प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग अकरावा : काव्य - खतें        
     
खंडेराव हरि- हे महादजी शिंद्यांच्या प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. यांचें आडनांव भालेराव असून यांनां खंडेराव आप्पा असेंहि म्हणत; त्यावरून इंग्रज लेखकांनीं यांनां आप्पा खंडेराव असें नांव दिलेलें आहे. यांचा उल्लेख स. १७८० त आढळतो. त्या सालीं गोहदकरराणा, इंग्रज व महादजी शिंदे यांच्यांत जें युद्ध झालें त्यांत खंडेराव हे शिंद्यांतर्फे लढत होते. या युद्धांत गोहदकराचा जय होऊन त्यानें ग्वालेर किल्ला घेतल्यामुळें खंडेराव हे झांशीकाल्पीकडे मोहिमेस गेले. हें गोहदककराचें युद्ध तीन वर्षे चालू होतें. खंडेरावांनी पुष्कळ पराक्रमाची कामें केलीं. पुढें १७८५ त पाटीलबावा दिल्लीच्या बादशहाच्या मदतीस गेले व त्यांनीं त्याला आपले अंकित केले; याप्रसंगीं आग्र्याचा किल्ला घेण्याच्या कामीं रायाजी पाटलाबरोबर खंडेराव यांनाहि पाठविलें होतें. याच वर्षी दिल्लीस मराठ्यांचें वर्चस्व प्रथम स्थापित झालें होतें. त्यामुळें त्या प्रसंगीं जीं अनेक राजकारणें व युद्धप्रसंग घडले त्यांमध्यें अंबाजी इंगळे, रायाजी पाटील व खंडेराव यांनीं महत्त्वाची कामगिरी केली यानंतर त्यांनां भेलसे प्रांताचे सुभेदार नेमून पुढें बुंदेलखंडांत तेथील संस्थानिकांचा बंदोबस्त करण्याकरितां पाठविलें (१७८६). या वेळीं पन्ना येथील राजा मेला असून त्याच्या पुत्रांत गादीबद्दल तंटे लागले होते, त्याचा फायदा घेऊन तेथील दिवाण बेणीहुजुरी यानें सर्व सत्ता बळकाविली होती. तेव्हां खंडेराव यांनीं पन्न्यावर चाल केली. प्रथम बेणीनें खंडणी कबूल केली, परंतु पुढें त्यानें अटकळ केल्यामुळें खंडेरावांनी त्याचेवर हल्ला केला व शेवटीं तो पराभव पावून पळून गेला. आणि सर्व लढाऊ सामानासह पन्न्याचा किल्ला खंडेरावांच्या हातीं लागला ही बातमी पाटीलबावामार्फत दिल्लीस बादशहास कळली असतां, त्यानें पेशव्यांनां व पाटीलबावांनां पोषाख पाठवून पाटीलबावांनी नौबत वाजविण्याची परवानगी दिली. नंतर खंडेराव यानें कलिंजर किल्ला लढाई करून काबीज केला. येथें पन्न्याच्या राजाचा दुसरा मुलगा राहात होता. बाळाजी गोविंद बुंदेले यांनीं मध्यस्थी करून ३५ लक्ष रुपये देऊन तह घडविला. तेथून खंडेराव ओढशास आले; आणि तेथील राजापासून दीडलाख रु. खंडणी घेऊन पुढें दतियास आले. येथील राजाकडे दोन लाख रुपये खंडणी द्यावी अगर सेवंढा किल्ला द्यावा अशी मागणी केली असतां राजानें खंडणी कबूल केली. पुढें १७८७ मध्ये जयपुरचा राजा प्रतापसिंग व महादजी शिंदे यांची लढाई सुरू झाली. तेव्हां त्या लढाईत राणेखानभाई, अंबोजी इंगळे वगैरे सरदारांबरोबरच खंडेराव हेहि हजर होते. या सालच्या अखेरीस खंडेराव हे ग्वाल्हेर, गोहद, भदावर वगैरे प्रांताचे कमावीसदार होते व त्याचे बद्दल त्यांनीं दहा लक्ष रुपये सरकारांत भरणा केला होता. दोन वर्षे खंडेराव ग्वाल्हेर प्रांतीं होते; पुढे सैन्याचा खर्च वाढल्यानें व रसदेचा भरणा वेळेवर होईनासा झाला होता म्हणून मध्यंतरी त्यांचे व पाटीलबावांचें वितुष्ट आलें होतें. परंतु पैशाची व्यवस्था त्यांनी लवकर केल्यानें तें नाहींसें झाले. पुढें १७८७-८९ त गुलामकादराचें बंड मोडण्याचे कामीं खंडेरावांनी पुष्कळ मेहनत केली व आग्र्याचा किल्ला काबीज केला. या परिश्रमाबद्दल दिल्लीची बादशाही हस्तगत झाल्यावर पाटीलबावांनीं याला रेवाडी प्रांती बावीस महालांची मामलत सांगितली आणि १७९० त दिल्लीच्या किल्लेदारीचीं वस्त्रें बादशहाकडून देवविलीं. खंडेरावांनी दिल्लीच्या किल्ल्याचा बंदोबस्त करून तेथें आपल्या वतीनें भवानीकुंवर यांस नेमलें. यापुढील खंडेरावाचे बहुतेक पराक्रम व राजकारणें दिल्ली प्रांतांत घडून आलीं. नजीबखान या सालीं मेल्यानंतर खंडेरावांनीं कानोडचा किल्ला काबीज केला. त्याबद्दल बादशहानें त्यांनां पुष्कळ जडजवाहीर व वस्त्रें दिलीं. खंडेरावांनी कानोड येथें आपल्या जहागिरीचें मुख्य ठिकाण करून तेथून सर्व उलाढाली चालविल्या. डी. बॉयन म्हणून एक फ्रेंच सेनापति, जो पुढें शिंद्याच्या लष्करांत प्रसिद्धीस आला, तो प्रथम खंडेरावाच्या पदरी होता. त्याच्याकडून त्यांनीं कवायती पायदळें करविलीं. पुढें १७९३ त जॉर्ज टॉमस नांवाचा एक यूरोपियन त्यांनीं नोकरीस ठेवला व त्याला खर्चाकरितां आपल्या जहागिरीप्रमाणें तिजारा, फिरोजपुर वगैरे गांवें नेमून दिलीं. त्यांची जहागीर जी रेवाडीप्रांत त्याच्या रक्षणाच्या कामीं या सैन्याचा बराच उपयोग झाला. पाटिलबाबा १७९४ त मरण पावल्यानंतर दिल्लीप्रांताच्या बंदोबस्ताचें काम खंडेराव, डी. बॉइन, गोपाळराव भाऊ वगैरे सरदारांवर पडलें. पुढें या सरदारांत आपापसांत तंटे सुरू झाले. त्यांत खंडेराव व जॉर्ज टॉमसचें वांकडें आलें. टॉमस हा पुढें बराच प्रबळ होऊन त्यांनीं झाजर येथें स्वत:ची जहागीर स्थापन केली. खंडेरावांचे सोनपत, पानपत व कर्नाळ हे तीन तालुके फौजेच्या खर्चाकरितां नवीन तोडून घेतले. पुढें खंडेराव वृद्ध झाल्यामुळें त्यांच्या हातून स्वार्‍या शिकार्‍या होईनाशा झाल्या. शेवटीं प्रकृतीच्या अस्वस्थतेमुळें उदास होऊन त्यांनी स. १७९७ त यमुनेंत जलसमाधि घेतली. त्यांनां औरस पुत्र नसल्यानें, वामनराव नावाच्या पुतण्यास त्यांनीं दत्तक घेतलें. परंतु तो तितका दूरदर्शी नसल्यामुळें शिंद्याच्या इतर सरदाराचें व त्याचें वांकडें आलें. याचें नांव १७९९ च्या जयपूरकरांच्या युद्धांत ऐकूं येतें. याच्या ताब्यांत १८०३ पर्यंत (सुजीं अंजनगांवचा तह) कानोड, इस्माइलपुर, कोटपुतळी, बिजवाडा वगैरे प्रांत होते; परंतु वरील तहाअन्वयें त्यांचें स्वामित्व इंग्रजांकडे आलें आणि त्यापुढें कानोडच्या जहागिरीचें नांव देखील ऐकूं येईनासें झालें. [इतिहास संग्रह पु. ४ अं. १०. ११.१२]

   

खंड ११ : काव्य - खते  

  काव्य

  काव्हूर

 

  कॉव्हेंट्री
  काश
  काशी
  काशीनाथोपाध्यायं
  काशीपूर, त ह शी ल
  काशीफळ
  काशीबाई पेशवे
  काशीराज पंडित
  काश्गर
  काश्मीर संस्थान
  काश्मीरी
  काश्मीरी ब्राह्मण
  काश्मिरी भाषा
  काश्मोर
  काश्यप
  काष्टिन
  कास
  कासगंज त ह शी ल
  कासरगोड, ता लु का
  कासलपुरा
  कांसव
  कासार
  कांसार - वाणी
  कासारबारी (द्वार)
  कासाला
  कासिया
  कासीमबझार
  कासूर
  कासेगांव (१)
  कासेगांव
  कॅस्टेलो ब्रंको
  कास्पियन समुद्र
  काहूत
  काळपुळी
  काळहोळ
  काळाआजार
  काळा चौतरा
  काळा पहाड
  काळा बाग, ज मी न दा री
  काळा बाग छावणी
  काळासमुद्र
  काळी नदी
  काळी सिंध
  किउंथल
  किओटो
  किंकर
  किंकरी
  किक्ली
  किग्गतनाड
  किंग्जटाउन
  किंग्जलिन
  किंग्स्टन
  किचनेर लॉर्ड (१८५०-१९१६)
  किच्चौंचा
  किट्स सेंट
  किंडत, पो ट जि ल्हा
  किंडर गार्टन
  किड् बेंजामिन (१८५८)
  कित्तुर
  किंनगिन ता लु का
  किनवत
  किनवत जंगल
  किनु
  किन्नर
  किन्हई
  किन्हळ
  किंपुरूषवर्ष
  किबमरो
  किंबर्ले
  किमेदिजमीनदार
  किरगेरी
  किरवंत
  किरवळें
  किराईत
  किराकत
  किरात
  किरार
  किरीटी
  किरौली
  किर्घी
  किर्चाफ, गुस्टाब राबर्ट
  किर्मीर
  किर्लोस्कर, बळवंत पाडुरंग उर्फ अण्णासाहेब
  किलकिल यवन
  किल सैफुल्ल
  किल सोभ सिंध
  किलार्ने
  किलिमनूर
  किलिमांजारो
  किल्लेकोट व तटबंदी
  किलहार्न डॉ. एफ्
  किशनगंज, पो ट वि भा ग
  किशनगड सं स्था न
  किशनचंद
  किशोरगंज पो ट वि भा ग
  किष्किंधा
  किसान
  कीकट
  कीचक
  कीचक जात
  कीटक अथवा षट्पद
  कीटस् जॉन
  कीन चार्लस सॅम्युएल
  कीफ, प्रां त
  कीर
  कीरतपूर
  करिथर
  कीर्तन
  कीर्तने, नि ळ कं ठ ज ना र्द न
  कीर्तने, विनायक जनार्दन
  कील
  कीलकरै
  कीलिंग बेटें
  कुकरमुंडे
  कुकी
  कुंकुमवृक्ष
  कुकुर
  कुंकू
  कुक्शी
  कुक्सहॅवन
  कूंग्ययोन
  कुंच, त ह शी ल
  कुचबिहार, सं स्था न
  कुचला
  कुंचावन
  कुंजपुर
  कुंजर
  कुंजा
  कुंजुरी
  कुंज्रा
  कुटकी
  कुटासा
  कुटुंब
  कुट्टापरान्तक
  कुठार
  कुडची
  कुंडल
  कुडलगी
  कुडवक्कल
  कुडवासल
  कुडळा
  कुडा
  कुंडापूर ता लु का
  कुडालोर ता लु का
  कुडाळ
  कुडाळदेशकर ब्राह्मण
  कुडाळसंगम
  कुंडिनपुर
  कुडुमी
  कुडें
  कुणकुंबी
  कुणबी
  कुतउलआमारा
  कुंतनहसहळ्ळी
  कुंतल
  कुंताप
  कुंति
  कुंतिभोज
  कुतियान
  कुंती
  कृतुबदिया
  कुत्तालम्
  कुत्बमिनार
  कुत्बशहा
  कुत्बशाही
  कुत्बुद्दीन-ऐबक
  कुत्रा
  कुत्रु
  कुत्स
  कुंदकुंदाचार्य
  कुंदगोळ
  कुंदरेमुख
  कुंदा टेंकडी
  कुंदा तहशील
  कुनिगल
  कुनिहार
  कुन्ड्ट
  कुन्ननकुलम्
  कुन्नूर
  कुन्हळ
  कुंबुम्
  कुबेर
  कुब्ज विष्णुवर्धन
  कुब्जा
  कुंभ
  कुंभकर्ण
  कुंभकोणस्
  कुंभराणा
  कुंभळगड
  कुंभा
  कुंभार
  कुंभारकाम
  कुंभारडी डोंगर
  कुंभेर
  कुंभोज
  कुम
  कुमठा ता लु का
  कुमाऊन
  कुमार
  कुमारखली
  कुमारजीव
  कुमारदेवी
  कुमारधारी
  कुमारपाल
  कुमारराज
  कुमारिल भट्ट
  कुयली
  कुरकुंब
  कुरंगगड-अलंगगड
  कुरडू
  कुरम एजन्सी
  कुरम नदी
  कुरमवार
  कुरमी
  कुरवा
  कुरसेंग पो ट वि भा ग
  कुराण
  कुराबर

  कुरिग्राम पो ट वि भा ग

  कुरू
  कुरूजांगल
  कुरूंद
  कुरूंदवाड
  कुरूनेगॅला
  कुरूपांचाल
  कुरूंबा
  कुरूंब्रनाड
  कुरूयुद्ध
  कुरूवर्ष
  कुरूष्पाल
  कुरूक्षेत्र
  कुर्तकोटी
  कुर्दिस्तान
  कुर्ला
  कु-हा
  कु-हाडखुर्द्द
  कुल
  कुलपहार
  कुलशेखर
  कुलशेखरपट्टणम्
  कुलाची
  कुलाबा
  कुलाबा किल्ला
  कुलित्तलइ
  कुलुइन्सूर अथवा कुटेश्वर
  कुलु तहशील
  कुलुहा
  कुवम
  कुवलयापीड
  कुवलाश्व
  कुश
  कुशद्वीप
  कुशध्वज
  कुशनाभ
  कुशलगड
  कुशस्थली
  कुशान
  कुशाव
  कुशावर्त
  कुशिनगर
  कुष्ठ
  कुष्तगी
  कुष्तिया
  कुसवन
  कुसाजी भोंसले
  कुसुगल
  कुसुंबा
  कुंहरसेन
  कुळकर्णी
  कुळिथ
  कूका
  कूटमाळी
  कूडलगी
  कूंदियन
  कूबा
  कूर्ग
  कूर्म
  कूर्मदास
  कूर्मपुराण
  कृतवर्मा
  कृति
  कृत्तिका
  कृत्तिवास
  कृप
  कृपाराम
  कृमिसमूह
  कृषिकर्म किंवा शेती
  कृष्ण
  कृष्णकवि
  कृष्णगर
  कृष्णदत्त
  कृष्णदयार्णव
  कृष्णदास
  कृष्णदासमुद्गल
  कृष्णदेवराय
  कृष्णदेव होयसळ
  कृष्णद्वैपायन
  कृष्णनाईक वरंगळकर
  कृष्णमूत्र ज्वर
  कृष्ण याज्ञवलकी
  कृष्णराजपेठ
  कृष्णराव खटावकर
  कृष्णराव बल्लाळ काळे
  कृष्णाकुमारी
  कृष्णागिरी
  कृष्णा जिल्हा
  कृष्णाजी कंक
  कृष्णाजी त्रिमल
  कृष्णाजी नाईक जोशी
  कृष्णाजी भास्कर
  कृष्णाजी विनायक सोहोनी
  कृष्णा नदी
  कृष्णान्वक
  केअर्नस, जॉन एलियट
  केइ द्वीपसमूह
  केओंझर संस्थान
  केकती
  केकय
  केकरी
  केकुल फ्रेडरिक ऑगस्ट
  केंजळगड, अथवा घेरखेळज किल्ला
  केटर हेन्री
  केटी
  केटो मार्कस पो र्शि अ स
  केटो मार्कस दुसरा
  केडीझ
  केणी
  केदारनाथ
  केदारभट्ट
  केंदूर
  केंदूली
  केंद्रापारा
  केन
  केनिया
  केनिया पर्वत
  केनिलवर्थ
  केन्सिंग्टन
  केप कोस्ट
  केप टाउन
  केप प्राव्हिन्स
  केप्लर योहान
  केंब्रिज
  केरल
  केरवली
  केराढी
  केरूर
  केरो
  केलडी
  केलसी
  केला
  केल्व्हिन विल्यम थामसन लॉर्ड
  केवट
  केवडा
  केशर
  केशव
  केशवचंद्र सेन
  केशवपुर
  केशवस्वामी
  केशी
  केशोरइपाटण
  केसरिया
  केसरी
  केसरीनाथ
  केसरीय
  केसीध्वज
  केसो भिकाजी दातार
  केळ
  केळवाडा
  केळवाडी
  केळवे माहीम
  केळापुर
  केळोद
  कैकाडी
  कैकुबाद
  कैकेयी
  कैकोलन
  कैटभ
  कैथल
  कैफेंगफु
  कैमगंज
  कैमुर
  कैय्यट
  कैराण
  कैलास
  कैवर्त जात
  कैसर गंज
  कोइनिग, कार्ल रूडाल्फ
  कोइंबतूर
  कोइंब्रा
  कोइरी
  कोइल कुंतल
  कोकटनुर
  कोंकण
  कोंकणपुर
  कोंकणस्थ वैश्य
  कोंकणी
  कोंकणी भाषा
  कोकनाडा
  कोकंब
  कोका
  कोकिल
  कोकिलाव्रत
  कोको
  कोकोनॉर
  कोकोबेटें
  कोंगनोली
  कोंगाळव
  कोंगू देश
  कोच जात
  कौचाबंबा
  कोचिन
  कोचिनील किडे
  कोट
  कोंट, ऑगस्ट
  कोटकपुरा
  कोटगड
  कोटगळ
  कोटगिरी
  कोटचांदपूर
  कोटद्वार
  कोटपुतळी
  कोटा, संस्थान
  कोटा ता लु का
  कोटापल्ली
  कोटी
  कोटुमचगी
  कोटेश्वर
  कोट्टापट्टम्
  कोट्टायम्
  कोट्टारू
  कोट्टूरू
  कोट्रा किंवा सांगानी
  कोठारिया
  कोठी
  कोठी
  कोठूर
  कोड
  कोंडका
  कोंडगल
  कोंडगांव
  कोडचांद्री
  कोंडपल्ली
  कोडमगी
  कोंडविडु
  कोंडवीडू गाणदेव
  कोंडाणे
  कोंडाणें किल्ला
  कोडीनार
  कोडैकानल, ता लु का
  कोडौंग
  कोण्णूर
  कोतवाल
  कोत्रंग
  कोत्रा
  कोत्री, ता लु का
  कोथिंबीर
  कोंदिवटी लेणीं
  कोद्रु
  कोनारक
  कोनिग्जबर्ग
  कोनोल्ली कालवा
  कोन्नूर
  कोन्हे राम कोल्हटकर
  कोन्हेरराव फांकडे
  कोपनहेगन
  कोपरगाव
  कोपर्निकस निकोलस
  कोपळ
  कोपागंज
  कोप्प
  कोप्पल
  कोंबड्या
  कोबर्ग
  कोबी
  कोम-मौजे-कसबा
  कोमटी
  कोमारपाइक
  कोमिल्ल गांव
  कोयी
  कोरकई
  कोरपूट तहशील
  कोरफड
  कोरा
  कोरिंग
  कोरिया
  कोरिया संस्थान
  कोरी
  कोरूना शहर
  कोरेगांव (१)
  कोरेगांव (२)
  कोर्कू जात
  कोर्ट
  कोर्टरॉय
  कोर्डोफान
  कोयार्क लोक
  कोर्वइ
  को-हा
  कोल
  कोलकइ
  कोलगांग
  कोलघा
  कोलचिस
  कोलचेस्टर
  कोलंब, चार्लस आगस्टिन
  कोलंबस
  कोलंबस रा ज धा नी
  कोलंबिया
  कोलबेर
  कोलंबो
  कोलब्रुक
  कोलम
  कोलाचल
  कोलायन
  कोलार
  कोलार सरोवर
  कोलिकेर, रूडोल्फ आलबर्ट व्हॉन
  कोलेगल
  कोलेरिज सॅम्युअल टेलर
  कोलेरून
  कोलोन
  कोलोफोन
  कोलोरॅडो
  कोल्लंगड
  कोल्लमशक
  कोल्लैमलई
  कोल्हटकर, भाऊराव
  कोल्हा
  कोल्हाटी
  कोल्हाण
  कोल्हापूर
  कोवनो
  कोवेलंग
  कोश
  कोशिंब
  कोशी
  काशी
  कोष्टी
  कोष्ठ
  कोस
  कोसगी
  कोसम
  कोसल
  कोसीगी
  कोस्टारिका
  कोहइबाब
  कोहली
  कोहलू
  कोहळा
  कोहाट
  कोहिस्तान
  कोहीम
  कोहीर
  कोळसा
  कोळिंजन
  कोळी
  कोळीजात
  कोळ्ळीप्पाक्कई
  कौटिल्य
  कौण्डिन्य
  कौण्डिन्यपुर
  कौपर, वि ल्य म
  कौरव
  कौल
  कौशांबी
  कौषीतकी, ब्रा ह्म ण
  कौसल्या
  क्यबिन
  क्यवक्कू
  क्यान्डू, मेजर टी
  क्युरी, पेरी व मॅडम
  क्युरेषी
  क्यूबा
  क्यूमी
  क्यैकटो
  क्यैकमराव
  क्यैकलत
  क्यैक्कमी
  क्यैंगटन
  क्यैंगलोन
  क्यैंधकम
  क्योनपिआव
  क्यौकपदौंग
  क्यौकप्यू
  क्यौकक्यी
  क्यौक्तन
  क्यौक्ता
  क्यौक्से
  क्यौगोन
  क्रॅकौ
  क्रतु
  क्रप आल्फ्रेड
  क्रमवंत
  क्रायसीन
  क्रॉय सेंट
  क्राँस्टाट
  क्रियावाद
  क्रिसा
  क्रीट
  क्रूगर
  क्रून्स्टाड
  क्रेक
  क्रेसी
  क्रोपॉटकिन
  क्रोमाइट
  क्रौंचद्वीप
  क्लाइव्ह
  क्लासिअस, रूडाल्फ जुलिअस इम्यान्युएल
  क्लोजपेट
  क्लोरोफार्म
  क्विटो
  क्विबेक
  क्विलान
  क्वीन्स्टौन
  क्वीन्सलंड
  क्वील्हानी
  क्वेकर पंथ
  क्वेटापिशीन
  क्वेटा
 
  खगरिया
  खंगार
  खगौल
  खजुराहो
  खजुवा
  खजुहा
  खजूर
  खझर
  खटाव
  खटौली
  खट्वांग
  खंड
  खडक, ओ ळ ख
  खडकवासलें तलाव
  खडकी
  खंडगिरी
  खंडायत
  खंडाळ
  खंडाळा
  खडीचा दगड
  खडीचें काम
  खंडपरा
  खंडेराव गायकवाड
  खंडेराव गुजर
  खंडेराव दाभाडे
  खंडेराव हरि
  खंडेराव होळकर
  खंडेलवाल
  खंडेला
  खंडोजी माणकर
  खंडो बल्लाळ
  खंडोबा
  खतें

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .