प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग अकरावा : काव्य - खतें          

कोर्कू जात- संयुक्त प्रांतांतील एक मूळची जात. १९११ साली सर्व हिंदुस्थानांत मिळून या जातीचे लोक जवळ जवळ २००००० होते. त्यापैकी मध्य प्रांतांत व वर्‍हाडांत मिळून १,५२,३६३ इतके होते. ही जात सातपुडा पर्वताच्या पश्चिमेस होशंगाबाद नेमाड व बैतुल जिल्ह्यांत रहाते. कोर्कू याचा मूळ अर्थ `मनुष्य जात’ एवढाच आहे. पण रूढीमुळें ते नांव एका विशिष्ट जातीलाच पडले आहे. छोटा नागपूरमधील कोरवा जात व ही कोर्कू जात एकच होय, असे काहींचे मत आहे व तसे असण्याचा पुष्कळ संभवहि आहे. राजकोर्कू लोक हे आपणाला रजपुतांचे वंशज मानतात. एका हरिणीच्या पाठीमागे लागून उज्जनी सोडून पंचमडीच्या डोंगरांत याचे पूर्वच आले अशी आख्यायिका आहे. कोर्कू जातीच्या ४ पोटजाती आहेत. त्या म्हणजे मोवासी, बावरिया, रूम व बोंडोय या होत. त्यांपैकी पहिल्या दोन पोटजाती उच्च मानण्यांत येतात. या दोन पोटजातींना राजकोर्कू असेंहि टोपण नांव आहे. राजकोर्कू हे मुख्यत: जमीनदार असून त्यांची उच्च वर्गात गणना होत असल्यामुळे ब्राह्मण लोकांनां त्यांच्या घरचें पाणी सुद्धां प्यावयास चालते. मोबास हे नांव सातपुड्याच्या पश्चिम भागाला मराठ्यांनी दिले. मोवास याचा अर्थ `त्रासदायक मुलूख’ असा आहे. या पश्चिम भागांतील कोर्कू लोक हे फार साहसी व लुटारूपणांत फार तरबेज होते. यामुळें त्यांना मोवास प्रदेशांत राहणारे ते मोवासी हें नांव पडले. बैतूल जिल्ह्यांत भोवारगड येथे राहणारे जे लोक त्यांना वावरिया असें नांव आहे. गोत्रांतरविवाहामुळें या प्रत्येक पोटजातीचे पुन्हां ३६ वर्ग झालेले आहेत, व या वर्गांची नांवे झाडांच्या नांवांवरून बनलेली दिसतात. या वर्गांतील लोकांत देवकपूजा प्रचारांत होती. पण हल्ली एकदोन वर्गांशिवाय इतर वर्गांत ही चाल अगदी लुप्‍तप्राय झालेली दिसते.

या वर्गांतील १० वर्ग असे आहेत की त्यांच्यामध्यें विधिपूर्वक विवाह ही अमंगल गोष्ट मानतात. पण या दहाशिवाय इतर वर्गांत लग्ने विधिपूर्वक करण्यांत येतात. मुलाचा बाप मुलीच्या बापाला मुलीची मागणी करतो. नंतर मुलीच्या बापाने वर्ष-सहा महिने जाणूनबुजून ती मागणी नाकाराव याची व तेवढी मुदत टळल्यावर मग ती मागणी कबूल करावयाची अशी यांच्याच विचित्र चाल आहे. कन्यादानाबद्दल मोबदला म्हणून कन्येच्या पित्याला ५० रुपये दक्षिणा दिली जाते. एकदां कां मुलीच्या लग्नाचा वाडनिश्चय ठरला कीं मग लग्नाच्या अगोदर जरी मुलगी मेली तरी ही दक्षिणा वधूच्या पित्याच्या हातांत पडलीच पाहिजे, असा प्रघात आहे. वरात निघावयाच्या पूर्वी वर व वराच्या थोरल्या भावाची बायको हे एका कांबळ्यावर उभे राहून एकमेकांना सात वेळां आलिंगन देतात. पूर्वीच्या बहुभर्तृक विवाहाचा एक अवशेष असावा असे दिसतें. नंतर वराच्या हातात एक चाकू अगर सुरी देण्यात येते व त्या सुरीच्या टोंकाला एक लिंबू टोंचलेले असतें. अमंगल अशा भुताखेतांना भिवविण्याकरितां ही चाल आहे, असें म्हणतात. नंतर आपल्या आप्तेष्टासमवेत वर गांवाच्या बाहेर जातो. तेथें बोरीच्या झाडाखाली वर व त्याचे आईबाप बसतात. नंतर `भुमका’ (जातीचा भटजी) हा त्या तिघांभोवती व बोराच्या झाडाभोंवती मिळून एक दोरी बांधतो. नंतर या झाडाला एका कोंबडीचा बळी, सूर्य, चंद्र यांच्यासाठी दिला जातो. एवढा प्रकार झाल्यानंतर वरपक्ष हा वधूच्या गांवाला जाण्यास निघतो. वधूच्या गांवाच्या नजीक आल्यावर गांवाबाहेर वधूपक्षाची मंडळी एका ठिकाणी एक चामड्याची वादी बांधतात. त्या ठिकाणी वरपक्षाची व वधूपक्षाची मंडळी जमतात. नंतर वधूपक्षाकडील मंडळी वरपक्षाचे स्वागत करते. वरपक्षाला वधूपक्षांतील मंडळींना प्रत्येकाला या सत्काराबद्दल दोन पैसे दक्षिणा द्यावी लागते. नंतर गांवांत आल्यावर वधूवरांचा विवाहसमारंभ साजरा केला जातो.

मृत्यूनंतर मृत मनुष्याला त्याच्या पूर्वजांच्या निवासस्थानांत रहातां यावें म्हणून काही विशिष्ट संस्कार करण्याची पद्धत आहे. मृत मनुष्याचे पितर हे मृत मनुष्याच्या खेड्याच्या आसपासच अदृश्य रहात असतात, अशी यांची समजूत आहे. मृताला एका खड्ड्यांत ठेवून त्याच्या अंगावर दोन पैसे ठेवून नंतर त्या शवास पुरण्यांत येते. यांच्यांत सुतक पाळण्याची चाल नाही. मरणानंतर कांही दिवस लोटल्यावर मृताचे आप्तेष्ट मृताला पुरलेल्या जागेपाशी येतात. तेथें आल्यावर एका हळकुंडाचे लहान तुकडे करून त्यापैकी एक तुकडा त्या जागेवर ठेवतात व उरलेले तुकडे एका फडक्यात बांधून ते घरी घेऊन येतात. नंतर घराच्या मुख्य तुळईखाली हे गाठोडे ठेवण्यांत येते. कारण या ठिकाणी पितर राहतात, अशी यांची समजूत आहे. सेडोली नांवाचा एक और्द्धदेहिक विधी करावयाचा असतो, तो १५ वर्षांच्या आंत केव्हांहि करता येतो.


कोर्कू लोक आपणाला हिंदूधर्मीय म्हणवितात. यांचे उपास्य दैवत महादेव हे आहे. पंचमडीच्या डोंगरांत या महादेवाचे एक देवालय असून त्याची व्यवस्था पहाण्याचे काम या जातीतील दोन जमीनदारांकडे वंशपरंपरागत आहे. याशिवाय डोंगरदेव, मुठादेव, कुनवरदेव इत्यादि पुष्कळ जातिदेवता आहेत. प्रत्येक जातीचे उपाध्याय निरनिराळे असून या उपाध्यायांना भुमका असें नांव आहे. यांनां वाघ वश असतात, अशी समजूत आहे. कोर्कू जातीचे लोक बांध्यांने मजबूत, उंच व काळ्या वर्णाचे असतात. हे प्रामाणिक व सचोटीचे असल्याने शेतावर काम करण्यासाठी त्यांनांच पाठविण्यांत येते. ते दरिद्री असून त्यांच्या अंगावर पुरेसा कपडाहि नसतो. त्यांची राहणी गलिच्छ आहे. कोर्कू नावाची यांची एक स्वतंत्र भाषा आहे. या जातीतील शेकडा ६० लोक ही भाषा बोलणारे आढळतात. पण ही भाषा बोलणार्‍यांची संख्या हल्ली हळूहळू कमी होत चालली आहे.

   

खंड ११ : काव्य - खते  

  काव्य

  काव्हूर

 

  कॉव्हेंट्री
  काश
  काशी
  काशीनाथोपाध्यायं
  काशीपूर, त ह शी ल
  काशीफळ
  काशीबाई पेशवे
  काशीराज पंडित
  काश्गर
  काश्मीर संस्थान
  काश्मीरी
  काश्मीरी ब्राह्मण
  काश्मिरी भाषा
  काश्मोर
  काश्यप
  काष्टिन
  कास
  कासगंज त ह शी ल
  कासरगोड, ता लु का
  कासलपुरा
  कांसव
  कासार
  कांसार - वाणी
  कासारबारी (द्वार)
  कासाला
  कासिया
  कासीमबझार
  कासूर
  कासेगांव (१)
  कासेगांव
  कॅस्टेलो ब्रंको
  कास्पियन समुद्र
  काहूत
  काळपुळी
  काळहोळ
  काळाआजार
  काळा चौतरा
  काळा पहाड
  काळा बाग, ज मी न दा री
  काळा बाग छावणी
  काळासमुद्र
  काळी नदी
  काळी सिंध
  किउंथल
  किओटो
  किंकर
  किंकरी
  किक्ली
  किग्गतनाड
  किंग्जटाउन
  किंग्जलिन
  किंग्स्टन
  किचनेर लॉर्ड (१८५०-१९१६)
  किच्चौंचा
  किट्स सेंट
  किंडत, पो ट जि ल्हा
  किंडर गार्टन
  किड् बेंजामिन (१८५८)
  कित्तुर
  किंनगिन ता लु का
  किनवत
  किनवत जंगल
  किनु
  किन्नर
  किन्हई
  किन्हळ
  किंपुरूषवर्ष
  किबमरो
  किंबर्ले
  किमेदिजमीनदार
  किरगेरी
  किरवंत
  किरवळें
  किराईत
  किराकत
  किरात
  किरार
  किरीटी
  किरौली
  किर्घी
  किर्चाफ, गुस्टाब राबर्ट
  किर्मीर
  किर्लोस्कर, बळवंत पाडुरंग उर्फ अण्णासाहेब
  किलकिल यवन
  किल सैफुल्ल
  किल सोभ सिंध
  किलार्ने
  किलिमनूर
  किलिमांजारो
  किल्लेकोट व तटबंदी
  किलहार्न डॉ. एफ्
  किशनगंज, पो ट वि भा ग
  किशनगड सं स्था न
  किशनचंद
  किशोरगंज पो ट वि भा ग
  किष्किंधा
  किसान
  कीकट
  कीचक
  कीचक जात
  कीटक अथवा षट्पद
  कीटस् जॉन
  कीन चार्लस सॅम्युएल
  कीफ, प्रां त
  कीर
  कीरतपूर
  करिथर
  कीर्तन
  कीर्तने, नि ळ कं ठ ज ना र्द न
  कीर्तने, विनायक जनार्दन
  कील
  कीलकरै
  कीलिंग बेटें
  कुकरमुंडे
  कुकी
  कुंकुमवृक्ष
  कुकुर
  कुंकू
  कुक्शी
  कुक्सहॅवन
  कूंग्ययोन
  कुंच, त ह शी ल
  कुचबिहार, सं स्था न
  कुचला
  कुंचावन
  कुंजपुर
  कुंजर
  कुंजा
  कुंजुरी
  कुंज्रा
  कुटकी
  कुटासा
  कुटुंब
  कुट्टापरान्तक
  कुठार
  कुडची
  कुंडल
  कुडलगी
  कुडवक्कल
  कुडवासल
  कुडळा
  कुडा
  कुंडापूर ता लु का
  कुडालोर ता लु का
  कुडाळ
  कुडाळदेशकर ब्राह्मण
  कुडाळसंगम
  कुंडिनपुर
  कुडुमी
  कुडें
  कुणकुंबी
  कुणबी
  कुतउलआमारा
  कुंतनहसहळ्ळी
  कुंतल
  कुंताप
  कुंति
  कुंतिभोज
  कुतियान
  कुंती
  कृतुबदिया
  कुत्तालम्
  कुत्बमिनार
  कुत्बशहा
  कुत्बशाही
  कुत्बुद्दीन-ऐबक
  कुत्रा
  कुत्रु
  कुत्स
  कुंदकुंदाचार्य
  कुंदगोळ
  कुंदरेमुख
  कुंदा टेंकडी
  कुंदा तहशील
  कुनिगल
  कुनिहार
  कुन्ड्ट
  कुन्ननकुलम्
  कुन्नूर
  कुन्हळ
  कुंबुम्
  कुबेर
  कुब्ज विष्णुवर्धन
  कुब्जा
  कुंभ
  कुंभकर्ण
  कुंभकोणस्
  कुंभराणा
  कुंभळगड
  कुंभा
  कुंभार
  कुंभारकाम
  कुंभारडी डोंगर
  कुंभेर
  कुंभोज
  कुम
  कुमठा ता लु का
  कुमाऊन
  कुमार
  कुमारखली
  कुमारजीव
  कुमारदेवी
  कुमारधारी
  कुमारपाल
  कुमारराज
  कुमारिल भट्ट
  कुयली
  कुरकुंब
  कुरंगगड-अलंगगड
  कुरडू
  कुरम एजन्सी
  कुरम नदी
  कुरमवार
  कुरमी
  कुरवा
  कुरसेंग पो ट वि भा ग
  कुराण
  कुराबर

  कुरिग्राम पो ट वि भा ग

  कुरू
  कुरूजांगल
  कुरूंद
  कुरूंदवाड
  कुरूनेगॅला
  कुरूपांचाल
  कुरूंबा
  कुरूंब्रनाड
  कुरूयुद्ध
  कुरूवर्ष
  कुरूष्पाल
  कुरूक्षेत्र
  कुर्तकोटी
  कुर्दिस्तान
  कुर्ला
  कु-हा
  कु-हाडखुर्द्द
  कुल
  कुलपहार
  कुलशेखर
  कुलशेखरपट्टणम्
  कुलाची
  कुलाबा
  कुलाबा किल्ला
  कुलित्तलइ
  कुलुइन्सूर अथवा कुटेश्वर
  कुलु तहशील
  कुलुहा
  कुवम
  कुवलयापीड
  कुवलाश्व
  कुश
  कुशद्वीप
  कुशध्वज
  कुशनाभ
  कुशलगड
  कुशस्थली
  कुशान
  कुशाव
  कुशावर्त
  कुशिनगर
  कुष्ठ
  कुष्तगी
  कुष्तिया
  कुसवन
  कुसाजी भोंसले
  कुसुगल
  कुसुंबा
  कुंहरसेन
  कुळकर्णी
  कुळिथ
  कूका
  कूटमाळी
  कूडलगी
  कूंदियन
  कूबा
  कूर्ग
  कूर्म
  कूर्मदास
  कूर्मपुराण
  कृतवर्मा
  कृति
  कृत्तिका
  कृत्तिवास
  कृप
  कृपाराम
  कृमिसमूह
  कृषिकर्म किंवा शेती
  कृष्ण
  कृष्णकवि
  कृष्णगर
  कृष्णदत्त
  कृष्णदयार्णव
  कृष्णदास
  कृष्णदासमुद्गल
  कृष्णदेवराय
  कृष्णदेव होयसळ
  कृष्णद्वैपायन
  कृष्णनाईक वरंगळकर
  कृष्णमूत्र ज्वर
  कृष्ण याज्ञवलकी
  कृष्णराजपेठ
  कृष्णराव खटावकर
  कृष्णराव बल्लाळ काळे
  कृष्णाकुमारी
  कृष्णागिरी
  कृष्णा जिल्हा
  कृष्णाजी कंक
  कृष्णाजी त्रिमल
  कृष्णाजी नाईक जोशी
  कृष्णाजी भास्कर
  कृष्णाजी विनायक सोहोनी
  कृष्णा नदी
  कृष्णान्वक
  केअर्नस, जॉन एलियट
  केइ द्वीपसमूह
  केओंझर संस्थान
  केकती
  केकय
  केकरी
  केकुल फ्रेडरिक ऑगस्ट
  केंजळगड, अथवा घेरखेळज किल्ला
  केटर हेन्री
  केटी
  केटो मार्कस पो र्शि अ स
  केटो मार्कस दुसरा
  केडीझ
  केणी
  केदारनाथ
  केदारभट्ट
  केंदूर
  केंदूली
  केंद्रापारा
  केन
  केनिया
  केनिया पर्वत
  केनिलवर्थ
  केन्सिंग्टन
  केप कोस्ट
  केप टाउन
  केप प्राव्हिन्स
  केप्लर योहान
  केंब्रिज
  केरल
  केरवली
  केराढी
  केरूर
  केरो
  केलडी
  केलसी
  केला
  केल्व्हिन विल्यम थामसन लॉर्ड
  केवट
  केवडा
  केशर
  केशव
  केशवचंद्र सेन
  केशवपुर
  केशवस्वामी
  केशी
  केशोरइपाटण
  केसरिया
  केसरी
  केसरीनाथ
  केसरीय
  केसीध्वज
  केसो भिकाजी दातार
  केळ
  केळवाडा
  केळवाडी
  केळवे माहीम
  केळापुर
  केळोद
  कैकाडी
  कैकुबाद
  कैकेयी
  कैकोलन
  कैटभ
  कैथल
  कैफेंगफु
  कैमगंज
  कैमुर
  कैय्यट
  कैराण
  कैलास
  कैवर्त जात
  कैसर गंज
  कोइनिग, कार्ल रूडाल्फ
  कोइंबतूर
  कोइंब्रा
  कोइरी
  कोइल कुंतल
  कोकटनुर
  कोंकण
  कोंकणपुर
  कोंकणस्थ वैश्य
  कोंकणी
  कोंकणी भाषा
  कोकनाडा
  कोकंब
  कोका
  कोकिल
  कोकिलाव्रत
  कोको
  कोकोनॉर
  कोकोबेटें
  कोंगनोली
  कोंगाळव
  कोंगू देश
  कोच जात
  कौचाबंबा
  कोचिन
  कोचिनील किडे
  कोट
  कोंट, ऑगस्ट
  कोटकपुरा
  कोटगड
  कोटगळ
  कोटगिरी
  कोटचांदपूर
  कोटद्वार
  कोटपुतळी
  कोटा, संस्थान
  कोटा ता लु का
  कोटापल्ली
  कोटी
  कोटुमचगी
  कोटेश्वर
  कोट्टापट्टम्
  कोट्टायम्
  कोट्टारू
  कोट्टूरू
  कोट्रा किंवा सांगानी
  कोठारिया
  कोठी
  कोठी
  कोठूर
  कोड
  कोंडका
  कोंडगल
  कोंडगांव
  कोडचांद्री
  कोंडपल्ली
  कोडमगी
  कोंडविडु
  कोंडवीडू गाणदेव
  कोंडाणे
  कोंडाणें किल्ला
  कोडीनार
  कोडैकानल, ता लु का
  कोडौंग
  कोण्णूर
  कोतवाल
  कोत्रंग
  कोत्रा
  कोत्री, ता लु का
  कोथिंबीर
  कोंदिवटी लेणीं
  कोद्रु
  कोनारक
  कोनिग्जबर्ग
  कोनोल्ली कालवा
  कोन्नूर
  कोन्हे राम कोल्हटकर
  कोन्हेरराव फांकडे
  कोपनहेगन
  कोपरगाव
  कोपर्निकस निकोलस
  कोपळ
  कोपागंज
  कोप्प
  कोप्पल
  कोंबड्या
  कोबर्ग
  कोबी
  कोम-मौजे-कसबा
  कोमटी
  कोमारपाइक
  कोमिल्ल गांव
  कोयी
  कोरकई
  कोरपूट तहशील
  कोरफड
  कोरा
  कोरिंग
  कोरिया
  कोरिया संस्थान
  कोरी
  कोरूना शहर
  कोरेगांव (१)
  कोरेगांव (२)
  कोर्कू जात
  कोर्ट
  कोर्टरॉय
  कोर्डोफान
  कोयार्क लोक
  कोर्वइ
  को-हा
  कोल
  कोलकइ
  कोलगांग
  कोलघा
  कोलचिस
  कोलचेस्टर
  कोलंब, चार्लस आगस्टिन
  कोलंबस
  कोलंबस रा ज धा नी
  कोलंबिया
  कोलबेर
  कोलंबो
  कोलब्रुक
  कोलम
  कोलाचल
  कोलायन
  कोलार
  कोलार सरोवर
  कोलिकेर, रूडोल्फ आलबर्ट व्हॉन
  कोलेगल
  कोलेरिज सॅम्युअल टेलर
  कोलेरून
  कोलोन
  कोलोफोन
  कोलोरॅडो
  कोल्लंगड
  कोल्लमशक
  कोल्लैमलई
  कोल्हटकर, भाऊराव
  कोल्हा
  कोल्हाटी
  कोल्हाण
  कोल्हापूर
  कोवनो
  कोवेलंग
  कोश
  कोशिंब
  कोशी
  काशी
  कोष्टी
  कोष्ठ
  कोस
  कोसगी
  कोसम
  कोसल
  कोसीगी
  कोस्टारिका
  कोहइबाब
  कोहली
  कोहलू
  कोहळा
  कोहाट
  कोहिस्तान
  कोहीम
  कोहीर
  कोळसा
  कोळिंजन
  कोळी
  कोळीजात
  कोळ्ळीप्पाक्कई
  कौटिल्य
  कौण्डिन्य
  कौण्डिन्यपुर
  कौपर, वि ल्य म
  कौरव
  कौल
  कौशांबी
  कौषीतकी, ब्रा ह्म ण
  कौसल्या
  क्यबिन
  क्यवक्कू
  क्यान्डू, मेजर टी
  क्युरी, पेरी व मॅडम
  क्युरेषी
  क्यूबा
  क्यूमी
  क्यैकटो
  क्यैकमराव
  क्यैकलत
  क्यैक्कमी
  क्यैंगटन
  क्यैंगलोन
  क्यैंधकम
  क्योनपिआव
  क्यौकपदौंग
  क्यौकप्यू
  क्यौकक्यी
  क्यौक्तन
  क्यौक्ता
  क्यौक्से
  क्यौगोन
  क्रॅकौ
  क्रतु
  क्रप आल्फ्रेड
  क्रमवंत
  क्रायसीन
  क्रॉय सेंट
  क्राँस्टाट
  क्रियावाद
  क्रिसा
  क्रीट
  क्रूगर
  क्रून्स्टाड
  क्रेक
  क्रेसी
  क्रोपॉटकिन
  क्रोमाइट
  क्रौंचद्वीप
  क्लाइव्ह
  क्लासिअस, रूडाल्फ जुलिअस इम्यान्युएल
  क्लोजपेट
  क्लोरोफार्म
  क्विटो
  क्विबेक
  क्विलान
  क्वीन्स्टौन
  क्वीन्सलंड
  क्वील्हानी
  क्वेकर पंथ
  क्वेटापिशीन
  क्वेटा
 
  खगरिया
  खंगार
  खगौल
  खजुराहो
  खजुवा
  खजुहा
  खजूर
  खझर
  खटाव
  खटौली
  खट्वांग
  खंड
  खडक, ओ ळ ख
  खडकवासलें तलाव
  खडकी
  खंडगिरी
  खंडायत
  खंडाळ
  खंडाळा
  खडीचा दगड
  खडीचें काम
  खंडपरा
  खंडेराव गायकवाड
  खंडेराव गुजर
  खंडेराव दाभाडे
  खंडेराव हरि
  खंडेराव होळकर
  खंडेलवाल
  खंडेला
  खंडोजी माणकर
  खंडो बल्लाळ
  खंडोबा
  खतें

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .