प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग अकरावा : काव्य - खतें   
        
कोल्हाटी- मुंबई इलाख्यांत यांची वस्ती महाराष्ट्र, कर्नाटक, कानडा, कुलाबा व ठाणें या भागांतून आहे. १९०१ मध्यें यांची संख्या ४६११ होती; पैकी बायका २६८९ होत्या. कर्नाटकांत यांना डोंबारी म्हणतात व अहमदनगर जिल्ह्यांत खेळकरी असें यांचें नाव आहे. तथापि डोंबार्‍याना कोल्हाटय़ांपेक्षा हलक्या दर्जाचें मानण्यांत येतें. अनेक जातीतून या जातींत भरती होत असते व बहुधा स्त्रियांच्या वेश्यावृत्तीवर कोल्हाटय़ांचा निर्वाह आहे.

मराठी, गुजराथी, डुकरे किंवा पोटरे, पाळ किंवा काने, हरका, वले किंवा वलियर (महार डोंबार), गोपलगणी, अरे व मुसुलमान या पोटजाती कोल्हाटय़ांत आहेत. जाती-जातींत लग्नव्यवहार होतो. या पोटजाती निरनिराळ्या भागांत रहातात.

कोल्हाटी किंवा डोंबारी हे लोक अतिशूद्रांतच गणता येतील. ह्यांचा मूळ पुरुष नट, ह्यास ‘कोला’ असें टोपण नांव होतें व त्यावरून त्याच्या वंशजांस कोल्हाटी ही संज्ञा पडली आहे. बारशी तालुक्यांतील माणकेश्वर हें त्यांचें मूळ वसतिस्थान होय. परंतु हे लोक एके ठिकाणी असे क्वचित राहतात. ते फिरस्ते असून गांवाबाहेर वट्यांच्या झोपड्यांतून मुक्काम करतात. त्यांच्या भाषेत मराठी व गुजराथी ह्यांचें मिश्रण आहे. ह्यांची उपनांवें, अंधारे, जाधव, पवार आणि सांकेश्वर अशीं असून ह्या सर्व कुटुंबांमध्ये रोटीबेटीव्यवहार चालतात. दोरावरून चालणे, नाचणें, गाणे, कोल्हाट्या मारणे, शिंगांच्या फण्या, चाकें व फडक्यांच्या बाहुल्या करणें हे ह्या लोकांचे धंदे होत. ह्यांची चालचलणूक वाईट असते. पुष्कळ स्त्रिया कसबीणपणा करून रहातात; व तसे करण्यास त्यांस जातीची संमतीहि मिळते. मुलगी वयांत आली म्हणजे कसबीण किंवा घरधणीन होणे ह्या दोहोंपैकी एक मार्ग तिला पत्करण्यास सांगतात. आपल्या आईबापांच्या संमतीनें घरधनीण होणें हें जर पसंत असलें तर ती तसें सांगतें. म्हणजे तिचें लग्न करून तिजवर सक्त नजर ठेवितात. पण तिनें जर कसबीण होण्याची आपली खुशी दर्शविली तर तिला जातिबांधवांच्या पंचायतीपुढें आणून रुजू करतात. ती पंच लोकांस एक मेजवानी देते व त्यांच्या संमतीने कसबीण ठरविली जाते! असें झाल्यावर तिच्याशी जातिबांधवांचा अन्नपानादि व्यवहार तुटतो. तथापि कालगतीनें तिचा कसबिणीचा धंदा चालेनासा झाला म्हणजे तिचा परामर्ष घेतात. लग्न करणे झाल्यास मुलीच्या बापास मुलाच्या बापाने १०० पासून २०० रु.पर्यंत हुंडा द्यावा लागतो. इतका हुंडा देण्याचें सामर्थ्य नसल्यास दोन कुटुंबांत परस्पर बेटीव्यवहार (साटेलोटें) करितात.

लग्नांत मागणी, हळद, देवकार्य, गडगनेर, तेलसाडी व लग्न हे मुख्य विधी होत. विधवेला तिसर्‍यांदा लग्न करावयाचें झाल्यास लग्नाच्या वेळेस जवळ एक कोंबडा घेऊन वसावें लागतें. प्रथम रुइशीं विवाह करून मग प्रथम वरानें विधवेशीं विवाह केलेला चालतो. घटस्फोटाला या जातींत परवानगी नाही. पुणें जिल्ह्यांत एखाद्या कोल्हाटणीनें जर व्यभिचार केला तर तिचे केस व नवर्‍याच्या मिशा व केस काढून टाकावयास लावितात व सोनें तापवून त्याच्या जिभेला डाग देतात. नवराबायकोचें पटत नसल्यास नवरा कांही रक्कम घेऊन बायकोवरील हक्क सोडून देतो.

महादेव व मारुति यांची कोल्हाटी पूजा करितात; खंडोबा मरीआई, भैरोबा, जानाई, जोखाई, म्हसोबा वगैरे ग्रामदेवतांना भजतात. मृतांना पुरतात व त्यांचे और्ध्वदेहिक विधी करतात.

यांच्यांतील पुरुष व बायका कसरत व भिक्षा यांवर उपजीविका करितात. बहुतेक स्त्रिया वेश्याचार करितात. उच्च वर्गांतील मुली पळवून आणून त्यांनां वेश्या बनवितात. गोफलगणी कोल्हाटिणी पुरुषांनां फार मोडून टाकतात अशी ख्याति आहे. त्या याकरितां उत्तम मुली निवडून काढितात. त्यांनां सोनचेडी म्हणतात. पुणे जिल्ह्यांत कांहीं कोल्हाटय़ांनां पेशव्यांकडून इनामें मिळालीं आहेत.

वर्‍हाडांत या जातीचे दोन भेद आहेत. एकाचें नांव डुकरकोल्हाटी व दुसर्‍याचें खाम किंवा पालकोल्हाटी. पहिल्या वर्गाचे लोक रानडुकरें पुष्कळ उपद्रव देउं लागली म्हणजे त्यांस भाले टोंचून मारतात. हे मोठमोठे दरवडे घालतात पण गुरें चोरीत नाहीत. खामकोल्हाटीं फारच आळशी आहेत. हे फण्या करतात व आपल्या बायकांच्या वेश्यापणावर निर्वाह करतात. हें लोक मोठय़ा मेळ्यांतून लहान झोंपडय़ा बांधून आपल्या बायकांस नटवून झोपडीच्या दारावर बसवितात व स्वत: कोठेंतरी झोपडीच्या पाठीमागें असतात. डुकरकोल्हाटी गांवांत राहून वेश्यापण करतात. यांच्यांत मरेठी, वांसवेडिया, सुवरवाले व मुसलमान कोल्हाटी असे चार वर्ग आहेत. परस्परांत अन्न किंवा लग्नव्यवहार नाहीं. यांच्यांत कोणाचाहि प्रवेश होतो. यांचें लग्न वर्‍हाडांत वधुवरांस नवीं वस्त्रं नेसवून जातींतल्याच नाचणार्‍या तरुण मुलीकडून नाच करवून व मंडळीस दारू पाजून होतो. विलासपुरांत तर हिंदुविधीनें लग्नें होतात. यांच्यांतले सुंदर व नाजूक लोक मुसलमान होतात. हे प्रेतें जाळतात किंवा पुरतात. जमल्यास तिसर्‍या दिवशी मयताच्या अस्थी गोळा करून एका सलीत्यांत भरून गाढवावरून मिरवितात आणि कोल्हटाणी त्याच्यासमोर नाचत जातात आणि समारंभानें त्या कोठें तरी पुरून त्यांवर थडगें बांधतात व त्यास शेंदूर फासतात. यांच्या जातींत पुरुषांपेक्षा बायका पुष्कळ आहेत. व्यभिचारिणी बायकांकडून कांही दिव्यें करवून त्यांना दोषी किंवा निर्दोषी ठरवितात. डुकरकोल्हाटी रानडुकरें भाल्यानें मारण्यांत फार कुशल व शूर आहेत पण ते कधी कधीं डुकरें मारण्याच्या मिषानें चोर्‍या मात्र करतात. आणि आपल्या हा बायकांच्या जारांजवळ हे चोरीचा माल लपवून ठेवतात. हा जार बहुधा पाटील किंवा कोणी तरी श्रीमंत शौकीनच असतो. लहान मुलांत व मुलींस नाचणें व कसरत करणें शिकवितात. मुंबई इलाख्यांच उच्च जातीच्या मुली चोरून पळवितात व त्यांस वेश्या बनविण्याकरितां विकतात किंवा बाळगितात. (एन्थोवेन, रसेल व हिरालाल; अलोनी-लग्नविधी व सोहाळे).

   

खंड ११ : काव्य - खते  

  काव्य

  काव्हूर

 

  कॉव्हेंट्री
  काश
  काशी
  काशीनाथोपाध्यायं
  काशीपूर, त ह शी ल
  काशीफळ
  काशीबाई पेशवे
  काशीराज पंडित
  काश्गर
  काश्मीर संस्थान
  काश्मीरी
  काश्मीरी ब्राह्मण
  काश्मिरी भाषा
  काश्मोर
  काश्यप
  काष्टिन
  कास
  कासगंज त ह शी ल
  कासरगोड, ता लु का
  कासलपुरा
  कांसव
  कासार
  कांसार - वाणी
  कासारबारी (द्वार)
  कासाला
  कासिया
  कासीमबझार
  कासूर
  कासेगांव (१)
  कासेगांव
  कॅस्टेलो ब्रंको
  कास्पियन समुद्र
  काहूत
  काळपुळी
  काळहोळ
  काळाआजार
  काळा चौतरा
  काळा पहाड
  काळा बाग, ज मी न दा री
  काळा बाग छावणी
  काळासमुद्र
  काळी नदी
  काळी सिंध
  किउंथल
  किओटो
  किंकर
  किंकरी
  किक्ली
  किग्गतनाड
  किंग्जटाउन
  किंग्जलिन
  किंग्स्टन
  किचनेर लॉर्ड (१८५०-१९१६)
  किच्चौंचा
  किट्स सेंट
  किंडत, पो ट जि ल्हा
  किंडर गार्टन
  किड् बेंजामिन (१८५८)
  कित्तुर
  किंनगिन ता लु का
  किनवत
  किनवत जंगल
  किनु
  किन्नर
  किन्हई
  किन्हळ
  किंपुरूषवर्ष
  किबमरो
  किंबर्ले
  किमेदिजमीनदार
  किरगेरी
  किरवंत
  किरवळें
  किराईत
  किराकत
  किरात
  किरार
  किरीटी
  किरौली
  किर्घी
  किर्चाफ, गुस्टाब राबर्ट
  किर्मीर
  किर्लोस्कर, बळवंत पाडुरंग उर्फ अण्णासाहेब
  किलकिल यवन
  किल सैफुल्ल
  किल सोभ सिंध
  किलार्ने
  किलिमनूर
  किलिमांजारो
  किल्लेकोट व तटबंदी
  किलहार्न डॉ. एफ्
  किशनगंज, पो ट वि भा ग
  किशनगड सं स्था न
  किशनचंद
  किशोरगंज पो ट वि भा ग
  किष्किंधा
  किसान
  कीकट
  कीचक
  कीचक जात
  कीटक अथवा षट्पद
  कीटस् जॉन
  कीन चार्लस सॅम्युएल
  कीफ, प्रां त
  कीर
  कीरतपूर
  करिथर
  कीर्तन
  कीर्तने, नि ळ कं ठ ज ना र्द न
  कीर्तने, विनायक जनार्दन
  कील
  कीलकरै
  कीलिंग बेटें
  कुकरमुंडे
  कुकी
  कुंकुमवृक्ष
  कुकुर
  कुंकू
  कुक्शी
  कुक्सहॅवन
  कूंग्ययोन
  कुंच, त ह शी ल
  कुचबिहार, सं स्था न
  कुचला
  कुंचावन
  कुंजपुर
  कुंजर
  कुंजा
  कुंजुरी
  कुंज्रा
  कुटकी
  कुटासा
  कुटुंब
  कुट्टापरान्तक
  कुठार
  कुडची
  कुंडल
  कुडलगी
  कुडवक्कल
  कुडवासल
  कुडळा
  कुडा
  कुंडापूर ता लु का
  कुडालोर ता लु का
  कुडाळ
  कुडाळदेशकर ब्राह्मण
  कुडाळसंगम
  कुंडिनपुर
  कुडुमी
  कुडें
  कुणकुंबी
  कुणबी
  कुतउलआमारा
  कुंतनहसहळ्ळी
  कुंतल
  कुंताप
  कुंति
  कुंतिभोज
  कुतियान
  कुंती
  कृतुबदिया
  कुत्तालम्
  कुत्बमिनार
  कुत्बशहा
  कुत्बशाही
  कुत्बुद्दीन-ऐबक
  कुत्रा
  कुत्रु
  कुत्स
  कुंदकुंदाचार्य
  कुंदगोळ
  कुंदरेमुख
  कुंदा टेंकडी
  कुंदा तहशील
  कुनिगल
  कुनिहार
  कुन्ड्ट
  कुन्ननकुलम्
  कुन्नूर
  कुन्हळ
  कुंबुम्
  कुबेर
  कुब्ज विष्णुवर्धन
  कुब्जा
  कुंभ
  कुंभकर्ण
  कुंभकोणस्
  कुंभराणा
  कुंभळगड
  कुंभा
  कुंभार
  कुंभारकाम
  कुंभारडी डोंगर
  कुंभेर
  कुंभोज
  कुम
  कुमठा ता लु का
  कुमाऊन
  कुमार
  कुमारखली
  कुमारजीव
  कुमारदेवी
  कुमारधारी
  कुमारपाल
  कुमारराज
  कुमारिल भट्ट
  कुयली
  कुरकुंब
  कुरंगगड-अलंगगड
  कुरडू
  कुरम एजन्सी
  कुरम नदी
  कुरमवार
  कुरमी
  कुरवा
  कुरसेंग पो ट वि भा ग
  कुराण
  कुराबर

  कुरिग्राम पो ट वि भा ग

  कुरू
  कुरूजांगल
  कुरूंद
  कुरूंदवाड
  कुरूनेगॅला
  कुरूपांचाल
  कुरूंबा
  कुरूंब्रनाड
  कुरूयुद्ध
  कुरूवर्ष
  कुरूष्पाल
  कुरूक्षेत्र
  कुर्तकोटी
  कुर्दिस्तान
  कुर्ला
  कु-हा
  कु-हाडखुर्द्द
  कुल
  कुलपहार
  कुलशेखर
  कुलशेखरपट्टणम्
  कुलाची
  कुलाबा
  कुलाबा किल्ला
  कुलित्तलइ
  कुलुइन्सूर अथवा कुटेश्वर
  कुलु तहशील
  कुलुहा
  कुवम
  कुवलयापीड
  कुवलाश्व
  कुश
  कुशद्वीप
  कुशध्वज
  कुशनाभ
  कुशलगड
  कुशस्थली
  कुशान
  कुशाव
  कुशावर्त
  कुशिनगर
  कुष्ठ
  कुष्तगी
  कुष्तिया
  कुसवन
  कुसाजी भोंसले
  कुसुगल
  कुसुंबा
  कुंहरसेन
  कुळकर्णी
  कुळिथ
  कूका
  कूटमाळी
  कूडलगी
  कूंदियन
  कूबा
  कूर्ग
  कूर्म
  कूर्मदास
  कूर्मपुराण
  कृतवर्मा
  कृति
  कृत्तिका
  कृत्तिवास
  कृप
  कृपाराम
  कृमिसमूह
  कृषिकर्म किंवा शेती
  कृष्ण
  कृष्णकवि
  कृष्णगर
  कृष्णदत्त
  कृष्णदयार्णव
  कृष्णदास
  कृष्णदासमुद्गल
  कृष्णदेवराय
  कृष्णदेव होयसळ
  कृष्णद्वैपायन
  कृष्णनाईक वरंगळकर
  कृष्णमूत्र ज्वर
  कृष्ण याज्ञवलकी
  कृष्णराजपेठ
  कृष्णराव खटावकर
  कृष्णराव बल्लाळ काळे
  कृष्णाकुमारी
  कृष्णागिरी
  कृष्णा जिल्हा
  कृष्णाजी कंक
  कृष्णाजी त्रिमल
  कृष्णाजी नाईक जोशी
  कृष्णाजी भास्कर
  कृष्णाजी विनायक सोहोनी
  कृष्णा नदी
  कृष्णान्वक
  केअर्नस, जॉन एलियट
  केइ द्वीपसमूह
  केओंझर संस्थान
  केकती
  केकय
  केकरी
  केकुल फ्रेडरिक ऑगस्ट
  केंजळगड, अथवा घेरखेळज किल्ला
  केटर हेन्री
  केटी
  केटो मार्कस पो र्शि अ स
  केटो मार्कस दुसरा
  केडीझ
  केणी
  केदारनाथ
  केदारभट्ट
  केंदूर
  केंदूली
  केंद्रापारा
  केन
  केनिया
  केनिया पर्वत
  केनिलवर्थ
  केन्सिंग्टन
  केप कोस्ट
  केप टाउन
  केप प्राव्हिन्स
  केप्लर योहान
  केंब्रिज
  केरल
  केरवली
  केराढी
  केरूर
  केरो
  केलडी
  केलसी
  केला
  केल्व्हिन विल्यम थामसन लॉर्ड
  केवट
  केवडा
  केशर
  केशव
  केशवचंद्र सेन
  केशवपुर
  केशवस्वामी
  केशी
  केशोरइपाटण
  केसरिया
  केसरी
  केसरीनाथ
  केसरीय
  केसीध्वज
  केसो भिकाजी दातार
  केळ
  केळवाडा
  केळवाडी
  केळवे माहीम
  केळापुर
  केळोद
  कैकाडी
  कैकुबाद
  कैकेयी
  कैकोलन
  कैटभ
  कैथल
  कैफेंगफु
  कैमगंज
  कैमुर
  कैय्यट
  कैराण
  कैलास
  कैवर्त जात
  कैसर गंज
  कोइनिग, कार्ल रूडाल्फ
  कोइंबतूर
  कोइंब्रा
  कोइरी
  कोइल कुंतल
  कोकटनुर
  कोंकण
  कोंकणपुर
  कोंकणस्थ वैश्य
  कोंकणी
  कोंकणी भाषा
  कोकनाडा
  कोकंब
  कोका
  कोकिल
  कोकिलाव्रत
  कोको
  कोकोनॉर
  कोकोबेटें
  कोंगनोली
  कोंगाळव
  कोंगू देश
  कोच जात
  कौचाबंबा
  कोचिन
  कोचिनील किडे
  कोट
  कोंट, ऑगस्ट
  कोटकपुरा
  कोटगड
  कोटगळ
  कोटगिरी
  कोटचांदपूर
  कोटद्वार
  कोटपुतळी
  कोटा, संस्थान
  कोटा ता लु का
  कोटापल्ली
  कोटी
  कोटुमचगी
  कोटेश्वर
  कोट्टापट्टम्
  कोट्टायम्
  कोट्टारू
  कोट्टूरू
  कोट्रा किंवा सांगानी
  कोठारिया
  कोठी
  कोठी
  कोठूर
  कोड
  कोंडका
  कोंडगल
  कोंडगांव
  कोडचांद्री
  कोंडपल्ली
  कोडमगी
  कोंडविडु
  कोंडवीडू गाणदेव
  कोंडाणे
  कोंडाणें किल्ला
  कोडीनार
  कोडैकानल, ता लु का
  कोडौंग
  कोण्णूर
  कोतवाल
  कोत्रंग
  कोत्रा
  कोत्री, ता लु का
  कोथिंबीर
  कोंदिवटी लेणीं
  कोद्रु
  कोनारक
  कोनिग्जबर्ग
  कोनोल्ली कालवा
  कोन्नूर
  कोन्हे राम कोल्हटकर
  कोन्हेरराव फांकडे
  कोपनहेगन
  कोपरगाव
  कोपर्निकस निकोलस
  कोपळ
  कोपागंज
  कोप्प
  कोप्पल
  कोंबड्या
  कोबर्ग
  कोबी
  कोम-मौजे-कसबा
  कोमटी
  कोमारपाइक
  कोमिल्ल गांव
  कोयी
  कोरकई
  कोरपूट तहशील
  कोरफड
  कोरा
  कोरिंग
  कोरिया
  कोरिया संस्थान
  कोरी
  कोरूना शहर
  कोरेगांव (१)
  कोरेगांव (२)
  कोर्कू जात
  कोर्ट
  कोर्टरॉय
  कोर्डोफान
  कोयार्क लोक
  कोर्वइ
  को-हा
  कोल
  कोलकइ
  कोलगांग
  कोलघा
  कोलचिस
  कोलचेस्टर
  कोलंब, चार्लस आगस्टिन
  कोलंबस
  कोलंबस रा ज धा नी
  कोलंबिया
  कोलबेर
  कोलंबो
  कोलब्रुक
  कोलम
  कोलाचल
  कोलायन
  कोलार
  कोलार सरोवर
  कोलिकेर, रूडोल्फ आलबर्ट व्हॉन
  कोलेगल
  कोलेरिज सॅम्युअल टेलर
  कोलेरून
  कोलोन
  कोलोफोन
  कोलोरॅडो
  कोल्लंगड
  कोल्लमशक
  कोल्लैमलई
  कोल्हटकर, भाऊराव
  कोल्हा
  कोल्हाटी
  कोल्हाण
  कोल्हापूर
  कोवनो
  कोवेलंग
  कोश
  कोशिंब
  कोशी
  काशी
  कोष्टी
  कोष्ठ
  कोस
  कोसगी
  कोसम
  कोसल
  कोसीगी
  कोस्टारिका
  कोहइबाब
  कोहली
  कोहलू
  कोहळा
  कोहाट
  कोहिस्तान
  कोहीम
  कोहीर
  कोळसा
  कोळिंजन
  कोळी
  कोळीजात
  कोळ्ळीप्पाक्कई
  कौटिल्य
  कौण्डिन्य
  कौण्डिन्यपुर
  कौपर, वि ल्य म
  कौरव
  कौल
  कौशांबी
  कौषीतकी, ब्रा ह्म ण
  कौसल्या
  क्यबिन
  क्यवक्कू
  क्यान्डू, मेजर टी
  क्युरी, पेरी व मॅडम
  क्युरेषी
  क्यूबा
  क्यूमी
  क्यैकटो
  क्यैकमराव
  क्यैकलत
  क्यैक्कमी
  क्यैंगटन
  क्यैंगलोन
  क्यैंधकम
  क्योनपिआव
  क्यौकपदौंग
  क्यौकप्यू
  क्यौकक्यी
  क्यौक्तन
  क्यौक्ता
  क्यौक्से
  क्यौगोन
  क्रॅकौ
  क्रतु
  क्रप आल्फ्रेड
  क्रमवंत
  क्रायसीन
  क्रॉय सेंट
  क्राँस्टाट
  क्रियावाद
  क्रिसा
  क्रीट
  क्रूगर
  क्रून्स्टाड
  क्रेक
  क्रेसी
  क्रोपॉटकिन
  क्रोमाइट
  क्रौंचद्वीप
  क्लाइव्ह
  क्लासिअस, रूडाल्फ जुलिअस इम्यान्युएल
  क्लोजपेट
  क्लोरोफार्म
  क्विटो
  क्विबेक
  क्विलान
  क्वीन्स्टौन
  क्वीन्सलंड
  क्वील्हानी
  क्वेकर पंथ
  क्वेटापिशीन
  क्वेटा
 
  खगरिया
  खंगार
  खगौल
  खजुराहो
  खजुवा
  खजुहा
  खजूर
  खझर
  खटाव
  खटौली
  खट्वांग
  खंड
  खडक, ओ ळ ख
  खडकवासलें तलाव
  खडकी
  खंडगिरी
  खंडायत
  खंडाळ
  खंडाळा
  खडीचा दगड
  खडीचें काम
  खंडपरा
  खंडेराव गायकवाड
  खंडेराव गुजर
  खंडेराव दाभाडे
  खंडेराव हरि
  खंडेराव होळकर
  खंडेलवाल
  खंडेला
  खंडोजी माणकर
  खंडो बल्लाळ
  खंडोबा
  खतें

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .