक्त पदार्थ तयार होतात आणि पर अर्धादिना (पॅरा सेमिडाइन) पासून दारिल (अ‍ॅसिल) संयुक्त पदार्थ तयार होतात व यांस अनाम्ल धर्म नसतात.

   

खंड ९ : ई ते अशुमान  

 

  ईजिप्त

  ईजियन समुद्र

  ईजियन संस्कृति
  ईटन-इंग्लंड
  ईडनिंबू
  ईथर
  ईदर
  ईदिग
  ईव्हशाम
  ईशोपनिषद
  ईश्वरकृष्ण
  ईश्वरीपूर
  ईश्वरसिंग
  ईसॉप
  ईस्ट इंडिया कंपनी
  ईस्ट इंडीज
  ईस्टर
  ईस्टर बेट
  ईस्टविक्, एडवर्ड बॅक् हाऊस
  ईक्षणयंत्र
 
  उकाँग
  उकुंद
  उखाणे
  उखामंडळ
  उग्रसेन
  उचकी (हिक्का )
  उचले व भामटे
  उचाड
  उच्च-पंजाब
  उच्च शहर
  उच्च
  उच्छर
  उंज
  उज्जनी
  उज्जयन्ताद्रि
  उझानी
  उंट
  उटकटारी
  उटकमंड
  उंड
  उंडवलें
  उंडविन
  उडियासांझिया
  उडीद
  उडुपी
  उड्र
  उतथ्य
  उत्तंक
  उत्तनगरै
  उत्तमपालेयम
  उत्तर
  उत्तर अमेरिका
  उत्तरध्रुवप्रदेश
  उत्तरपाडा
  उत्तर मेरूर
  उत्तर सरकार
  उत्तरा
  उत्तरापथ
  उत्तानपाद
  उत्पल
  उत्पादन
  उत्रौला
  उदमलपेट
  उदयगिरी
  उदयन
  उदयनाचार्य
  उदयपूर
  उदयप्रभसूरि
  उदयभानु
  उदयसिंह
  उदर
  उदलगुरी
  उदाजी पवार
  उदासी
  उंदिरखेड
  उंदीर
  उदेपुरी बेगम
  उदेपूर संस्थान
  उदेपूर गांव
  उदेपूर शहर
  उदेपूर
  उदेय्यार पालेयम्
  उंदेरी
  उद्गाता
  उद्गीर
  उद्गीरची लढाई
  उद्दंड
  उद्दंडपुर
  उद्दालक
  उद्धव
  उद्धव गोसावी
  उद्धवचिद्घन
  उद्धव नाला
  उद्धव योगदेव
  उद्बोधनाथ
  उद्वेग रोग
  उन
  उन-देलवाडा
  उनबदेव
  उना
  उनियार
  उनी
  उन्कल
  उन्नाव
  उन्माद
  उन्सरी
  उपकन्चा
  उपकेशगच्छ
  उपनयन
  उपनिधि
  उपनिषदें
  उपनेत्र
  उपप्लव्य
  उपमन्यु
  उपरवार
  उपरि
  उपरिचर
  उपवेद
  उपशून्य
  उपसाला
  उपांशु
  उपेनंगडी
  उपेन्द्र परमार
  उप्पर
  उप्माक
  उप्रई
  उप्लेटा
  उंबर
  उम्बेक
  उबेरो
  उंब्रज
  उमत्तूर
  उमरकोट
  उमर खय्याम
  उमरखान
  उमरखेड
  उमरबिन खत्तब
  उमरावती
  उमरी
  उमरेठ
  उमरेड
  उमा
  उमाजी नाईक
  उमापति
  उमापति शिवाचार्य
  उमाबाई दाभाडे 
  उमीचंद
  उमेटा
  उमेदवारी
  उमेरिया
  उर
  उरगप्पा दंडनाथ
  उरण
  उरल पर्वत
  उरलि
  उरवकोंड
  उरिया, उडिया
  उरी
  उरुळी
  उरोगामी
  उर्दुबेगी
  उर्फी, मौलाना
  उर्मिया सरोवर
  उर्मिया, शहर
  उर्वशी
  उलघबेग मिरझा
  उलूक
  उलूपी
  उलेमा
  उल्का
  उल्बारिया
  उल्म
  उल्लतन
  उल्लाळ 
  उवा
  उशना, वैदिक
  उशीनर
  उकूर
  उषा
  उष्टारखाना
  उष्णता
  उष्णताजन्य विद्युत
  उष्णतामापन
  उष्णता-रसायनशास्त्र
  उष्णतावहन
  उष्णमानमापक यंत्र
  उस्का
  उस्तरण
  उस्मान
  उस्मान नगर
  उस्मानाबाद
  उळवी
 
  ऊदाइन (बेंझाईन)  
  ऊदाम्ल
  ऊदिदिन
  ऊदिन
  ऊदिल अल्कहल
  ऊदिल प्रायोज्जिद
  ऊदिल भानन
  ऊधमबाई
  ऊरूस्तंभ
  ऊर्ध्वपातनक्रिया
  ऊस
 
  ऋग्वेद
  ऋचीक
  ऋणमोचन
  ऋतु
  ऋतुपर्ण
  ऋत्विज
  ऋभु वैदिक
  ऋषभ
  ऋषि
  ऋषिऋण
  ऋषिक
  ऋषिपंचमी
  ऋषियज्ञ
  ऋषिवरण
  ऋष्यमूक
  ऋष्यवान
  ऋष्यशृंग
  ऋक्षरजा
 
  एओलिस
  एकचक्रा
  एकत
  एकतत्त्ववाद
  एकदंत भट्ट
  एकनाथ
  एकबटाना
  एकर
  एकरुक
  एकलव्य
  एकलिंगजी
  एकादशरुद्र
  एकादशी
  एकिल्
  एक्झीटर
  एक्रान
  एक्स
  एक्स-ला-चॅपेल
  एगमाँट लॅमोरल कौंट ऑफ
  एगिनकूर
  एचर्ड
  एंजिन
  एट्ना
  एट्रूरिया
  एडगर
  एडन
  एडन कालवा
  एडप्पल्ली
  एन्डर
  एडवर्ड
  एडवर्डसाबाद
  एडिंबरो
  एडेन जॉर्ज - लॉर्ड ऑकलंड
  एडेसा
  एडोम
  एड्रियन
  एदलाबाद
  एनमे
  एनॅमल
  एन्नोर
  एपिक्टेटस
  एपिक्यूरस
  एपिनस, फ्रान्झ उलरिच थिओडार
  एपीडॉरस
  एंपीडोक्लिस
  एफेसस
  एबनी (अबनूस)
  एबल सर फ्रेडरिक
  एंब्रान
  एमडेन
  एमॅन्युअल व्हिक्टर
  एमिनाबाद
  एमीन्स
  एमेअस
  एमेरी
  एम्मेट रॉबर्ट
  एरंडी
  एरंडोल
  एरन
  एरनाड
  एरवल्लर
  एरिडु
  एरिथ्री
  एरिनपुर
  एरियन
  एरिलिगारू
  एरोड
  एर्नाकुलम
  एलगंडल
  एलाम
  एलाय
  एलिआकॅपिटोलिना
  एलिचपूर
  एलिझाबेथ
  एलिस
  एलेनबरो
  एलेफन्टा
  एल्जिन
  एल्जिन लॉर्ड
  एल्फिन्स्टन मौंट स्टुअर्ट
  एल्ब
  एल्बा
  एल्युथेरापीलीस
  एल्युसिस
  एल्सिनोर
  एसर हजन
  एसेक्स परगणा
  एस्किमो
 
  ऐतरेय आरण्यक
  ऐतरेय उपनिषद्
  ऐतरेयब्राह्मण
  ऐन
  ऐनापुर
  ऐनी-अकबरी
  ऐनुद्दीन
  ऐनू
  ऐमक
  ऐयनर
  ऐरणी
  ऐरावत
  ऐहिकवाद
  ऐहोळ
 
  ओक
  ओक वामन दाजी
  ओकटिवन
  ओकपो
  ओकलंड शहर
  ओकहॅम
  ओकुमा, कौंट
  ओकू
  ओकेन, लॉरेन्झ
  ओकोनेल डॅनियल
  ओक्लाहामा
  ओच्चन
  ओजिब्वा
  ओझर
  ओझा
  ओट
  ओटावा
  ओट्टो
  ओडर नदी
  ओडेसा
  ओडोनेल हेनरी जोसेफ
  ओतारी
  ओतुर
  ओध
  ओनला
  ओनेगा
  ओन्गोले
  ओपोर्टो
  ओफीर
  ओब्रायन वुइल्यम स्मिथ
  ॐ ( ओम् )
  ओमान
  ओम्स्क
  ओयामा
  ओरई
  ओरॅंग ऊटंग
  ओरकझई
  ओरछा
  ओरावन
  ओरिसा 
  ओरिसा कालवे
  ओरिसांतील मांडलिक संस्थानें
  ओर्मेरॉड एलिअनॉर
  ओलपाड
  ओल्डहॅम
  ओल्डहॅम थॉमस
  ओल्डेनबर्ग
  ओवसा
  ओवा
  ओवेन, रॉबट
  ओवेन सर रिचर्ड
  ओव्हिड
  ओशीमा
  ओषण
  ओसवाल
  ओसाका अथका ओझावा
  ओस्कार
  ओस्टीयाक
  ओहम्, जार्ज सायमान
  ओहममापक
  ओहिओ
  ओहिंद
  ओळंबा
 
  औक अथवा अवुक जमीनदार
  औट्रम
  औतें
  औदीच्य ब्राह्मण
  औद्देहिक
  औद्योगिक परिषद
  औंध
  औंधपट्टा
  औधेलिया
  औनियाति
  औरंगझेब अलमगीर
  औरंगाबाद
  औरंगाबाद सय्यद शहर
  और्व
  औशनस
  औसले सर विल्यम
  अं
  अंक
  अंकगणित
  अंकचक्र
  अंकलगी
  अंकलेश्वर
  अंकाई टंकाई
  अंकिसा
  अंकेवालिया
  अॅंकोना
  अॅंकोबार
  अंकोर
  अंकोला
  अंग
  अंगठी
  अंगडशाहा
  अंगडि
  अंगडिपूरम
  अंगद
  अंगदशिष्टाई
  अंगदिया
  अंगरखा
  अंगापूरकर (हरि)
  अंगारा
  अंगुत्तर निकाय
  अंगुर शेफ
  अंगुळ
  अंगोरा शहर
  अॅंगोला
  अॅंग्विल्ला
  अंघड
  अंचलगच्छ
  अंज-(अॅंटिमनी)
  अंजनगांव
  अंजनगांव बारी
  अंजनगांव सुर्जी
  अंजनवेल
  अंजनी
  अंजनेरी
  अंजार
  अंजिदिव
  अंजी
  अंजीर
  अंजू
  अंजेंगो
  अॅंजलिको फ्रा
  अॅंटनान-रिव्हो
  अॅंटवर्प
  अंटिओक
  अॅंटिग्वा
  अॅंटियम
  अॅंटिलीस
  अॅन्टिव्हरी
  अन्टीगोनस गोनाटस
  अॅन्टीगोनस सायक्लॉप्स
  अॅन्टीपेटर
  अॅन्टीलिया
  अॅंटोनिनस पायस
  अॅंटोनियस ( मार्कस )
  अंडवृध्दि
  अण्डाशयछेदनक्रिया
  अॅंडीज
  अंडें
  अंडोरा
  अंडोल
  अंडोला
  अॅंड्रासी ज्युलियस
  अॅंड्रिया डेल सार्टो
  अॅंड्रोमेडा
  अॅंड्रयूज थॉमस
  अंतगड
  अंतधुरा
  अंतर इब्नशद्दाद
  अंतराल
  अंतर्गळ
  अंतर्वेदी
  अंतर्ज्ञान
  अंताजी ( उर्फ बाबुराव ) मल्हारराव बर्वे
  अंताजी माणकेश्वर
  अंताजी रघुनाथ
  अंतालिमा
  अंतुर्ली
  अंतूर
  अंतोबा गोसावी
  अंत्रपुच्छदाह
( अपेंडिसाइटीज )
  अंत्रावरणदाह
( पेरिटोनिटिस )
  अॅंथनी सुसान ब्रौनेल
  अंदमान आणि निकोबार बेटें
  अंदमान बेटें
  अंदाळ
  अंदोरी
  अंध किंवा आंध
  अंधक
  अंधत्व
  अंधरगांव
  अंधळगांव
  अंधारी नदी
  अंब
  अंबत्तन
  अंबर ( धातु )
  अंबर
  अंबर उदी
  अंबरखाना
  अंबरनाथ अथव अमरनाथ
  अंबरनाथ
  अंबरपेठ
  अंबराम्ल
  अंबरीष
  अंबलक्कारन्
  अंबलपुलई
  अंबलवासि
  अंबष्ठ
  अंबहटा
  अंबा
  अंबा, (तालुका)
  अंबागड
  अंबागडचौकी
  अंबाजी इंगळे
  अंबाजी दुर्ग
  अंबाजी पुरंधरे
  अंबाडी
  अंबा भवानी
  अंबाला
  अंबालिका
  अंबाली
  अंबासमुद्रम
  अंबिका
  अंबिका दत्त व्यास
  अंबिकापूर
  अंबुशी
  अंबूर
  अंबेर
  अंबेला
  अंबेहळद
  अंबोयना
  अंबोली
  अंभोरा
  अंशुमान
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .