प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग नववा : ई-अंशुमान

ओकोनेल डॅनियल (१७७५-१८४७) - प्रख्यात आयरिश देशभक्त. कॅथोलिक लोकांविरूद्ध जे कठोर व जुलमी कायदे करण्यांत आले होते व त्यामुळें कॅथॉलिक लोकांचा जो धर्मच्छल सुरू झाला होता त्यामध्यें जीं कित्येक कॅथोलिक घराणीं सांपडलीं त्यांतच ओकोनेलचेंहि घराणें होतें. या धामधुमींत त्याच्या पूर्वजांनीं आपल्या जमीनीहि गमावल्या होत्या. १८ व्या शतकांत हद्दपार केलेल्या आयरिश लोकांनीं फ्रान्समध्यें जी एक तुकडी बनविली होती तिची भरती करण्याकरितां ओकोनेलच्या पूर्वजांनी आपले आप्तइष्ट पाठविले होते. जन्मापासून ओकोनेलच्या ठायीं ब्रिटिश लोकांविषयीं पूर्ण द्वेष, आपल्या धर्माविषयीं व कुलाविषयीं करडा अभिमान हे गुण परंपरागत आलेले होते. लहानपणींच मॉरिस नांवाच्या त्याच्या चुलत्यानें त्याला दत्तक घेतलेलें होतें व त्यामुळें आपल्या बापाची व चुलत्याची अशी दोघांचीहि इस्टेट त्याला मिळाली. तो अतिशय तीव्र बुद्धीचा होता. तो सगळीं धुळाक्षरें अवघ्या दीड तासाच्या आंत शिकला असें म्हणतात. तो दहा वर्षांचा असतांनाच त्यानें एक छोटे नाटक लिहिलें. कॅथोलिक लोकांनां शाळा घालण्याची परवागनगी मिळाल्यामुळें जी क्वीन्सटाऊन येथें एक नवीन शाळा उघडण्याचें ठरलें होतें त्या शाळेमध्यें तो दाखल झाला; व नंतर त्याचें उच्च शिक्षण फ्रान्समधील सेंटओमर व लुई नांवाच्या कॉलेजांत झालें. या ठिकाणीं असतांना फ्रान्समधील जी परिस्थिति त्याच्या नजरेस पडली तिचा परिणाम त्याच्या मनावर फार झाला. फ्रेंच राज्यक्रांतीमध्यें जे अनेक रक्तपात झाले त्यांपैकीं कांहीं घोर प्रकार त्यानें आपल्या डोळ्यांनीं पाहिले होते. त्यांमुळें अशा अनर्थकारक प्रकारांबद्दल व समाजसत्तावादी तत्त्वांबद्दल त्याला चीड आली व त्या तत्त्वांच्या विरूद्ध त्याचें जें त्यावेळीं मत बनलें तें शेवटपर्यंत कायम राहिलें. त्याचप्रमाणें या कटु अनुभवामुळें त्याचें मत राजपक्षाला अनुकूल असें बनलें. फ्रान्समधून परत आल्यावर कायद्याचा अभ्यास करण्याकरितां तो इंग्लंडमध्यें गेला व सन १७९८ सालीं त्यानें आपल्या धंद्यास सुरूवात केली; व थोडक्याच काळामध्यें आपल्या धंद्यांत पहिल्या प्रतिचा लौकिक मिळविला. वकीलीच्या कामास लागणारे सर्व गुण त्याच्या अंगीं पूर्णपणें वास करीत होते व साक्षीदाराची उलट तपासणी करण्यामध्यें तत्कालीन वकीलांमध्यें त्याच्याइतका वाकबगार कोणीच नव्हता.

परंतु ओकोनेलची खरी योग्यता व मोठेपणा समजण्याला त्याच्या सार्वजनिक आयुष्याकडेच पाहिलें पाहिजे. त्यावेळीं कॅथोलिक लोकांवर जे जुलमी कायदे लादण्यांत आले होते ते जरी त्यावेळीं थोडे फार ढिले करण्यांत आलेले होते तरी पण प्रॉटेस्टंट लोकांच्या मानानें या कॅथोलिक लोकांची स्थिति अत्यंत केविलवाणी होती. तशांतच १७९८ सालचें बंड फसल्यामुळें कॅथोलिक पुढार्‍यांची नाउमेद झाली होती. या वेळेपर्यंत लोकांच्या पुढारीपणाचीं सूत्रें ग्रॅटन, फ्लड, चार्लमाँट यांच्या ताब्यांत असून त्यांच्या चळवळीला यश मिळण्याची आशा दिसत नव्हती. शिवाय या पुढार्‍यांनीं जें समेटाचें धोरण पत्करिलें होतें त्यामुळें कॅथोलिक लोकांचें चर्च अधिकारी वर्गाच्याच ताब्यांत राहणार होतें. ओकोनेलनें या धोरणाबद्दल उघडपणें चर्चा करून त्याविषयीं आपली नापसंति व्यक्त केली. ओकोनेलनें आपलें स्वतंत्र धोरण आंखून या चळवळीला नवीन दिशेनेंच चलन दिलें. स्वत:कॅथोलिक असल्याकारणानें व लहानपणापासून त्या वातावरणांत वाढल्यामुळें त्यानें या कार्यामध्यें आपली सर्व शक्ति खर्च केली; व आपल्या निश्चयानें व स्वार्थत्यागानें ही चळवळ यशस्वी केली. त्यानें या कार्यासाठीं १८११ सालीं एक नूतन कॅथोलिक अ‍ॅसोसिएशन स्थापन केली व त्या सभेचा तीन वर्षांचा खर्च स्वत: सोसला हळू हळू या नवीन संस्थेचें स्वरूप व्यापक होऊं लागलें. कॅथोलिक लोकहि या संस्थेला भराभर येऊन मिळूं लागले. अधिकार्‍यांनीं अनेक प्रकारचीं कुलंगडीं आणून अडथळे केले पण ओकोनेलच्या कायद्यांतील पटुत्वामुळें ते अडथळे नाहींसे झाले; व अशा रीतीनें बरींच वर्षें अनेक विघ्नें सहन करून या संस्थेमध्यें एकूण एक कॅथोलिक लोक आले व त्यामुळें हि प्रबल अशी राष्ट्रीय चळवळ बनली. अर्थातच या चळवळीचा जनक व सूत्रधार ओकोनेल हाच होता. इतके असंख्य लोक या संस्थेंत असूनहि या संस्थेमध्यें गैरशिस्त अगर लोकांची हुल्लड कोठेंच दिसून येत नव्हती. कारण ओकोनेल हा शिस्तीचा फार भोक्ता होता. यानंतर क्लेअरपरगण्यांतील पार्लमेंटच्या सभासदाची जागा रिकामी झाली व त्या जागेकरितां कॅथोलिक लोकांनीं ओकोनेल याला उभें केलें; व तो मोठ्या प्रचंड बहुमतानें निवडून आला. याच सुमारास पीलनें राजाला न जुमानतां कॅथोलिक लोकांनां मतस्वातंत्र्य देऊं केल्यामुळें त्या कायद्यान्वयें ओकोनेलला शपथ घेण्याचें कारण उरलें नाहीं. अशा रीतीनें १८२९ सालीं कॅथोलिकांना प्रॉटेंस्टट लोकांच्या मनाविरूद्धच कां होईना पूर्ण स्वातंत्र्य मिळालें.

पॉर्लमेंटमध्यें शिरल्यानंतर ओकोनेंल हा व्हिग पक्षाला मिळाला. लगेच ओकोनेलनें टाईथच्या कराविरूद्ध पुन: चळवळ सुरू केली. हा कर स्वत: कोणीहि देऊं नये व त्यामुळें अधिकार्‍यांनीं जर मिळकत जप्त केली तर ती लिलावांत कोणी घेऊं नये अशा प्रकारची ओकोनेलनें जाहीर सूचना दिली. याचा परिणाम असा झाला कीं आयर्लंडमध्यें भयंकर दंगे, खून, रक्तपाताचे प्रसंग वगैरे अनर्थ झाले. एका टाईथच्या पायीं १८३२ सालीं नेहमीपेक्षां ९००० गुव्हे अधिक झाले व त्यांपैकीं नुसते २०० खून होते असें म्हणतात. अर्थातच लॉर्ड ग्रे यानें ही बंडाळी मोडून टाकण्यासाठीं शक्य ते उपाय योजण्यांत यावेत अशा प्रकारची सूचना पार्लमेंटमध्यें आणली; व यावेळीं ओकोनेलनें या सूचनेला कसून विरोध केला. यामुळें त्याच्यामध्यें व व्हिगपक्षामध्यें तात्पुरता बेबनाव उत्पन्न झाला. पण ज्यावेळीं त्यांनीं (व्हिगनीं) हा टाइथसंबंधाचा कायदा रद्द केला त्या वेळीं तो पुन: व्हिगपक्षाला मिळाला.

यावेळीं हॉऊस ऑफ कॉमन्समध्यें ओकोनेलला फार उच्च दर्जा प्राप्त झाला होता. वक्तृत्वामध्यें तो पहिल्या वर्गांत मोडला जात असे. त्याचें जोरदार आवेशयुक्त भाषण कानाला मधुर लागणारें नसलें तरी फार परिणामकारक होत असे. ओकोनेलनें लॉर्ड मेलबोर्नच्या प्रधानमंडळाला आपला टेकू दिला. लॉर्ड मेलबोर्न हा लिबरल पक्षाचा प्रधान असून त्याचें ओकोनेलविषयीं चांगलें मत होतें. लॉर्ड मेलबोर्नचे प्रतिपक्षी तर मेलबोर्नच्या प्रधानमंडळाला थट्टेनें अगर उपहासानें ओकोनेलचें मंत्रिमंडळ असें संबोधीत असत; व तें पुष्कळ अंशीं खरेंहि होतें. कारण आयर्लंडांतील हुद्याच्या जागांवर ओकोनेल सांगेल त्यांचीच मेलबोर्न हा निवड करीत असे. पण त्याला स्वत:ला न्यायाधिशाची जागा देऊं केली असतां त्यानें ती नाकारली. तो धार्मिक बाबतींत जरी रोमची सत्ता मान्य करीत असे तरी पण इतर बाबतींत तो उदारमतवादी होता. इतकेंच नव्हे तर कट्टा सुधारणावादी होता. तो गुलांमगिरीच्या निंद्य पद्धतीच्या विरूद्ध होता. खुल्या व्यापाराबद्दल त्याचें अनुकूल मत होतें. पण फ्रान्समध्यें असतांना लोकाशाहीबद्दल त्याच्या मनांत जो तिरस्कार उत्पन्न झाला होता तो म्हातारपणाबरोबर वाढतच गेला. समाजसत्तावाद्यांचीं तत्त्वें त्याला बिलकूल पसंत नव्हतीं. व आयरिश पुअर लॉचें बिल ज्यावेळीं पार्लमेंटमध्यें आलें त्यावेळीं हें बिल पास झाल्यास शेतकर्‍यांमध्यें व मजूरवर्गामध्यें समाजसत्तावाद बोकाळेल या भीतीनें त्यानें त्या बिलाला विरोध केला. तसेंच कर न देण्याच्या चळवळीलाहि त्यानें विरोध केला. यामुळें ओकोनेल हा लोकांच्या मनांतून बराच उतरला होता.

१८४१ मध्यें पील हा मुख्य प्रधान झाल्यावर आयर्लंडसंबंधींचें आपलें धोरण ओकोनेल यानें बदललें. पील हा टोरी होता. अर्थातच त्या वेळचें प्रधानंमंडळ टोरी पक्षाचें होतें. त्यानें पीलचें प्रधानमंडळ आयर्लंडला घातुक झाल्याशिवाय रहावयाचें नाहीं असें जाहीर केलें. व यासाठीं त्यानें एक ‘रिपील अ‍ॅसोसिएशन’ स्थापिली. हळू हळू ती सभा लोकप्रिय होत गेली; व पुढें पुढें ती इतकी लोकप्रिय झाली कीं, तिच्या आफिसांत ४०|५० कारकून पत्रव्यवहारकरितां लागत. तिच्या मार्फत मोठमोठ्या जंगी जाहीर सभा भरूं लागल्या

ओकोनेल सांगेल त्याप्रमाणें लोक करण्यास कधींहि चुकणार नाहींत अशी भीति अधिकारी वर्गाला वाटूं लागली. त्या वेळीं आयर्लंडांत एक तरूण वर्ग निर्माण झाला होता तो ओकोनेलनें सांगितल्यास बंड देखील करण्यास तयार होता. आयर्लंडमध्यें बंडाळी होणार असें बहुतेकांनां वाटूं लागलें. अर्थातच प्रधानमंडळाला ही भीति वाटून पीलनें ही चळवळ नामशेष करण्याचा निश्चय केला. जाहीर सभा बेकायदेशीर आहेत असा पीलनें हुकूम सोडला. अर्थातच हा सभाप्रतिबंधाचा जाहीरनामा फरकल्याबरोबर आयरिश पक्षामध्यें मतभेद उत्पन्न झाले. तरूण पक्ष म्हणूं लागला कीं कांहीं झालें तरी हरकत नाहीं पण सभा ही भरवलीच पाहिजे. ओकोनेलचा जन्म कायदेशीर चळवळी करण्यांत गेला होता त्याला हें धोरण पसंत पडेना. त्यानें सभा भरवितां कामा नये असा जिकडे तिकडे हुकूम सोडला. अर्थातच या तरूण पक्षाला फार वाईट वाटलें. ज्याप्रमाणें बार्डोलीच्या कायदेभंगाचा निश्चय एकदम महात्मा गांधींनीं मागें घेतला व त्यामुळें येथील तरूण पक्षाची नाउमेद झाली तीच स्थिति त्या वेळीं झाली. ओकोनेलला स्वत:ला पुढें पश्चात्ताप झाला. पण एकदां गेलेली वेळ कशी परत येणार ?

ओकोनेल हा लोकांनां अप्रिय झालेला आहे असें पहातांच त्याचा फायदा घेऊन त्याला शिक्षा द्यावी म्हणजे ही चळवळ थांबेल असा पोक्त विचार करून अधिकार्‍यांनीं त्याच्यावर खटला करावयाचें ठरविलें व त्याप्रमाणें त्याला पकडून जामीन घेण्यांत आला. हेंच धोरण महात्मा गांधीच्या बाबतींतहि ब्रिटिश सरकारनें बार्डोलीनंतर अंमलांत आणलें. त्याच्याच बरोबर सात आठ मंडळींवर खटला करण्यांत आला. खटल्याचा निकाल लागून त्याला एक वर्ष कैदेची शिक्षा झाली. त्याला वाटेल तो तुरूंग पसंत करण्यास सांगितलें व त्याच्या स्नेह्यांनीं रिचमंड येथील तुरूंग पसंत केला. त्या तुरूंगामध्यें त्याचा राजासारखा थाट ठेवण्यांत आलेला होता. उत्तम भोजन, गाणें बजावणें, चहापार्ट्या, निरनिराळ्या लोकांच्या भेटी घेणें वगैरे प्रकार चालू होते. इकडे ओकोनेलच्या स्नेही मंडळींनीं त्याच्या शिक्षेबद्दल अपील केलें होतें व त्यामुळें तो दोषमुक्त ठरला. ही बातमी कळतांच जिकडे तिकडे आनंदी आनंद झाला. ओकोनेलची थाटाची मिरवणूक नीघाली. पण या वेळेपासून पुढें अनेक कारणांमुळें त्याची लोकप्रियता नष्ट होत चालली. तरूण पक्षामध्यें व याच्यामध्यें उघड खटके उडूं लागले. तरूण पक्ष हा दिवसेंदिवस प्रबल होत चालला. रिपीलची चळवळ अधिकार्‍यांनीं लोकांमध्यें फूट पाडून नाहींशी करण्याचे प्रयत्‍न चालविले होते. तशांत याच सुमारास देशामध्यें दुष्काळ पडल्यामुळें ही चळवळ नामशेष झाली, ओकोनेलकडून या दुष्काळग्रस्त माणसांनां व्हावी तशी मदत झाली नाहीं. त्यामुळें शेतकरी वर्ग त्याच्याविरूद्ध नाराज झाला. एकदां अशा तर्‍हेनें लोकप्रियता नाहींशी झाल्याबरोबर त्याच्यावर लांचलुचपतीचे वगैरे खोटेनाटे आरोप येऊं लागले. अशा रीतीनें त्याची कीर्ति कमीं होऊं लागली. म्हातारपणामुळें त्याची पार्लमेंटमध्येंहि छाप पडेनाशी झाली. अशामुळें वैतागून तो पॅरिस येथें गेला व नंतर रोमची यात्रा करण्यास निघाला. रोमहून परत येतांना वाटेंत जिनोव्हा येथें १५ मार्च १८४७ रोजीं तो मरण पावला. आयर्लंडमध्यें त्याचें प्रेत नेण्यांत येऊन मोठ्या समारंभानें पुरण्यांत आलें. व १८६९ सालीं त्याचें स्मारक म्हणून त्या जागेवर एक मनोरा बांधला.

ओकोनेल हा मोठा पुरूष होऊन गेला यांत संशय नाहीं. तो दिसण्यांत भव्यं होता. समाजाला भुलविण्याइतकें अलौकिक वक्तृत्व त्याच्यामध्यें वास करीत होतें. कॅथॉलिक लोक त्याला ‘उद्धारकर्ता’ असें अद्यापीहि अभिमानानें म्हणतात. मोठमोठ्या चळवळी तो मोठ्या मुत्सद्देगिरीनें व कर्तबगारीनें करीत असे. पण गुणांबरोबरच त्याच्यामध्यें थोडे फार अवगुणहि होते. सार्वजनिक व्यवहारामध्यें जितका चोखपणा पाहिजे तितका त्याच्या अंगीं नव्हता. तो आपल्या स्वत:च्या प्रपंच्यासाठीं दरवर्षीं वर्गणी जमा करीत असे. याशिवाय तो बॅरिस्टरीहि करीत असेच. यामुळें लोक त्याच्यावर अफरातफरीचा आरोप करीत व त्याला उघडपणें नांवें ठेवीत. तो तोंडानें फटकळ असल्याकारणानें उगाच आपल्याविरूद्ध त्यानें शत्रू करून घेतलेले होते. तथापि हे सर्व अवगुण व त्याच्या चुका लक्षांत घेऊनहि तो फार अलौकिक माणूस होता असेंच कोणालाहि कबूल करणें भाग पडेल यांत संशय नाहीं. [संदर्भग्रंथ-ओकोनेलच्या जॉन नांवाच्या मुलानें त्याचें चरित्र (१८४६) व आठवणी (१८४९) प्रसिद्ध केल्या आहेत. शिवाय फेगन (१८४७), कुसॅक (१८७२), रूर्की आणि कीफे (१८७५) व हॅमिल्टन (१८८८) या लेखकांनीं लिहिलेलीं ओकोनेलचीं चरित्रें आहेत.].

   

खंड ९ : ई ते अशुमान  

 

  ईजिप्त

  ईजियन समुद्र

  ईजियन संस्कृति
  ईटन-इंग्लंड
  ईडनिंबू
  ईथर
  ईदर
  ईदिग
  ईव्हशाम
  ईशोपनिषद
  ईश्वरकृष्ण
  ईश्वरीपूर
  ईश्वरसिंग
  ईसॉप
  ईस्ट इंडिया कंपनी
  ईस्ट इंडीज
  ईस्टर
  ईस्टर बेट
  ईस्टविक्, एडवर्ड बॅक् हाऊस
  ईक्षणयंत्र
 
  उकाँग
  उकुंद
  उखाणे
  उखामंडळ
  उग्रसेन
  उचकी (हिक्का )
  उचले व भामटे
  उचाड
  उच्च-पंजाब
  उच्च शहर
  उच्च
  उच्छर
  उंज
  उज्जनी
  उज्जयन्ताद्रि
  उझानी
  उंट
  उटकटारी
  उटकमंड
  उंड
  उंडवलें
  उंडविन
  उडियासांझिया
  उडीद
  उडुपी
  उड्र
  उतथ्य
  उत्तंक
  उत्तनगरै
  उत्तमपालेयम
  उत्तर
  उत्तर अमेरिका
  उत्तरध्रुवप्रदेश
  उत्तरपाडा
  उत्तर मेरूर
  उत्तर सरकार
  उत्तरा
  उत्तरापथ
  उत्तानपाद
  उत्पल
  उत्पादन
  उत्रौला
  उदमलपेट
  उदयगिरी
  उदयन
  उदयनाचार्य
  उदयपूर
  उदयप्रभसूरि
  उदयभानु
  उदयसिंह
  उदर
  उदलगुरी
  उदाजी पवार
  उदासी
  उंदिरखेड
  उंदीर
  उदेपुरी बेगम
  उदेपूर संस्थान
  उदेपूर गांव
  उदेपूर शहर
  उदेपूर
  उदेय्यार पालेयम्
  उंदेरी
  उद्गाता
  उद्गीर
  उद्गीरची लढाई
  उद्दंड
  उद्दंडपुर
  उद्दालक
  उद्धव
  उद्धव गोसावी
  उद्धवचिद्घन
  उद्धव नाला
  उद्धव योगदेव
  उद्बोधनाथ
  उद्वेग रोग
  उन
  उन-देलवाडा
  उनबदेव
  उना
  उनियार
  उनी
  उन्कल
  उन्नाव
  उन्माद
  उन्सरी
  उपकन्चा
  उपकेशगच्छ
  उपनयन
  उपनिधि
  उपनिषदें
  उपनेत्र
  उपप्लव्य
  उपमन्यु
  उपरवार
  उपरि
  उपरिचर
  उपवेद
  उपशून्य
  उपसाला
  उपांशु
  उपेनंगडी
  उपेन्द्र परमार
  उप्पर
  उप्माक
  उप्रई
  उप्लेटा
  उंबर
  उम्बेक
  उबेरो
  उंब्रज
  उमत्तूर
  उमरकोट
  उमर खय्याम
  उमरखान
  उमरखेड
  उमरबिन खत्तब
  उमरावती
  उमरी
  उमरेठ
  उमरेड
  उमा
  उमाजी नाईक
  उमापति
  उमापति शिवाचार्य
  उमाबाई दाभाडे 
  उमीचंद
  उमेटा
  उमेदवारी
  उमेरिया
  उर
  उरगप्पा दंडनाथ
  उरण
  उरल पर्वत
  उरलि
  उरवकोंड
  उरिया, उडिया
  उरी
  उरुळी
  उरोगामी
  उर्दुबेगी
  उर्फी, मौलाना
  उर्मिया सरोवर
  उर्मिया, शहर
  उर्वशी
  उलघबेग मिरझा
  उलूक
  उलूपी
  उलेमा
  उल्का
  उल्बारिया
  उल्म
  उल्लतन
  उल्लाळ 
  उवा
  उशना, वैदिक
  उशीनर
  उकूर
  उषा
  उष्टारखाना
  उष्णता
  उष्णताजन्य विद्युत
  उष्णतामापन
  उष्णता-रसायनशास्त्र
  उष्णतावहन
  उष्णमानमापक यंत्र
  उस्का
  उस्तरण
  उस्मान
  उस्मान नगर
  उस्मानाबाद
  उळवी
 
  ऊदाइन (बेंझाईन)  
  ऊदाम्ल
  ऊदिदिन
  ऊदिन
  ऊदिल अल्कहल
  ऊदिल प्रायोज्जिद
  ऊदिल भानन
  ऊधमबाई
  ऊरूस्तंभ
  ऊर्ध्वपातनक्रिया
  ऊस
 
  ऋग्वेद
  ऋचीक
  ऋणमोचन
  ऋतु
  ऋतुपर्ण
  ऋत्विज
  ऋभु वैदिक
  ऋषभ
  ऋषि
  ऋषिऋण
  ऋषिक
  ऋषिपंचमी
  ऋषियज्ञ
  ऋषिवरण
  ऋष्यमूक
  ऋष्यवान
  ऋष्यशृंग
  ऋक्षरजा
 
  एओलिस
  एकचक्रा
  एकत
  एकतत्त्ववाद
  एकदंत भट्ट
  एकनाथ
  एकबटाना
  एकर
  एकरुक
  एकलव्य
  एकलिंगजी
  एकादशरुद्र
  एकादशी
  एकिल्
  एक्झीटर
  एक्रान
  एक्स
  एक्स-ला-चॅपेल
  एगमाँट लॅमोरल कौंट ऑफ
  एगिनकूर
  एचर्ड
  एंजिन
  एट्ना
  एट्रूरिया
  एडगर
  एडन
  एडन कालवा
  एडप्पल्ली
  एन्डर
  एडवर्ड
  एडवर्डसाबाद
  एडिंबरो
  एडेन जॉर्ज - लॉर्ड ऑकलंड
  एडेसा
  एडोम
  एड्रियन
  एदलाबाद
  एनमे
  एनॅमल
  एन्नोर
  एपिक्टेटस
  एपिक्यूरस
  एपिनस, फ्रान्झ उलरिच थिओडार
  एपीडॉरस
  एंपीडोक्लिस
  एफेसस
  एबनी (अबनूस)
  एबल सर फ्रेडरिक
  एंब्रान
  एमडेन
  एमॅन्युअल व्हिक्टर
  एमिनाबाद
  एमीन्स
  एमेअस
  एमेरी
  एम्मेट रॉबर्ट
  एरंडी
  एरंडोल
  एरन
  एरनाड
  एरवल्लर
  एरिडु
  एरिथ्री
  एरिनपुर
  एरियन
  एरिलिगारू
  एरोड
  एर्नाकुलम
  एलगंडल
  एलाम
  एलाय
  एलिआकॅपिटोलिना
  एलिचपूर
  एलिझाबेथ
  एलिस
  एलेनबरो
  एलेफन्टा
  एल्जिन
  एल्जिन लॉर्ड
  एल्फिन्स्टन मौंट स्टुअर्ट
  एल्ब
  एल्बा
  एल्युथेरापीलीस
  एल्युसिस
  एल्सिनोर
  एसर हजन
  एसेक्स परगणा
  एस्किमो
 
  ऐतरेय आरण्यक
  ऐतरेय उपनिषद्
  ऐतरेयब्राह्मण
  ऐन
  ऐनापुर
  ऐनी-अकबरी
  ऐनुद्दीन
  ऐनू
  ऐमक
  ऐयनर
  ऐरणी
  ऐरावत
  ऐहिकवाद
  ऐहोळ
 
  ओक
  ओक वामन दाजी
  ओकटिवन
  ओकपो
  ओकलंड शहर
  ओकहॅम
  ओकुमा, कौंट
  ओकू
  ओकेन, लॉरेन्झ
  ओकोनेल डॅनियल
  ओक्लाहामा
  ओच्चन
  ओजिब्वा
  ओझर
  ओझा
  ओट
  ओटावा
  ओट्टो
  ओडर नदी
  ओडेसा
  ओडोनेल हेनरी जोसेफ
  ओतारी
  ओतुर
  ओध
  ओनला
  ओनेगा
  ओन्गोले
  ओपोर्टो
  ओफीर
  ओब्रायन वुइल्यम स्मिथ
  ॐ ( ओम् )
  ओमान
  ओम्स्क
  ओयामा
  ओरई
  ओरॅंग ऊटंग
  ओरकझई
  ओरछा
  ओरावन
  ओरिसा 
  ओरिसा कालवे
  ओरिसांतील मांडलिक संस्थानें
  ओर्मेरॉड एलिअनॉर
  ओलपाड
  ओल्डहॅम
  ओल्डहॅम थॉमस
  ओल्डेनबर्ग
  ओवसा
  ओवा
  ओवेन, रॉबट
  ओवेन सर रिचर्ड
  ओव्हिड
  ओशीमा
  ओषण
  ओसवाल
  ओसाका अथका ओझावा
  ओस्कार
  ओस्टीयाक
  ओहम्, जार्ज सायमान
  ओहममापक
  ओहिओ
  ओहिंद
  ओळंबा
 
  औक अथवा अवुक जमीनदार
  औट्रम
  औतें
  औदीच्य ब्राह्मण
  औद्देहिक
  औद्योगिक परिषद
  औंध
  औंधपट्टा
  औधेलिया
  औनियाति
  औरंगझेब अलमगीर
  औरंगाबाद
  औरंगाबाद सय्यद शहर
  और्व
  औशनस
  औसले सर विल्यम
  अं
  अंक
  अंकगणित
  अंकचक्र
  अंकलगी
  अंकलेश्वर
  अंकाई टंकाई
  अंकिसा
  अंकेवालिया
  अॅंकोना
  अॅंकोबार
  अंकोर
  अंकोला
  अंग
  अंगठी
  अंगडशाहा
  अंगडि
  अंगडिपूरम
  अंगद
  अंगदशिष्टाई
  अंगदिया
  अंगरखा
  अंगापूरकर (हरि)
  अंगारा
  अंगुत्तर निकाय
  अंगुर शेफ
  अंगुळ
  अंगोरा शहर
  अॅंगोला
  अॅंग्विल्ला
  अंघड
  अंचलगच्छ
  अंज-(अॅंटिमनी)
  अंजनगांव
  अंजनगांव बारी
  अंजनगांव सुर्जी
  अंजनवेल
  अंजनी
  अंजनेरी
  अंजार
  अंजिदिव
  अंजी
  अंजीर
  अंजू
  अंजेंगो
  अॅंजलिको फ्रा
  अॅंटनान-रिव्हो
  अॅंटवर्प
  अंटिओक
  अॅंटिग्वा
  अॅंटियम
  अॅंटिलीस
  अॅन्टिव्हरी
  अन्टीगोनस गोनाटस
  अॅन्टीगोनस सायक्लॉप्स
  अॅन्टीपेटर
  अॅन्टीलिया
  अॅंटोनिनस पायस
  अॅंटोनियस ( मार्कस )
  अंडवृध्दि
  अण्डाशयछेदनक्रिया
  अॅंडीज
  अंडें
  अंडोरा
  अंडोल
  अंडोला
  अॅंड्रासी ज्युलियस
  अॅंड्रिया डेल सार्टो
  अॅंड्रोमेडा
  अॅंड्रयूज थॉमस
  अंतगड
  अंतधुरा
  अंतर इब्नशद्दाद
  अंतराल
  अंतर्गळ
  अंतर्वेदी
  अंतर्ज्ञान
  अंताजी ( उर्फ बाबुराव ) मल्हारराव बर्वे
  अंताजी माणकेश्वर
  अंताजी रघुनाथ
  अंतालिमा
  अंतुर्ली
  अंतूर
  अंतोबा गोसावी
  अंत्रपुच्छदाह
( अपेंडिसाइटीज )
  अंत्रावरणदाह
( पेरिटोनिटिस )
  अॅंथनी सुसान ब्रौनेल
  अंदमान आणि निकोबार बेटें
  अंदमान बेटें
  अंदाळ
  अंदोरी
  अंध किंवा आंध
  अंधक
  अंधत्व
  अंधरगांव
  अंधळगांव
  अंधारी नदी
  अंब
  अंबत्तन
  अंबर ( धातु )
  अंबर
  अंबर उदी
  अंबरखाना
  अंबरनाथ अथव अमरनाथ
  अंबरनाथ
  अंबरपेठ
  अंबराम्ल
  अंबरीष
  अंबलक्कारन्
  अंबलपुलई
  अंबलवासि
  अंबष्ठ
  अंबहटा
  अंबा
  अंबा, (तालुका)
  अंबागड
  अंबागडचौकी
  अंबाजी इंगळे
  अंबाजी दुर्ग
  अंबाजी पुरंधरे
  अंबाडी
  अंबा भवानी
  अंबाला
  अंबालिका
  अंबाली
  अंबासमुद्रम
  अंबिका
  अंबिका दत्त व्यास
  अंबिकापूर
  अंबुशी
  अंबूर
  अंबेर
  अंबेला
  अंबेहळद
  अंबोयना
  अंबोली
  अंभोरा
  अंशुमान
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .