प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग तेरावा : घ - जलपैगुरी

चिति — अथवा चयन. एक श्रौतकर्म. हें कर्म अग्निष्टोमादि सप्‍तसोमसंस्थांपैकीं कोणत्याही यागाबरोबर करतात. यांतील मुख्य विधि म्हणजे मातीच्या विशिष्ट आकाराच्या इष्टका (विटा) तयार करून त्यांच्या थरांनीं विशिष्ट आकाराची उत्तरवेदी ( हवन करावयाचें मुख्य आयतन ) रचावयाची व गार्हपत्य आणि दक्षिणाग्नि हे याच विटांचे परंतु नेहमींच्या आकाराचेच रचावयाचे. हें अनुष्ठान ज्यास प्रथमच करावयाचें असेल त्यानें सहस्त्रचिति (दररोज दोनशें विटा प्रत्येक स्थलीं याप्रमाणे एक हजार विटांचे पांच थर) करावयाचा असतो. याचे द्विषाहस्त्र (दोन हजार विटा रचणें)  व त्रिषाहस्त्र (तीन हजार विटा) असे आणखी दोन प्रकार आहेत. हे पुढील प्रकार दुसर्‍यावेळीं ज्यास हें चितीचें अनुष्ठान करावयाचें असेल त्यानें करावयाचे असतात. कामनापरत्वें या चितींचे श्येनचिति, कंकचिति,  रथचक्रचिति इत्यादि निरनिराळे प्रकार तैत्तिरीय संहितेंत ( कांड ५ प्रपाठक ६ ) दिले असून त्यांचें विधानहि त्याच स्थलीं दिलें आहे. वरील चितींपैकीं जो चिति करावयाचा असेल त्या आकाराचा विटांचा थर रचावयाचा. उदा. श्येनचिति करावयाचा असल्यास श्येनाचा ( गरूडाचा ) आकार विटांच्या थरास द्यावयाचा. हा श्येनचितीच नेहमीं करण्याचा परिपाठ आहे. चितीचे अनुष्ठान करणें असल्यास प्रथम वायव्यपशु नामक काम्य पशूचे अनुष्ठान करावयाचें असतें आणि त्रैधातवी नामक एक इष्टि करावयाची असते. सूत्रग्रंथाप्रमाणें या कर्मांत करावयाच्या मुख्य विधींचें सामान्य विवेचन पुढें दिलें आहे.

या कर्मांत इष्टका भाजण्यास माती गाढवाच्या पाठीवर लादून आणून तींत खापरांची भुकटी, भाताचा कोंडा, हरणाचे व बकर्‍याचे केस व आणखी कांहीं माती चिकण करणारे पदार्थ घालून भिजवून मळतात व त्याची एक शेगडी व चितीच्या इष्टका बनवितात व त्या गार्हपत्याच्या पूर्वेस खळग्यांत भाजतात. कर्माची हल्लीं फक्त नक्कल होते.

विटा भाजण्याच्या कर्मास उखासंभरण म्हणतात. यानंतर वायव्य पशूचें अनुष्ठान होतें. यानंतर भाजलेली शेगडी आहवजीयावर तापवून लाल करावयाची व तींत पेट घेण्यायोग्य इंधनें व समिधा घालून अग्नि उत्पन्न करून यजमानानें त्याचें उपस्थान करावयाचें असतें. नंतर यजमान आपल्या तीन अग्नीसह रथांत बसून यजनप्रदेशी ब्रम्हा व अध्वर्यू यांसह येतो. हें कर्म झाल्यानंतर ज्या शिंक्यांत ती शेगडी ठेवली आहे असें शिंकें यजमानानें शेगडी बेंबीजवळ येईल अशा बेतानें गळ्यांत अडकवून अंतर्वेदीत उभें राहून उपस्थान करावयाचें असतें. नंतर ती शेगडी उंबराच्या लांकडाच्या घडवंचीवर परळांत माती घालून तींत ठेवून ती प्रदीप्‍त राखतात. यानंतर दीक्षाग्रहण होतें. यास दीक्षा तीन दिवस असते. क्वचित् मासदीक्षेचाहि प्रघात आहे. दीक्षा संपल्यावर प्रायणीयेष्टीच्या दिवशी प्रथम ग्रार्हपत्य व दक्षिणाग्नि यांच्या इष्टकांचें उपधान होतें. सहस्त्रचिति असेल तर यजमानाच्या गुडघ्याइतकी पांच प्रस्तरांची उंची, द्विसाहस्त्र असेल तर नाभीच्या इतकी आणि त्रिसाहस्त्र असेल तर तोंडाइतकी उंची असावी. गार्हपत्य चितीवर पूर्वीची शेगडी ठेवतात. शिंकें व आसंदी हीं घेऊन यजन प्रदेशाच्या दक्षिणेस जाऊन तेथें निॠत्येष्टकांचें उपधान करून त्यांवर शिंकें व आसंदी (घडवंची) टाकतात. यानंतर ग्रायणीयेष्टि होते व नंतर महावेदि व चितीची जागा आंखतात. नंतर चितीची जागा खणून नांगरानें नांगरतात. या नांगरास सहा अथवा बारा बैल जुंपतात. बारा तासें पाडल्यावर बैल सोडून ते यजमान अध्वर्यूस देतो. नंतर नांगरलेल्या जागेंत तूप, मध व पाणी शिंपडून तिल, व्रीही, यव, माष, प्रियंगू इत्यादि धान्यें यजमान पेरतो. यानंतर सोमक्रय, आतिथ्येष्टि व प्रवर्ग्याचें अनुष्ठान झाल्यावर चित्यग्नीचें प्रणयन होतें. याबरोबर एक पांढरा घोडा उत्तरवेदीकडे नेतात. नंतर उत्तरवेदीच्या इष्टका (विटा) मांडण्यांस आरंभ होतो. कांहीं विशिष्ट इष्टका मांडल्यावर एका कासवास तूप व मध चोपडून व त्याचें उपस्थान करून त्या कासवास शेवाळ्यांत गुंडाळून तें चितीच्या जागेंत दक्षिण भागीं पुरतात. आणि पूर्बीची उखा चितीच्या जागीं मध्यें ठेवितात. आणि पूर्वी वायव्यपशूचे ठेवलेलें शिर, पुरूषशिर, सर्पशिर, यांचें इष्टकाप्रमाणेंच चितीच्या जागेंत निरनिराळ्या ठिकाणीं उपधान करतात व कुंभेष्टका, धृतेष्टका, हिरणेष्टका, चोडा, नाकसदा इत्यादि इष्टकांचें प्रयोगांत सांगितलेलें स्थल व अनुक्रम याप्रमाणें उपधान होतें. या तर्‍हेच्या दोनशें इष्टकांच्या उपधानाचा एक प्रस्तर झाला म्हणजे पुन्हां पूर्ववत् प्रवर्ग्यानुष्टान होतें. याप्रमाणें प्रवर्ग्य, प्रस्तर मांडणें व पुन्हां प्रवर्ग्य अशा क्रमानें पांच दिवस अनुष्ठान होतें. इष्टकोपधानापूर्वी अध्वर्यूनें दक्षिणेस असलेल्या अश्वास स्पर्श करून आरंभ करावयाचा असतो. दुसर्‍या दिवशीं पहिल्या प्रस्तरावर दुसरा प्रस्तर मांडतांना प्रस्तरावर चढून अध्वर्यू इष्टका मांडतो. प्रत्येक प्रस्तर मांडून झाल्यावर विटांच्या मधील भेगा वाळूनें भरतात. प्रत्येक प्रस्तराची दोनशें विटांची संख्या पूर्ण करण्यास 'लोकपृण' या एकाच मंत्रानें कांहीं विटा मांडाव्या लागतात. पांचव्या दिवशीं पांचवा प्रस्तर झाल्यावर त्यावर वाळू पसरल्यावर सुवर्णाचे हजार तुकडे पसरतात; त्यानंतर उध्वर्यू उत्तरार्ध्या नामक इष्टकांवर शतरूद्रीय नामक अभिषेक (रूद्राभिषेक) रूर्द्दच्या पानांतून शेळीच्या दुधानें करतो. नंतर रूद्राचें उपस्थान करतो. यावेळीं प्रस्तोता नामक ॠत्विज सामगान करतो व होता शंसन करतो. नंतर अग्निष्टोमवत् अग्नीषोमीयप्रणयनादि कर्म होतें. आग्नीध्रीय मंडपांतील अग्नीचें आयतन इष्टकोपधानानेंच होतें व धिष्ण्यांकरितांहि इष्टकाच असतात. याप्रमाणें चितींतील विशिष्ट कृत्यें आहेत. याशिवाय जास्त माहिती वैधायन, आपस्तंब, सत्याषाढ इत्यादि श्रौतसूत्रांत पहावीं.

प्रथम चयनाचें अनुष्ठान स्वतंत्र असावें व मागाहून तें सोमसंस्थेस जोडलें असावें कारण सोमयागांत प्रत्यक्ष असा त्याचा कांहींच संबंध दिसत नाहीं. या चितीसारखेंच काठक नांवाचें अनुष्ठान आहे. त्यांत इष्टकांच्या ऐवजीं शर्करा (चुनखडीचे खडे) यांचें उपधान असतें व त्यांवरच उत्तरवेदी करावयाची असते. चितीचें अनुष्ठान कोणी केल्यास त्या विटांचें एखाद्या देवस्थानाप्रमाणें संरक्षण करण्याची वहिवाट आहे.

   

खंड १३ : घ - जलपैगुरी  

 

 

 

  घंटय्याकवि
  घटोत्कच
  घटोत्कच लेणीं
  घड्याळ
  घनी
  घनौर
  घांट
  घाटगे
  घाटाळ
  घातमपूर
  घानची
  घायपात
  घारगड किल्ला
  घारघोडा
  घारापुरी
  घाशीराम कोतवाल
  घांसदाणा
  घासी
  घिरथ
  घिसाडी
  घुगुस
  घुंड
  घुबड
  घुराम
  घेरिया
  घेवडा
  घोटकी
  घोडबंदर
  घोडा
  घोडाघांट
  घोडाबारी
  घोडासर
  घोडें
  घोडेघांस
  घोरपड
  घोरपडी
  घोरपडे
  घोरी घराणें
  घोशी
  घोसाळे
  घोसी
  घोळ
 
 
  चउमू
  चकमा
  चकला रोषनाबाद
  चकवाल
  चकिया
  चक्कियर
  चक्कीनोआरो
  चक्रपाणि
  चक्रवर्ती
  चक्राप्पा
  चंगनाचेरी
  चंगर
  चच, चचनामा
  चचान
  चटया
  चडार
  चंडी
  चतुरमहाल
  चतुर साबाजी
  चतुरसिंग
  चतुर्थ
  चत्रा
  चॅथॅम
  चंदगड
  चंद घराणे
  चंदन
  चंदभाट
  चंदरभान
  चंदावरकर, नारायण गणेश
  चंदासाहेब
  चंदीपुर
  चंदेरी
  चंदेल्ल
  चंदौली
  चंदौसी
  चंद्र
  चंद्रकोना
  चंद्रगिरी
  चंद्रगुप्त
  चंद्रगोमिन्
  चंद्रनगर
  चंद्रभागा
  चंद्रहास
  चंद्रावती अथवा चंद्रावली
  चन्नगिरी
  चन्नपट्टण
  चन्नबसव
  चन्नरायपट्टण
  चंपा
  चंपानेर
  चपारण
  चंपावत
  चंपाषष्ठी
  चंबळा नदी
  चबा संस्थान
  चमारडी
  चरक
  चरखा
  चरखारी
  चरणदासी
  चरणव्यूह
  चरबी
  चरबीचें झाड
  चरी
  चर्मण्वती
  चलत-चित्रें
  चलन
  चल्लाकेरे
  चवळी
  चहा
  चक्षुर्मंनु
  चाकण
  चाकवत
  चागई
  चांगदेव
  चांगभकार
  चांगा केशवदास
  चाघताइखान
  चांचेगिरी
  चाचो
  चांडोद
  चाणक्य
  चातुर्मास्य
  चातुर्मास्य याग
  चातुर्वर्ण्य
  चात्सु
  चादचा
  चांदपूर
  चांदबिबी
  चांदभाट
  चांदला
  चांदवड
  चांदा
  चांदूर
  चांदूर बाजार
  चांद्रायण
  चानन शानन
  चानस्मा
  चानाल
  चानोड
  चाप्रा
  चाफळ
  चाबुआ
  चांभार
  चाम
  चामखीळ
  चामन
  चामराजनगर
  चामुंड
  चामुर्शी
  चार
  चारखा
  चारण
  चारदुआरं
  चारसद
  चारा
  चारीकार
  चार्टिझम
  चार्लंमांट, अर्ल ऑफ
  चार्वाक
  चालुक्य घराणें
  चालसिस
  चावडा
  चावंद
  चास-कमान
  चॉसर
  चासा
  चाहमान उर्फ चौहान
  चाळिसगांव
  चिक
  चिकंजी
  चिकबळ्ळापूर
  चिकाकोल
  चिकोडी
  चिक्कणर्ति
  चिक्केरूर
  चिक्टीआबर
  चिक्नायकन्हळ्ळी
  चिक्मगळूर
  चिखलदरा
  चिखली
  चिंगलपट
  चिंच
  चिचगड, जमीनदारी
  चिंचलीगदड
  चिंचवड
  चिचेवाडा
  चिंचौली
  चिंच्यु
  चिटणीस
  चितलनगर जमीनदारी
  चितळ
  चितळदुर्ग
  चिताकुल
  चिंतामणी
  चिंतामणी कवि
  चिंतामणी रघुनाथाचार्य
  चितारी
  चिति
  चितोड
  चित्तगांग
  चित्तगांग डोंगराळ प्रदेश
  चित्ता
  चित्तूर
  चित्फिरोझपूर
  चित्रकला
  चित्रकाव्य
  चित्रकूट
  चित्रकोट
  चित्रगुप्त
  चित्ररथ
  चित्रसंग्रहालयें
  चित्रळ
  चित्रांगदा
  चित्रावाव
  चिदंबर दीक्षित
  चिदंबरम्
  चिंदविन
  चिंदविन नदी
  चिदानंद स्वामी
  चिनडोंगर
  चिनमुलगुंद
  चिन लोक
  चिनसुरा
  चिनाब
  चिनीमाती किंवा केओलिन
  चिन्नविरन्ना
  चिन्नूर
  चिन्योत
  चिपळूण
  चिपळूणकर, कृष्णशास्त्री
  चिपळूणकर, विष्णुशास्त्री
  चिफू
  चिमणाजीआप्पा
  चिमणाजी दामोदर
  चिमणी
  चिरक्कल
  चिराबा
  चिलखत-वेदकालांतहि
  चिलिअनवाला
  चिली
  चिल्का सरोवर
  चिस्ती
  चीझी, अॅंटोनें लिओनार्ड डि
  चीन
  चीनी
  चीपुरुपल्ले
  चीर
  चीराल
  चुका
  चुकचि
  चुटिया
  चुडा
  चुडा संस्थान
  चुडेश्वर
  चुना
  चुनार
  चुंबकजन्य विद्युद्यंत्र
  चुंबकत्व
  चुंबकीय दृकशास्त्र
  चुंबन
  चुमल्हारी
  चुरू
  चूडामण
  चेकोस्लोव्हेकिया
  चेंगीझखान
  चेचेंझे
  चेटवई
  चेट्टी
  चेदूब बेट
  चेंबर्स रॉबर्ट
  चेयूर
  चेर घराणें
  चेरात
  चेरापुंजी
  चेरिअल
  चेरुमन
  चेरो
  चेर्रा
  चेल
  चेसेलडेन, विल्यम
  चेस्टरफील्ड
  चेस्टरफील्ड फिलिफ
  चैतन्य
  चैतसिंग
  चैत्य
  चैन
  चैबासा
  चोखामेळा
  चोवो
  चोडवरम
  चोध्रा
  चोपडे
  चोपदार
  चोबारी
  चोंभा
  चोरांग्ल
  चोरासी
  चोरी
  चोल
  चोल घराणें व चोल साम्राज्य
  चोवीस परगणा जिल्हा
  चौंगू
  चौघाट
  चौथाई, चौथ
  चौधरी
  चौबे जहागीर
  चौल
  चौलमुग्रा
  च्यवन
 
  छछरौली
  छट्टू
  छतारी
  छत्तरपूर
  छत्तिसगड विभाग
  छत्रपूर तहशील
  छत्रसाल
  छत्रे, केरो लक्ष्मण
  छत्रे, विष्णु मोरेश्वर
  छत्रे, सदाशिव काशीनाथ
  छंद:शास्त्र
  छप्पन देशचे राजे
  छप्रौली
  छब्रा
  छलाल
  छात
  छापखाना
  छापिआ
  छाप्री
  छायाचित्रपेटिका
  छाल
  छालिअर
  छिंद, लल्ल
  छिंदवाडा
  छिंपा
  छिब्रामऊ तहसील
  छुईखदान
  छुटिया
  छोटा उदेपूर
  छोटानागपूर
  छोटी साद्री
 
  जकात
  जॅक्सन अॅंड्र
  जॅक्सन व्हिल्ले शहर
  जखमा
  जगजीवनदास
  जगत्याल
  जगदलपूर
  जगदीशपूर
  जगन्नाथ
  जगन्नाथपंडित
  जगन्नाथपुरी
  जगन्नाथ शंकरशेट, मुर्कुटे
  जंगम
  जगय्या पेटा
  जंगल
  जंगल महाल
  जगलूर
  जगाध्री
  जग्रांव
  जंगीपूर
  जघाशूल
  जंजिरा
  जझिया
  जटलंड
  जटामांसि
  जटायु
  जटासूर
  जठरदाह
  जठरव्रण
  जडजीवघाद
  जडद्रव्य
  जडभरत
  जडवाद
  जडान्नविषबाधा
  जडावाचें काम
  जत
  जतिंग रामेश्वर
  जंतुजन्य रोग
  जतोई
  जत्रा
  जंदिआल गुरु
  जंदिआला
  जंदोला
  जनक
  जनजसवंत
  जननेंद्रियांचे गुप्तरोग
  जनमेजय
  जनस्थान
  जनाबाई
  जनार्दनस्वामी
  जनावरें
  जनीजनार्दन
  जपान
  जपानी वार्निस
  जबलपुर
  जंबुकेश्वरस्
  जंबुद्वीप
  जबूसर
  जमखिंडी
  जमदग्नि
  जमरुड
  जमाखर्च
  जमाबंदी
  जमालखान
  जमालपुर
  जमिकुंता
  जमीन
  जमीनदार व कुळें
  जमीनमहसूल
  जमुई
  जमेका
  जमेसाबाद
  जम्नोत्री
  जम्मलमडुगु
  जम्मू
  जयगड
  जयचंद
  जयदेव
  जयद्रथ
  जयनगर
  जयपाल
  जयपूर
  जयपुर जमीनदारी
  जयपुर संस्थान
  जयमल्ल
  जयरथ शृंगार
  जयरामस्वामी
  जयरामात्मज
  जयविजय
  जयसिंह
  जर उतणें
  जरतार
  जरत्कारु
  जरदाळू
  जरा
  जरासंघ
  जरीपटका
  जर्मन सिल्व्हर
  जर्मनी
  जलंगी
  जलजन्य विद्युतशक्ति
  जलघा
  जलपैगुरी

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .