प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग नववा : ई-अंशुमान

ऊदिन –(बेंझिन) क६उ६ ऊदिन या उत्कर्बाचा (हायड्रोकार्बन) शोध इ. स. १८२५ सालीं फॅरॅडे यांनीं लावला. इ. स. १८३४ मध्यें इ. मित्सचेर्लिक यानें ऊदाम्लाचें (बेंझाइक अ‍ॅसिड) कळीच्या चुन्याशीं शुष्कपातन करून त्यापासून ऊदिन तयार केला; व इ. स. १८४५ मध्यें या उत्कर्बाचें अस्तित्व दगडी कोळशाच्या डामरांत असतें असें हॉफमन यांस आढळून आलें. बेंझाइन हे नांव प्रथम मित्सचेर्लिक यानें दिलें. परंतु त्यास बेंझॉल (लॅटिन, ओलीयम = ऑईल या शब्दावरून ओल हा प्रत्यय सुचवून) हें नांव द्यावें असें लीबीग यांनीं सुचविले. बेंझीन हें नांव हॉफमन यांनीं निश्चित केलें. बेंझाइन हा शब्द कधीं कधीं व्यापारी भाषेंत कोळशाच्या डामरापासून निघालेल्या तेलास लावतात, तसेंच पाषाणतेलापासून जें हलकें पाषाणतेल (लाइट पेट्रोलियम)   निघतें त्यासहि हाच शब्द योजतात. याचप्रमाणें बेंझोलाईन या शब्दापासून ह्यर्थता उत्पन्न होते. ''बेंझीन'' या शब्दाचा उपयोग आंग्ल रसायनशास्त्रज्ञ करतात. ''बेंझोल'' हा शब्द जर्मनींत वापरतात आणि ''बेंझोलें'' हा शब्द फ्रान्समध्यें योजतात. इंग्रजी ''बेंझीन'' या शब्दाऐवजीं ''ऊदिन'' हा मराठी शब्द या कोशांत योजला आहे.

ऊदिन हा मुख्यत्वें कोळशाचें (दगडी) शुष्कपातन धुराच्या दिव्यासाठीं करतांनां जो तेलकट पदार्थ तयार होतो यांत असतें. या तेलकट पाताचें आंशिक (फ्रॅक्शनल) पातन केलें म्हणजे १०० श उष्णमानाखालीं जो पात (डेस्टिलेट) येतो त्यांत ऊदिन असतो. प्रथन ऊदिन तयार करीत. तो दिवे व रबर विद्रुत करण्याकरितांच करीत. हा ऊदिन शुद्ध नसून त्यांत दुसर्‍या सजातीय पदार्थांची मिसळ असे. परंतु ''ऊदिनचा'' उपयोग जेव्हां डामरी रंग (कोलटार कलर) तयार करण्याच्या कामीं होऊं लागला तेव्हां शुद्ध ऊदिनाची मागणी फार येऊं लागली. आरंभीं या कामीं शेंकडा ३०;५० व ९० या प्रमाणाचा ऊदिन लागत असे. शेंकडा ३० प्रमाणाच्या ऊदिनाचा उपयोग निलीन लाल   (अनिलीन रेड) रंगाकरितां व शेंकडा ९० प्रमाणाच्या ऊदिनाचा उपयोग निलीनवीळ (निलीन ब्ल्यू)   रंगाकरितां लागत असें. शेंकडा ३० प्रमाणाच्या ऊदिनाचा अर्थ असा कीं, १०० शष उष्णमानाखालीं जो पात येतो त्याच्या शंभर मापांत (आकारमान) ३० मापें ऊदिन असतो. निलीनपासून निलीन काळा रंग व दुसरें इतर रंग जेव्हां साध्य झाले तेव्हां अधिक शुद्ध ऊदिनाची जरूर फार वाटूं लागली. ऊदिन शुद्ध करण्याची जी रीत आहे ती मॅन्सफील्ड साहेबानें काढलेली आहे. डामरी तेलाच्या पातनांत १४० श खालीं जो पात येतो त्यांत मुख्यत्वें ऊदिन (बेंझिन), बोलिन (टोलुइन) आणि ज्वलिन (झायलिन) हे पदार्थ असतात. या पाताचें आंशिक (फॅक्शनल) पातन केलें म्हणजे (१) विविध बाष्पभावी (व्हालटाईल) अशुद्ध पदार्थ म्हणजे कर्बद्विगेधकिद (कार्बन डायसल्फाइड); (२)८० श उष्णमानावर उकळणारा ऊदिनभाग आणि (३) बोलिन (टोलुइन)   भाग, १०० श उष्णमानावर उकळणारा भाग आणि (४) १४० श उष्णमानावर उकळणारा ज्वलीन   (झायलिन) भाग असतात. या निरनिराळ्या भागांत तीव्र गंधकाम्ल घालून ते हालवून चांगले मिश्र करतात. नंतर दाहक सिंधूच्या द्रवानें तें मिश्रण चांगलें धुतात. या धुतलेल्या भागाचें पुन:पातन करतात. बोलिन भागाची गंधकाम्लानें धुण्याची क्रिया अधिक काळजीनें व दक्षतेनें केली पाहिजे. कारण त्यांत बोलिन भागांत गांधिक बोलिन (थिओटोलुईन) चें गंधकिलीकरण   (सल्फोनेशन) गांधिक भानिन (थिओफीन) इतकें लवकर होत नाहीं.

ऊदिन हा निर्वर्ण, नितळ व वक्रीभवन होणारा रसरूप पदार्थ आहे. त्यास आल्हादक वास असतो. याच्या शीततेनें स्फटिक करतां येतात. ते ५.४ श वर वितळतात. हा रसरूप ऊदिन ८०.४ वर उकळतो. याची वाफ फार ज्वालाग्राही असते, व त्याची ज्योत अतिशय धूम्रयुक्त असते. ० श वर याचें वि. गु. ०.८९९ असतें. ऊदिन पाण्यांत फार अविद्राव्य असतें. अल्कहलमध्यें अधिक विद्राव्य असून इथ्र (ईथर), दार्वम्ल (असेटिक अ‍ॅसिड) आणि कर्बद्विर्गंधकिद (कार्बन डाय सल्फाइड) यांत पूर्ण विद्राव्य आहे. गोंद, राळ, चरबी (वसा) वगैरे पदार्थास द्रवीभूत करण्याच्या कामीं ऊदिन उत्तम द्रावक आहे. ऊदिनांत गंधक, स्फुर (फास्फोरस) आणि अद (आयोडिन) हे सुद्धां विद्रुत होतात.

ऊदिनवर नत्राम्लाची किंवा तीव्र गंधकाम्ल व नत्राम्ल (सममापें) यांच्या मिश्रणाची क्रिया केली असतां अतिशय झपाट्यानें रासायनिक क्रिया सुरू होते. त्यातून रक्तासारख्या लाल रंगाचा धूर निघावयास लागून सर्व द्रव तांबडा लाल होतो. हा द्रव त्याच्या पुष्कळपट पाण्यांत ओतला म्हणजे पाण्याच्या तळाशीं वजनदार तैलधर्माचा पदार्थ निपात पावतो. हा पदार्थ नत्रिऊदिन (नायट्रोबेंन्झिन)= क नप्र होय. यांत होणारी रासायनिक क्रिया खालीं दाखविली आहे.
   ऊदिन               नत्राम्ल            नत्रिलऊदिन          पाणी
   क     +      नप्र.प्रउ            कनप्र      +   उप्र

या प्रयोगांत जो लाल धूर उत्पन्न होतो ती उपक्रिया (सेकंडरी री अ‍ॅक्शन) झाल्यानें उत्पन्न होतो. ती उपक्रिया वरील समीकरणांत दाखविली नाहीं. यांत गंधकाम्लाचा उपयोग नत्राम्लांतील पाण्याचा अंश शोषण करण्याकरितां केला आहे. कारण मंद नत्राम्लाचें (वुईक) कार्य ऊदिनावर घडत नाहीं. या नत्रिल ऊदिनास अतिशय उग्र, कडू बदामासारखा वास असतो. याचा अल्कहलांत द्रव करून गंधीं लोकांना ''मिरबेनएसेन्स'' या नावानें विकण्यांत येतो. मोठ्या प्रमाणांत नत्रिल ऊदिन विषारी पदार्थ आहे. नत्रिलऊदिनाचा उपयोग निलीन (अनिलीन) तयार करण्याकडे करतात.  याचे ० श वर वि. गु. १.२  असून तो २०६ श वर उकळतो.

वर सांगितलेंलें नत्राम्ल व गंधकाम्ल यांच्या सममापांत केलेलें मिश्रण घेऊन तें ऊदिनाबरोबर उकळलें व नंतर तें थंड केलें तर त्यांत पिवळ्या रंगाचें घन स्फटिक तळाशीं बसतात. यांची घटना क६उ६ (नप्र२)२ असून त्यास द्वि नत्रिल ऊदिन (डायनायट्रोबेंन्झिन) असें नांव आहे. याचा उपयोग कांहीं प्रकारचे स्फोटक पदार्थ तयार करण्याकडे करितात. द्विनत्रिल ऊदिन तयार होण्याची रासायनिक क्रिया खालीं दाखविली आहे.

ऊदिन      नत्राम्ल          द्विनत्रिलऊदिन      पाणी
  +  २(नप्र.प्रउ)  +   क (नप्र)   +   २उप्र

नुसतें तीव्र गंधकाम्लसुद्धां उदिनांतील उज्ज:च्या कांहीं भागाचें प्राणिदीकरण करतें. याकरितां हें मिश्रण उष्ण करावें लागतें. ऊदिनाच्या उज्जच्या स्थानीं गंधकिममूलक (सल्फोनिक ग्रुप) किंवा गंधकाम्लाचा शेष (सल्फ्युरिक अ‍ॅसिड रेसिड्यु) गप्र२प्रउ हा निविष्ट होतो.

नत्रिलमूलक नप्र२ आणि नत्राम्ल नप्र२.प्रउ  यांचा जो परस्परांशीं संबंध आहे तोच संबंध गंधकिलमूलक गप्र२प्रउ आणि गंधकाम्ल  गप्र२ (प्रउ)२ यांच्यामध्यें आहे. जसे:-
ऊदिन              गंधकाम्ल              पाणी              ऊदिनगंधिकल
    +       गप्र (प्रउ)      =        उप्र       +     क गप्र प्रउ

नुसत्या गंधकाम्लाऐवजीं धूमोद्भावी (फ्यूमिंग सल्फ्युरिक अ‍ॅसिड) गंधकाम्लाचा उपयोग केल्यास ऊदिन मधील दुसरा उज्जचा परमाणु गंधकिलमूलकानें नि:सारित होतो जसे:-    
 
ऊदिन          धूमोद्भावी गंधकाम्ल           पाणी             ऊ.  द्विगंधकिला.
     +   २गप्र (प्रउ)         =       २उप्र      +    क (गप्रप्रउ).

ऊदिनवर हरवायूची क्रिया केली व हरची रासायनिक क्रिया सुलभ होण्याकरितां थोडासा अद घातला तर एक हरऊदिन क६उ५ह तयार होतो. एकंदर ऊदिन हा रसरूप असून त्यास बदामासारखा तीव्र वास असतो. त्याचा उत्क्वथन बिंदु १३२ श. असतो यावर दाहक अल्कांची क्रिया घडते व यामुळें याचें पृथक्करण होत नाहीं. परंतु पाणी आणि सिंधु मेल (सोडिअम अमलगॅम) याची क्रिया केली म्हणजे त्याचें रूपांतर पुन: ऊदिनांत होतें. वरील प्रमाणें हरची क्रिया ऊदिनवर पुढें चालू ठेविल्यास खालील प्रमाणें पदार्थ तयार होतात:-

द्विहर ऊदिन (डायक्लोरो बेन्झिन) क
त्रिहर ऊदिन (टायक्लोरो बेन्झिन) क
चतुर्हर ऊदिन (टेट्राक्लोरो बेन्झिन) क
पंचहर ऊदिन (पेंटाक्लोरो बेन्झिन) क
षट्हर ऊदिन (हेक्झाक्लोरो बेन्झिन) क
हे सर्व स्फटिकरूप घन पदार्थ आहेत.

या आदिष्ट (सबस्टिट्यूशन) पदार्थाशिवाय ऊदिनापासून सम्मीलित (अ‍ॅडिशन) पदार्थहि हरच्या क्रियेनें तयार होतात. उदाहरणार्थ ऊदिन द्विहरिद [बेझिन  डायक्लोराइड] क; ऊदिन चतुर्हरिद (बेंझिन टेट्राक्लोराइड) क. ऊदिन षट्हरिद [बेझिन हेक्झाक्लोराइड] क. या सम्मीलीत पदार्थांच्या अंगीं आदिष्ट पदार्थाइतकी स्थिरता नसते. उदाहरणार्थ ऊदिन षट्-हरिदावर अल्कहल विद्युत पालाशची क्रिया केली म्हणजे त्याचें रूपांतर त्रिहर ऊदिन होतें. हे अंशमात्र पृथक्करण खालील समीकरणानें दाखविलें आहे.

उदिनषट्ह.     दाहकपालाश       त्रिहरऊदिन        पाला.ह.     पाणी
  +   ३पाप्रउ           क   +     ३पाह     +  ३उप्र

ऊदिनापासून पुष्कळ संयुक्त व उपयुक्त पदार्थ तयार होत असल्यानें व त्यांचा कलाकौशल्याच्या कामांत अतिशय उपयोग होत असल्यानें, ऊदिन व्यापारी दृष्टीनें फार महत्त्वाचा पदार्थ आहे.  रसायनशास्त्राच्या दृष्टीनें ऊदिन हा फार चित्ताकर्षक व कुतूहलोत्पादक पदार्थ आहे. ज्यांस गंधित    [अरोमॅटिक] किंवा ऊदिनोद [बेंन्झोनॉइड] पदार्थ म्हणतात. ते सर्व यापासून बहुतेक तयार होतात.

ऊदिनाची वाफ रक्तोष्णमानावर असलेल्या नळींतून नेली असतां तो उज्ज, द्विभानिल, [डायफेनिल]    द्विभानिल ऊदिन [डायफेनिल बेंन्झिन्स] आणि दारिलिन [अ‍ॅसिटायलिन] पदार्थ तयार होतात.   दारिलीन तयार होणें हें विपर्यस्त क्रियेचें [रिव्हर्सिबल अ‍ॅक्शन] उदाहरण आहे; दारिलीनची वाफ रक्तोष्णमानावरील नळींतून नेली असतां ऊदिन होतो असें बर्थेलॉट यास आढळून आलें आहे. प्राणिदीकारकास ऊदिन हा फार स्थिर पदार्थ आहे, व यावरून प्राणिदीकरणांस ऊदिनची बीजनाभि अतिशय अवरोधक असल्यानें  ऊदिनचें हें लक्षणच समजलें गेलें आहे. मंगलद्विप्राणिद (मँगेनीज डायऑक्साइड) आणि गंधकाम्ल यांची क्रिया ऊदिनवर केली म्हणजे त्यापासून ऊदाम्ल    (बेंझॉइक अ‍ॅसिड) व रूजु फ्थालिक अम्ल (ऑर्थो फ्थालिक अ‍ॅसिड) यांत रूपांतर होतें. पालाशहरित आणि गंधकाम्ल यांच्या योगानें ऊदिनच्या वीजनाभीचें खंडन होतें. ओषण (ओझोन)   च्या योगानें ऊदिनचें प्राणिदीकरण होऊन भयंकर स्फोटकद्रव्य  क६उ६प्र६ या घटनेचे तयार होतें. या स्फोटकद्रव्यास ओषण-ऊदिन (ओझोबेंझिन) असें म्हणतात. हें पांढरें शुभ्र घनद्रव्य असतें. उद-अदाम्लाच्या योगानें (हायड्र आयोडिक अ‍ॅसिड) ऊदिनचें उज्जिदीकरण होऊन त्याचें रूपांतर षट्मथिलीन [हेक्झामेथिलीन] किंवा षट्ऊद-ऊदिन [हेक्झा हायड्रो बेंन्झिन] असें होतें. हर आणि स्तंभ यांच्य योगानें ऊदिनचे आदिष्ट [सबस्टिट्यूशन] व संम्मीलित [अ‍ॅडिशन] पदार्थ तयार होतात, परंतु ही क्रिया योगवाहकाच्या [कॅटॅलिटिक एजंट] अभावीं फार सावकाश व मंद होते; याकरितां अद [आयोडिन], मोलब्दहरिद [मॉलिब्डेनुम क्लोराइड] किंवा लोहहरिद (फेरिकल्कोराइड) या योगवाहकाची योजना हरच्या बाबतींत व स्फट स्तंभिद [अ‍ॅल्युमिनियम ब्रोमाइड] या योगवाहकाची योजना स्तंभाच्या बाबतींत करतात. याचें नत्रितिकरण ताबडतोब होतें, व नत्रऊदिन    [नायट्रोबेंझिन] तयार होतें. आणि तीव्रगंधकाम्लासारख्या उदकशोषक [डिहायड्रेटर] पदार्थाचें सान्निध्य असल्यास, दोन किंवा तीन नत्रिल मूलकें हीं ऊदिनच्या बीजनाभीमध्यें [बेंन्झिन न्युक्लअस] आदिष्ट [सबस्टिट्यूट] करतां येतात. गंधकाम्लाच्या योगानें ऊदिनपासून गंधकाम्ल   [बेंन्झिन सल्फोनिक अ‍ॅसिड] तयार होतें.

   

खंड ९ : ई ते अशुमान  

 

  ईजिप्त

  ईजियन समुद्र

  ईजियन संस्कृति
  ईटन-इंग्लंड
  ईडनिंबू
  ईथर
  ईदर
  ईदिग
  ईव्हशाम
  ईशोपनिषद
  ईश्वरकृष्ण
  ईश्वरीपूर
  ईश्वरसिंग
  ईसॉप
  ईस्ट इंडिया कंपनी
  ईस्ट इंडीज
  ईस्टर
  ईस्टर बेट
  ईस्टविक्, एडवर्ड बॅक् हाऊस
  ईक्षणयंत्र
 
  उकाँग
  उकुंद
  उखाणे
  उखामंडळ
  उग्रसेन
  उचकी (हिक्का )
  उचले व भामटे
  उचाड
  उच्च-पंजाब
  उच्च शहर
  उच्च
  उच्छर
  उंज
  उज्जनी
  उज्जयन्ताद्रि
  उझानी
  उंट
  उटकटारी
  उटकमंड
  उंड
  उंडवलें
  उंडविन
  उडियासांझिया
  उडीद
  उडुपी
  उड्र
  उतथ्य
  उत्तंक
  उत्तनगरै
  उत्तमपालेयम
  उत्तर
  उत्तर अमेरिका
  उत्तरध्रुवप्रदेश
  उत्तरपाडा
  उत्तर मेरूर
  उत्तर सरकार
  उत्तरा
  उत्तरापथ
  उत्तानपाद
  उत्पल
  उत्पादन
  उत्रौला
  उदमलपेट
  उदयगिरी
  उदयन
  उदयनाचार्य
  उदयपूर
  उदयप्रभसूरि
  उदयभानु
  उदयसिंह
  उदर
  उदलगुरी
  उदाजी पवार
  उदासी
  उंदिरखेड
  उंदीर
  उदेपुरी बेगम
  उदेपूर संस्थान
  उदेपूर गांव
  उदेपूर शहर
  उदेपूर
  उदेय्यार पालेयम्
  उंदेरी
  उद्गाता
  उद्गीर
  उद्गीरची लढाई
  उद्दंड
  उद्दंडपुर
  उद्दालक
  उद्धव
  उद्धव गोसावी
  उद्धवचिद्घन
  उद्धव नाला
  उद्धव योगदेव
  उद्बोधनाथ
  उद्वेग रोग
  उन
  उन-देलवाडा
  उनबदेव
  उना
  उनियार
  उनी
  उन्कल
  उन्नाव
  उन्माद
  उन्सरी
  उपकन्चा
  उपकेशगच्छ
  उपनयन
  उपनिधि
  उपनिषदें
  उपनेत्र
  उपप्लव्य
  उपमन्यु
  उपरवार
  उपरि
  उपरिचर
  उपवेद
  उपशून्य
  उपसाला
  उपांशु
  उपेनंगडी
  उपेन्द्र परमार
  उप्पर
  उप्माक
  उप्रई
  उप्लेटा
  उंबर
  उम्बेक
  उबेरो
  उंब्रज
  उमत्तूर
  उमरकोट
  उमर खय्याम
  उमरखान
  उमरखेड
  उमरबिन खत्तब
  उमरावती
  उमरी
  उमरेठ
  उमरेड
  उमा
  उमाजी नाईक
  उमापति
  उमापति शिवाचार्य
  उमाबाई दाभाडे 
  उमीचंद
  उमेटा
  उमेदवारी
  उमेरिया
  उर
  उरगप्पा दंडनाथ
  उरण
  उरल पर्वत
  उरलि
  उरवकोंड
  उरिया, उडिया
  उरी
  उरुळी
  उरोगामी
  उर्दुबेगी
  उर्फी, मौलाना
  उर्मिया सरोवर
  उर्मिया, शहर
  उर्वशी
  उलघबेग मिरझा
  उलूक
  उलूपी
  उलेमा
  उल्का
  उल्बारिया
  उल्म
  उल्लतन
  उल्लाळ 
  उवा
  उशना, वैदिक
  उशीनर
  उकूर
  उषा
  उष्टारखाना
  उष्णता
  उष्णताजन्य विद्युत
  उष्णतामापन
  उष्णता-रसायनशास्त्र
  उष्णतावहन
  उष्णमानमापक यंत्र
  उस्का
  उस्तरण
  उस्मान
  उस्मान नगर
  उस्मानाबाद
  उळवी
 
  ऊदाइन (बेंझाईन)  
  ऊदाम्ल
  ऊदिदिन
  ऊदिन
  ऊदिल अल्कहल
  ऊदिल प्रायोज्जिद
  ऊदिल भानन
  ऊधमबाई
  ऊरूस्तंभ
  ऊर्ध्वपातनक्रिया
  ऊस
 
  ऋग्वेद
  ऋचीक
  ऋणमोचन
  ऋतु
  ऋतुपर्ण
  ऋत्विज
  ऋभु वैदिक
  ऋषभ
  ऋषि
  ऋषिऋण
  ऋषिक
  ऋषिपंचमी
  ऋषियज्ञ
  ऋषिवरण
  ऋष्यमूक
  ऋष्यवान
  ऋष्यशृंग
  ऋक्षरजा
 
  एओलिस
  एकचक्रा
  एकत
  एकतत्त्ववाद
  एकदंत भट्ट
  एकनाथ
  एकबटाना
  एकर
  एकरुक
  एकलव्य
  एकलिंगजी
  एकादशरुद्र
  एकादशी
  एकिल्
  एक्झीटर
  एक्रान
  एक्स
  एक्स-ला-चॅपेल
  एगमाँट लॅमोरल कौंट ऑफ
  एगिनकूर
  एचर्ड
  एंजिन
  एट्ना
  एट्रूरिया
  एडगर
  एडन
  एडन कालवा
  एडप्पल्ली
  एन्डर
  एडवर्ड
  एडवर्डसाबाद
  एडिंबरो
  एडेन जॉर्ज - लॉर्ड ऑकलंड
  एडेसा
  एडोम
  एड्रियन
  एदलाबाद
  एनमे
  एनॅमल
  एन्नोर
  एपिक्टेटस
  एपिक्यूरस
  एपिनस, फ्रान्झ उलरिच थिओडार
  एपीडॉरस
  एंपीडोक्लिस
  एफेसस
  एबनी (अबनूस)
  एबल सर फ्रेडरिक
  एंब्रान
  एमडेन
  एमॅन्युअल व्हिक्टर
  एमिनाबाद
  एमीन्स
  एमेअस
  एमेरी
  एम्मेट रॉबर्ट
  एरंडी
  एरंडोल
  एरन
  एरनाड
  एरवल्लर
  एरिडु
  एरिथ्री
  एरिनपुर
  एरियन
  एरिलिगारू
  एरोड
  एर्नाकुलम
  एलगंडल
  एलाम
  एलाय
  एलिआकॅपिटोलिना
  एलिचपूर
  एलिझाबेथ
  एलिस
  एलेनबरो
  एलेफन्टा
  एल्जिन
  एल्जिन लॉर्ड
  एल्फिन्स्टन मौंट स्टुअर्ट
  एल्ब
  एल्बा
  एल्युथेरापीलीस
  एल्युसिस
  एल्सिनोर
  एसर हजन
  एसेक्स परगणा
  एस्किमो
 
  ऐतरेय आरण्यक
  ऐतरेय उपनिषद्
  ऐतरेयब्राह्मण
  ऐन
  ऐनापुर
  ऐनी-अकबरी
  ऐनुद्दीन
  ऐनू
  ऐमक
  ऐयनर
  ऐरणी
  ऐरावत
  ऐहिकवाद
  ऐहोळ
 
  ओक
  ओक वामन दाजी
  ओकटिवन
  ओकपो
  ओकलंड शहर
  ओकहॅम
  ओकुमा, कौंट
  ओकू
  ओकेन, लॉरेन्झ
  ओकोनेल डॅनियल
  ओक्लाहामा
  ओच्चन
  ओजिब्वा
  ओझर
  ओझा
  ओट
  ओटावा
  ओट्टो
  ओडर नदी
  ओडेसा
  ओडोनेल हेनरी जोसेफ
  ओतारी
  ओतुर
  ओध
  ओनला
  ओनेगा
  ओन्गोले
  ओपोर्टो
  ओफीर
  ओब्रायन वुइल्यम स्मिथ
  ॐ ( ओम् )
  ओमान
  ओम्स्क
  ओयामा
  ओरई
  ओरॅंग ऊटंग
  ओरकझई
  ओरछा
  ओरावन
  ओरिसा 
  ओरिसा कालवे
  ओरिसांतील मांडलिक संस्थानें
  ओर्मेरॉड एलिअनॉर
  ओलपाड
  ओल्डहॅम
  ओल्डहॅम थॉमस
  ओल्डेनबर्ग
  ओवसा
  ओवा
  ओवेन, रॉबट
  ओवेन सर रिचर्ड
  ओव्हिड
  ओशीमा
  ओषण
  ओसवाल
  ओसाका अथका ओझावा
  ओस्कार
  ओस्टीयाक
  ओहम्, जार्ज सायमान
  ओहममापक
  ओहिओ
  ओहिंद
  ओळंबा
 
  औक अथवा अवुक जमीनदार
  औट्रम
  औतें
  औदीच्य ब्राह्मण
  औद्देहिक
  औद्योगिक परिषद
  औंध
  औंधपट्टा
  औधेलिया
  औनियाति
  औरंगझेब अलमगीर
  औरंगाबाद
  औरंगाबाद सय्यद शहर
  और्व
  औशनस
  औसले सर विल्यम
  अं
  अंक
  अंकगणित
  अंकचक्र
  अंकलगी
  अंकलेश्वर
  अंकाई टंकाई
  अंकिसा
  अंकेवालिया
  अॅंकोना
  अॅंकोबार
  अंकोर
  अंकोला
  अंग
  अंगठी
  अंगडशाहा
  अंगडि
  अंगडिपूरम
  अंगद
  अंगदशिष्टाई
  अंगदिया
  अंगरखा
  अंगापूरकर (हरि)
  अंगारा
  अंगुत्तर निकाय
  अंगुर शेफ
  अंगुळ
  अंगोरा शहर
  अॅंगोला
  अॅंग्विल्ला
  अंघड
  अंचलगच्छ
  अंज-(अॅंटिमनी)
  अंजनगांव
  अंजनगांव बारी
  अंजनगांव सुर्जी
  अंजनवेल
  अंजनी
  अंजनेरी
  अंजार
  अंजिदिव
  अंजी
  अंजीर
  अंजू
  अंजेंगो
  अॅंजलिको फ्रा
  अॅंटनान-रिव्हो
  अॅंटवर्प
  अंटिओक
  अॅंटिग्वा
  अॅंटियम
  अॅंटिलीस
  अॅन्टिव्हरी
  अन्टीगोनस गोनाटस
  अॅन्टीगोनस सायक्लॉप्स
  अॅन्टीपेटर
  अॅन्टीलिया
  अॅंटोनिनस पायस
  अॅंटोनियस ( मार्कस )
  अंडवृध्दि
  अण्डाशयछेदनक्रिया
  अॅंडीज
  अंडें
  अंडोरा
  अंडोल
  अंडोला
  अॅंड्रासी ज्युलियस
  अॅंड्रिया डेल सार्टो
  अॅंड्रोमेडा
  अॅंड्रयूज थॉमस
  अंतगड
  अंतधुरा
  अंतर इब्नशद्दाद
  अंतराल
  अंतर्गळ
  अंतर्वेदी
  अंतर्ज्ञान
  अंताजी ( उर्फ बाबुराव ) मल्हारराव बर्वे
  अंताजी माणकेश्वर
  अंताजी रघुनाथ
  अंतालिमा
  अंतुर्ली
  अंतूर
  अंतोबा गोसावी
  अंत्रपुच्छदाह
( अपेंडिसाइटीज )
  अंत्रावरणदाह
( पेरिटोनिटिस )
  अॅंथनी सुसान ब्रौनेल
  अंदमान आणि निकोबार बेटें
  अंदमान बेटें
  अंदाळ
  अंदोरी
  अंध किंवा आंध
  अंधक
  अंधत्व
  अंधरगांव
  अंधळगांव
  अंधारी नदी
  अंब
  अंबत्तन
  अंबर ( धातु )
  अंबर
  अंबर उदी
  अंबरखाना
  अंबरनाथ अथव अमरनाथ
  अंबरनाथ
  अंबरपेठ
  अंबराम्ल
  अंबरीष
  अंबलक्कारन्
  अंबलपुलई
  अंबलवासि
  अंबष्ठ
  अंबहटा
  अंबा
  अंबा, (तालुका)
  अंबागड
  अंबागडचौकी
  अंबाजी इंगळे
  अंबाजी दुर्ग
  अंबाजी पुरंधरे
  अंबाडी
  अंबा भवानी
  अंबाला
  अंबालिका
  अंबाली
  अंबासमुद्रम
  अंबिका
  अंबिका दत्त व्यास
  अंबिकापूर
  अंबुशी
  अंबूर
  अंबेर
  अंबेला
  अंबेहळद
  अंबोयना
  अंबोली
  अंभोरा
  अंशुमान
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .