प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग नववा : ई-अंशुमान

एम्मेट रॉबर्ट (१७७८-१८०३) - रॉबर्ट एम्मेट हा देशभक्त आयर्लंडांतील त्या वेळीं प्रख्यात असलेला डॉ. एम्मेटचा कनिष्ठ मुलगा होता. हा डब्लिन येथें १७७८ सालीं जन्मला. याचा १७९३ मध्यें ट्रिनिटीं कॉलेजमध्यें प्रवेश झाला व त्याच्या बरोबरीच्या विद्यार्थ्यांमध्यें तो एक तरतरीत व बुद्धिमान् म्हणून समजला जात असे. त्याला गणिताची व रसायनशास्त्राची विशेष आवड होती. त्यावेळीं युनिव्हर्सिटीचा चॅन्सेलर (कलगुरू) लॉर्ड क्लेअर यानें विद्यार्थ्यांचीं राजकीय मतें काय आहेत याची उघड चौकशी सुरू केल्यामुळें त्या कृत्याच्या निषेधार्थ त्यानें १७९८ च्या एप्रिलमध्यें कॉलेजांतून आपलें नांव कोणतीहि पदवी न मिळवितांच काढून घेतलें. या वेळींच संयुक्त आयरिश मंडळामध्ये त्याचा भाऊ थॉमस एम्मेट हा प्रमुख असल्यामुळें त्यानेंहि त्यांत आपला थोडा फार प्रवेश करून घेतला होता व आतां तर शिक्षणविषयक बाबतींत त्याचा मार्ग खुंटल्यामुळें या मंडळाकडेच त्यानें आपलें लक्ष पुरविलें. शिवाय कॉलेजमध्यें असतांनाच उत्कृष्ट वक्ता या नात्यानें त्याची ख्याति असल्याकारणानें त्या वक्तृत्वाचेंहि त्याला पुष्कळ सहाय्य झाले. १७९९ मध्यें त्याच्यावर वॉरंट निघाल्यामुळें तो यूरोपमध्यें गेला. युरोपमध्यें त्याला संयुक्त आयरिश मंडळांतील पुष्कळ पुढारी भेटले व फ्रान्सच्या साहाय्यानें ते बंड करण्याच्या उद्योगांत आहेत असें त्याला आढळून आलें. सन. १८०० मध्यें आयरिश पार्लमेंट मोडलें. हें ऐकतांच त्याला अतिशय दु:ख झालें १८०२ च्या आक्टोबरमध्यें तो पॅरिस येथें गेला व तेथें त्याची व नेपोलियन बोनापार्टची भेट झाली. १८०३ च्या आगस्टमध्यें फ्रान्स व इंग्लंड यांच्या दरम्यान युद्ध सुरू होईल त्यावेळीं फ्रेंच सैन्य आयर्लंडमध्यें उतरेल असें बोनापार्टनें त्याला आश्वासन दिलें. पॅरिसमध्यें संयुक्त आयरिश मंडळांतील जे पुढारी होते. त्यांच्यामध्येंच पुढील धोरणांसंबंधानें मतभेद झाल्यामुळें पॅरिसहून तो डब्लिनला गेला. त्यावेळीं त्याच्यापुढें निश्चित अशी योजना नव्हती. इतर पुढारीहि अजीबात तटस्थच राहिले. शिवाय एम्मेटच्या अंगीं मुत्सद्दागिरीचा अभाव होता. याचें एक उदाहरण म्हणजे पॅरिसहून आयर्लंडला जात असतां, वाटेंत विश्रांतीसाठीं लॉरेन्स नांवाच्या एका इंग्लिश गृहस्थाच्या घरीं उतरला असतां त्यानें आपला सर्व बेत सविस्तर रीतीनें त्याच्यापाशीं सांगितला हें होय. डब्लिन येथें येतांच त्याला अशी बातमी लागली कीं, आपण बंड करण्याचा प्रयत्न केल्यास १७ परगणे आपल्याला मदत करण्यास तयार आहेत; व यामुळें मोठ्या आशेनें त्यानें हत्यारें व दारूगोळा जमविण्यास सुरूवात केली.

सन १८०३ च्या मे महिन्यांत इंग्रज व फ्रेंच यांच्या दरम्यान युद्ध सुरू झाल्यामुळें एम्मेटला अधिकच आशा वाटूं लागली. पण जुलैच्या १६ व्या तारखेस पॅट्रिक रस्त्यावरील एम्मेटच्या एका दारूच्या कोठाराला आग लागल्यामुळें इंग्लिश अधिकारीवर्गाला तो कट समजून आला, व यामुळें शक्य तितक्या लवकर बंड करणें आवश्यक झालें. पीजन हौसवर व आयलंडब्रिज येथील तोफखान्यावर कांहीं सैन्यानें हल्ला करतांच उरलेला सैन्यानें राजधानीकडे मोर्चा वळवावयाचा अशी व्यवस्था एम्मेटनें केली होती. पण एम्मेटचे इतर सहकारी हे कुचकामाचे असल्यानें व त्यांनीं आयत्या वेळीं कच खाल्ल्यामुळें तें बंड पार फिसकटून गेलें. जुलै २३ तारखेला म्हणजे बंडाच्या दिवशीं एम्मेट व इतर सहकारी यांचें पुढील व्यवस्थेविषयीं एकमत होईना. पुष्कळसे लोक एम्मेटच्या आज्ञा पाळीनात. एका विश्वासू सेवकानें खर्चासाठीं पाठविलेले पैसे गट्ट करून पळ काढला. आयत्या वेळीं जें सैन्य येणार होतें तेंहि आलें नाहीं. अशा प्रकारें जिकडे तिकडे अंदाधुंदी माजली असतां लष्करी सैन्य आपल्यावर चालून येत आहे अशी एम्मेट यास बातमी लागली. ती खरी आहे किंवा नाहीं याची चौकशी न करतां त्यानें आपल्या १००-१५० शिपायांसह राजधानीवर स्वारी केली. पण या शिपायांत शिस्त नसल्यानें व त्यांतील कांहीं लोक दारू प्याल्यानें लॉर्ड किलबार्डेन हा कांहीं जरूरीच्या कारणास्तव कोर्टाकडे जात असतांना त्याचा व त्याच्या पुतण्याचा या शिपायांनीं खून केला. त्याच्या मुलीला मात्र स्वत:च एम्मेटनें घरीं पोहोंचविलें. एम्मेटला अशा प्रकारची अंदाधुंदी दृष्टीस पडतांच व इंग्रज सैन्य येतांच गुप्त स्थळीं लपून बसावें लागलें. अशा रीतीनें या बंडाचा एकाच दिवसांत मोड झाला.

कांहीं दिवस लपून राहिल्यानंतर तो क्यूरन नांवाच्या वकीलाच्या घराजवळ मिसेस पामरस्टनच्या घरीं रहावयास आला. क्यूरनची मुलगी सारा इचें एम्मेटवर फार प्रेम होतें, व त्यांच्यामध्यें पत्रव्यवहारहि चालू होता. एम्मेटनें तिला आपल्याबरोबर अमेरिकेला येण्याविषयीं आग्रह केला; पण आपला हेतु साध्य होत नाहींसें पाहून तो एकटाच अमेरिकेला जाण्याच्या विचारांत असतां पकडला गेला. त्याचें कोर्टामधील शेवटचें भाषण फारच वक्तृत्वपूर्ण व धैर्याचें झालें. त्याला सन १८०३ सालामध्यें सप्टेंबर महिन्याच्या २० व्या तारखेस फांसावर चढविण्यांत आलें.

त्याच्या सर्व मित्रांच्या म्हणण्यावरून एम्मेट हा फार विनयशील, सद्धेतुयुक्त असून त्याची मुद्रा करारी व दुसर्यावर वजन पाडणारी असे. त्याच्या अंगीं मुत्सद्दीगिरीचा पूर्ण अभाव होता. बंडाच्या व धामधुमीच्या वातावरणांत तो वाढला असल्यानें त्याचा उत्साह विवेकाचें बंधन नसल्यानें अनावर झालेला असे. प्रसिद्ध आयरिश देशभक्त व कवि थॉमस मूर हा त्याचा सहाध्यायी असून तो एम्मेटची फार स्तुति करित असे. अनुष्यस्वभावाची त्याला पारख नव्हती. व प्रत्येकावर तो विश्वास टाकीत असे. असल्या बिकट प्रसंगामध्यें पुढार्यांच्या अंगीं जे गुण असावे लागतात त्यांतील एक धैर्य शिवायकरून त्याच्यामध्यें एकहि गुण नव्हता. हा व क्यूरनबाई यांच्यामधील प्रेमसंबंधावर मूरनें सुंदर काव्यें केलीं आहेत व वाशिंग्टन आयर्व्हिगनें ‘भग्नह्यदय’ नांवाचें कथानक लिहिलेले आहे. एम्मेट हा खुजा असून त्याच्या तोंडावर देवीचे वण होते. यानें थोड्याफार कविताहि केल्या होत्या असें म्हणतात. [आयर्लंडचा इतिहास-न चिं. केळकर.]

   

खंड ९ : ई ते अशुमान  

 

  ईजिप्त

  ईजियन समुद्र

  ईजियन संस्कृति
  ईटन-इंग्लंड
  ईडनिंबू
  ईथर
  ईदर
  ईदिग
  ईव्हशाम
  ईशोपनिषद
  ईश्वरकृष्ण
  ईश्वरीपूर
  ईश्वरसिंग
  ईसॉप
  ईस्ट इंडिया कंपनी
  ईस्ट इंडीज
  ईस्टर
  ईस्टर बेट
  ईस्टविक्, एडवर्ड बॅक् हाऊस
  ईक्षणयंत्र
 
  उकाँग
  उकुंद
  उखाणे
  उखामंडळ
  उग्रसेन
  उचकी (हिक्का )
  उचले व भामटे
  उचाड
  उच्च-पंजाब
  उच्च शहर
  उच्च
  उच्छर
  उंज
  उज्जनी
  उज्जयन्ताद्रि
  उझानी
  उंट
  उटकटारी
  उटकमंड
  उंड
  उंडवलें
  उंडविन
  उडियासांझिया
  उडीद
  उडुपी
  उड्र
  उतथ्य
  उत्तंक
  उत्तनगरै
  उत्तमपालेयम
  उत्तर
  उत्तर अमेरिका
  उत्तरध्रुवप्रदेश
  उत्तरपाडा
  उत्तर मेरूर
  उत्तर सरकार
  उत्तरा
  उत्तरापथ
  उत्तानपाद
  उत्पल
  उत्पादन
  उत्रौला
  उदमलपेट
  उदयगिरी
  उदयन
  उदयनाचार्य
  उदयपूर
  उदयप्रभसूरि
  उदयभानु
  उदयसिंह
  उदर
  उदलगुरी
  उदाजी पवार
  उदासी
  उंदिरखेड
  उंदीर
  उदेपुरी बेगम
  उदेपूर संस्थान
  उदेपूर गांव
  उदेपूर शहर
  उदेपूर
  उदेय्यार पालेयम्
  उंदेरी
  उद्गाता
  उद्गीर
  उद्गीरची लढाई
  उद्दंड
  उद्दंडपुर
  उद्दालक
  उद्धव
  उद्धव गोसावी
  उद्धवचिद्घन
  उद्धव नाला
  उद्धव योगदेव
  उद्बोधनाथ
  उद्वेग रोग
  उन
  उन-देलवाडा
  उनबदेव
  उना
  उनियार
  उनी
  उन्कल
  उन्नाव
  उन्माद
  उन्सरी
  उपकन्चा
  उपकेशगच्छ
  उपनयन
  उपनिधि
  उपनिषदें
  उपनेत्र
  उपप्लव्य
  उपमन्यु
  उपरवार
  उपरि
  उपरिचर
  उपवेद
  उपशून्य
  उपसाला
  उपांशु
  उपेनंगडी
  उपेन्द्र परमार
  उप्पर
  उप्माक
  उप्रई
  उप्लेटा
  उंबर
  उम्बेक
  उबेरो
  उंब्रज
  उमत्तूर
  उमरकोट
  उमर खय्याम
  उमरखान
  उमरखेड
  उमरबिन खत्तब
  उमरावती
  उमरी
  उमरेठ
  उमरेड
  उमा
  उमाजी नाईक
  उमापति
  उमापति शिवाचार्य
  उमाबाई दाभाडे 
  उमीचंद
  उमेटा
  उमेदवारी
  उमेरिया
  उर
  उरगप्पा दंडनाथ
  उरण
  उरल पर्वत
  उरलि
  उरवकोंड
  उरिया, उडिया
  उरी
  उरुळी
  उरोगामी
  उर्दुबेगी
  उर्फी, मौलाना
  उर्मिया सरोवर
  उर्मिया, शहर
  उर्वशी
  उलघबेग मिरझा
  उलूक
  उलूपी
  उलेमा
  उल्का
  उल्बारिया
  उल्म
  उल्लतन
  उल्लाळ 
  उवा
  उशना, वैदिक
  उशीनर
  उकूर
  उषा
  उष्टारखाना
  उष्णता
  उष्णताजन्य विद्युत
  उष्णतामापन
  उष्णता-रसायनशास्त्र
  उष्णतावहन
  उष्णमानमापक यंत्र
  उस्का
  उस्तरण
  उस्मान
  उस्मान नगर
  उस्मानाबाद
  उळवी
 
  ऊदाइन (बेंझाईन)  
  ऊदाम्ल
  ऊदिदिन
  ऊदिन
  ऊदिल अल्कहल
  ऊदिल प्रायोज्जिद
  ऊदिल भानन
  ऊधमबाई
  ऊरूस्तंभ
  ऊर्ध्वपातनक्रिया
  ऊस
 
  ऋग्वेद
  ऋचीक
  ऋणमोचन
  ऋतु
  ऋतुपर्ण
  ऋत्विज
  ऋभु वैदिक
  ऋषभ
  ऋषि
  ऋषिऋण
  ऋषिक
  ऋषिपंचमी
  ऋषियज्ञ
  ऋषिवरण
  ऋष्यमूक
  ऋष्यवान
  ऋष्यशृंग
  ऋक्षरजा
 
  एओलिस
  एकचक्रा
  एकत
  एकतत्त्ववाद
  एकदंत भट्ट
  एकनाथ
  एकबटाना
  एकर
  एकरुक
  एकलव्य
  एकलिंगजी
  एकादशरुद्र
  एकादशी
  एकिल्
  एक्झीटर
  एक्रान
  एक्स
  एक्स-ला-चॅपेल
  एगमाँट लॅमोरल कौंट ऑफ
  एगिनकूर
  एचर्ड
  एंजिन
  एट्ना
  एट्रूरिया
  एडगर
  एडन
  एडन कालवा
  एडप्पल्ली
  एन्डर
  एडवर्ड
  एडवर्डसाबाद
  एडिंबरो
  एडेन जॉर्ज - लॉर्ड ऑकलंड
  एडेसा
  एडोम
  एड्रियन
  एदलाबाद
  एनमे
  एनॅमल
  एन्नोर
  एपिक्टेटस
  एपिक्यूरस
  एपिनस, फ्रान्झ उलरिच थिओडार
  एपीडॉरस
  एंपीडोक्लिस
  एफेसस
  एबनी (अबनूस)
  एबल सर फ्रेडरिक
  एंब्रान
  एमडेन
  एमॅन्युअल व्हिक्टर
  एमिनाबाद
  एमीन्स
  एमेअस
  एमेरी
  एम्मेट रॉबर्ट
  एरंडी
  एरंडोल
  एरन
  एरनाड
  एरवल्लर
  एरिडु
  एरिथ्री
  एरिनपुर
  एरियन
  एरिलिगारू
  एरोड
  एर्नाकुलम
  एलगंडल
  एलाम
  एलाय
  एलिआकॅपिटोलिना
  एलिचपूर
  एलिझाबेथ
  एलिस
  एलेनबरो
  एलेफन्टा
  एल्जिन
  एल्जिन लॉर्ड
  एल्फिन्स्टन मौंट स्टुअर्ट
  एल्ब
  एल्बा
  एल्युथेरापीलीस
  एल्युसिस
  एल्सिनोर
  एसर हजन
  एसेक्स परगणा
  एस्किमो
 
  ऐतरेय आरण्यक
  ऐतरेय उपनिषद्
  ऐतरेयब्राह्मण
  ऐन
  ऐनापुर
  ऐनी-अकबरी
  ऐनुद्दीन
  ऐनू
  ऐमक
  ऐयनर
  ऐरणी
  ऐरावत
  ऐहिकवाद
  ऐहोळ
 
  ओक
  ओक वामन दाजी
  ओकटिवन
  ओकपो
  ओकलंड शहर
  ओकहॅम
  ओकुमा, कौंट
  ओकू
  ओकेन, लॉरेन्झ
  ओकोनेल डॅनियल
  ओक्लाहामा
  ओच्चन
  ओजिब्वा
  ओझर
  ओझा
  ओट
  ओटावा
  ओट्टो
  ओडर नदी
  ओडेसा
  ओडोनेल हेनरी जोसेफ
  ओतारी
  ओतुर
  ओध
  ओनला
  ओनेगा
  ओन्गोले
  ओपोर्टो
  ओफीर
  ओब्रायन वुइल्यम स्मिथ
  ॐ ( ओम् )
  ओमान
  ओम्स्क
  ओयामा
  ओरई
  ओरॅंग ऊटंग
  ओरकझई
  ओरछा
  ओरावन
  ओरिसा 
  ओरिसा कालवे
  ओरिसांतील मांडलिक संस्थानें
  ओर्मेरॉड एलिअनॉर
  ओलपाड
  ओल्डहॅम
  ओल्डहॅम थॉमस
  ओल्डेनबर्ग
  ओवसा
  ओवा
  ओवेन, रॉबट
  ओवेन सर रिचर्ड
  ओव्हिड
  ओशीमा
  ओषण
  ओसवाल
  ओसाका अथका ओझावा
  ओस्कार
  ओस्टीयाक
  ओहम्, जार्ज सायमान
  ओहममापक
  ओहिओ
  ओहिंद
  ओळंबा
 
  औक अथवा अवुक जमीनदार
  औट्रम
  औतें
  औदीच्य ब्राह्मण
  औद्देहिक
  औद्योगिक परिषद
  औंध
  औंधपट्टा
  औधेलिया
  औनियाति
  औरंगझेब अलमगीर
  औरंगाबाद
  औरंगाबाद सय्यद शहर
  और्व
  औशनस
  औसले सर विल्यम
  अं
  अंक
  अंकगणित
  अंकचक्र
  अंकलगी
  अंकलेश्वर
  अंकाई टंकाई
  अंकिसा
  अंकेवालिया
  अॅंकोना
  अॅंकोबार
  अंकोर
  अंकोला
  अंग
  अंगठी
  अंगडशाहा
  अंगडि
  अंगडिपूरम
  अंगद
  अंगदशिष्टाई
  अंगदिया
  अंगरखा
  अंगापूरकर (हरि)
  अंगारा
  अंगुत्तर निकाय
  अंगुर शेफ
  अंगुळ
  अंगोरा शहर
  अॅंगोला
  अॅंग्विल्ला
  अंघड
  अंचलगच्छ
  अंज-(अॅंटिमनी)
  अंजनगांव
  अंजनगांव बारी
  अंजनगांव सुर्जी
  अंजनवेल
  अंजनी
  अंजनेरी
  अंजार
  अंजिदिव
  अंजी
  अंजीर
  अंजू
  अंजेंगो
  अॅंजलिको फ्रा
  अॅंटनान-रिव्हो
  अॅंटवर्प
  अंटिओक
  अॅंटिग्वा
  अॅंटियम
  अॅंटिलीस
  अॅन्टिव्हरी
  अन्टीगोनस गोनाटस
  अॅन्टीगोनस सायक्लॉप्स
  अॅन्टीपेटर
  अॅन्टीलिया
  अॅंटोनिनस पायस
  अॅंटोनियस ( मार्कस )
  अंडवृध्दि
  अण्डाशयछेदनक्रिया
  अॅंडीज
  अंडें
  अंडोरा
  अंडोल
  अंडोला
  अॅंड्रासी ज्युलियस
  अॅंड्रिया डेल सार्टो
  अॅंड्रोमेडा
  अॅंड्रयूज थॉमस
  अंतगड
  अंतधुरा
  अंतर इब्नशद्दाद
  अंतराल
  अंतर्गळ
  अंतर्वेदी
  अंतर्ज्ञान
  अंताजी ( उर्फ बाबुराव ) मल्हारराव बर्वे
  अंताजी माणकेश्वर
  अंताजी रघुनाथ
  अंतालिमा
  अंतुर्ली
  अंतूर
  अंतोबा गोसावी
  अंत्रपुच्छदाह
( अपेंडिसाइटीज )
  अंत्रावरणदाह
( पेरिटोनिटिस )
  अॅंथनी सुसान ब्रौनेल
  अंदमान आणि निकोबार बेटें
  अंदमान बेटें
  अंदाळ
  अंदोरी
  अंध किंवा आंध
  अंधक
  अंधत्व
  अंधरगांव
  अंधळगांव
  अंधारी नदी
  अंब
  अंबत्तन
  अंबर ( धातु )
  अंबर
  अंबर उदी
  अंबरखाना
  अंबरनाथ अथव अमरनाथ
  अंबरनाथ
  अंबरपेठ
  अंबराम्ल
  अंबरीष
  अंबलक्कारन्
  अंबलपुलई
  अंबलवासि
  अंबष्ठ
  अंबहटा
  अंबा
  अंबा, (तालुका)
  अंबागड
  अंबागडचौकी
  अंबाजी इंगळे
  अंबाजी दुर्ग
  अंबाजी पुरंधरे
  अंबाडी
  अंबा भवानी
  अंबाला
  अंबालिका
  अंबाली
  अंबासमुद्रम
  अंबिका
  अंबिका दत्त व्यास
  अंबिकापूर
  अंबुशी
  अंबूर
  अंबेर
  अंबेला
  अंबेहळद
  अंबोयना
  अंबोली
  अंभोरा
  अंशुमान
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .