प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग तेरावा : घ - जलपैगुरी

जगन्नाथपंडित — या प्रसिद्ध संस्कृत कवीसंबंधींची विश्वसनीय माहिती मिळत नाही. याच्या संबंधीच्या अनेक दंतकथा प्रचलित आहेत.  पण ऐतिहासिकदृष्ट्या त्यांची फारशी किंमत नाहीं.  त्याच्या ग्रंथांमध्येंच याच्याविषयीं जी माहिती मिळते तेवढीच विश्वसनीय मानणें जरूर आहे.

भामिनीविलासाच्या व प्राणाभरण ग्रंथाच्या शेवटी व आसफविलासाच्या प्रारंभी जो मजकूर आला आहे त्यावरून तो तेलंगीय वेंगीनाडी नांवाच्या ब्राह्मणकुलांत जन्मला असें दिसतें. [तैलंगान्वय मंगलालय (प्राणाभरण); तैलंग कुलावतंसेन जगन्नाथेन (आसफविलास)]. रसगंगाधरांतील श्लोकावरून त्याच्या बापाचें नांव पेरूभट्ट व आईचें नांव लक्ष्मी होतें कळून येतें. पेरूभट्ट हा फार विद्वान होता. त्यामुळें जगन्नाथाला आपल्या पित्यापासून सर्व शास्त्रांची पूर्ण माहिती झाली. पुढें वयांत येतांच कोणा तरी राजाचा आश्रय मिळावा या हेतूनें तो कर्नाटकच्या राजाकडे गेला. पण तेथें त्याची मान्यता झाली नाही. त्यामुळें तो जयपुरास येऊन तेथें त्यानें संस्कृत शाळा काढली. पुढें तो शहाजहान बादशहाकडे गेला व त्याला आपलें काव्यकौशल्य व अगाध ज्ञान पटवून देऊन त्याचा आश्रय जगन्नाथानें मिळविला. त्याला शहाजहान बादशहानें पंडीतराज ही पदवी दिली होती. दिल्ली दरबारांत एका घमेंडखोर काजीशी पंडिताचा वाद होऊन त्यानें काजीचा पराभव केला व त्यामुळें शहाजहान बादशहा त्याच्यावर फार संतुष्ट झाला असें म्हणतात. काजींशी वाद करावयासाठीं जगन्नाथ पंडितानें फारसी व उर्दु भाषांचा अभ्यास केला. या भाषेवरील त्याचें प्रभुत्व त्याच्या ग्रंथांत आढळून येतें. शहाजहानाची मुलगी लवंगी हिच्यावर त्याचें प्रेम जडलें होतें व लवंगीचेंहि मन जगन्नाथाच्या रूपामुळें मोहित झालें होतें. पुढें त्याचें लवंगीशी लग्न झालें व त्यानें आपला काळ बराच सुखांत घालवला. पुढें त्यास उपरति प्राप्‍त झाली व तो काशीस आला. तेथील पंडितांनी त्यास लवंगीसह प्रायाश्चित देऊन आपल्या जातींत घेण्याचें नाकारलें. तेव्हां त्यानें गंगेचें आराधन केलें व गंगेनें त्या दोघांना दर्शन देऊन त्यांचा उद्धार केला अशी आख्यायिका आहे.

ग्रंथ.— जगन्नाथ पंडिताचे (१) अमृतलहरी, (२) आसफविलास, (३)करूणालहरी, (४) चित्रमीमांसाखंडन, (५) जगदाभरण, (६) पीयूषलहरी, (७) प्राणाभरण, (८) भामिनीविलास, (९) मनोरमाकुचमर्दिनी, (१०) यमुनावर्णन, (११) लक्ष्मीलहरी, (१२) सुधालहरी, (१३) रसगंगाधर इत्यादि ग्रंथ प्रसिद्ध आहेत. अमृतलहरींमध्यें यमुनेची स्तुति केलेली असून हा ग्रंथ काव्यमालेंत प्रसिद्ध झाला आहे. आसफविलासांत नबाब आसफखानाचें चरित्रवर्णन आलेंलें आहे. हा ग्रंथ संपूर्ण उपलब्ध नाही. करूणालहरींत विष्णूची स्तुति केलेली आहे व हा ग्रंथ काव्यमालेंत प्रसिद्ध झाला आहे. अप्पया दीक्षितांचा चित्रमीमांसा नांवाचा ग्रंथ आहे. त्याच्यांतील दोषांचे खंडन करण्यासाठी चित्रमीमांसाखंडन हा ग्रंथ जगन्नाथानें लिहिला. जगदाभरणांत दाराची स्तुति आलेली आहे. याची एक प्रत कोटाच्या राजाच्या पदरी असलेल्या गंगावल्लभ नांवाच्या पंडितापाशीं असल्याचा उल्लेख दुर्गादासानीं रसगंगाधराच्या प्रस्तावनेंत केला आहे. पीयूषलहरी उर्फ गंगालहरी हें प्रसिद्ध काव्य गंगेच्या स्तुतिपर आहे. हें काव्य फार लोकप्रिय आहे. यांतील कविता सुंदर व कल्पनाप्रचुर आहे. गंगेच्या प्रशांत प्रवाहाप्रमाणेंच गंगानदीच्या स्तुतीचा प्रवाह या काव्यांत गम्भीरपणानें वहात असलेला दिसतो. प्राणाभरण काव्यांत आसामचा राजा प्राणनारायण याच्या संबधींची प्रशंसा आलेली आहे. हेंहि काव्य काव्यमालेंत छापण्यांत आलेलें आहे. भामिनीविलास हा तर जगन्नाथपंडितांचा अतिप्रसिद्ध ग्रंथ होय. यामध्यें त्याच्या स्फुट काव्यांचा संग्रह असून ही काव्यें फार सुंदर आहेत. या ग्रंथांची अभ्योक्तिविलास, शृंगारविलास, करूणविलास, व शांतविलास हीं चार प्रकरणें असून तीं बोधपर व मनोरंजक आहेत. शांतविलासांत परमेश्वराची केलेली स्तुती फार प्रेमळ व हृदयंगम आहे. करूणविलासांतील त्याचे श्लोक सहजसुंदर व हृदयाला पाझर फोडणारे आहे. अन्योक्तिविलास बोधपर व रसभरीत आहेत. शृंगारविलासांत स्त्रियांचें मनोरम वर्णन आहे. मनोरमाकुचमर्दिनी हा ग्रंथ भट्टोजी दीक्षितांच्या प्रौढ मनोरमा या व्याकरणविषयक ग्रंथाचें खंडन करण्याकरिता त्यानें लिहिला. यमुनावर्णन हा ग्रंथ गद्यात लिहिलेला असून त्यांत यमुनेची स्तुति केलेली आढळते. लक्ष्मीलहरी व काव्यलहरी याचें काव्यमालेंत मुद्रण झालेलें आहे. सर्वांत प्रसिद्ध असा याचा ग्रंथ म्हणजे रसगंगाधर हा होय. हा ग्रंथ अपूर्ण आहे. यांत अलंकारशास्त्राचें विवंचन आलेलें आहे. या ग्रंथावरून जगन्नाथाची अलंकारशास्त्रांतील पारंगतता दिसून येते. या ग्रंथाशिवाय शशिसेना, पंडितराजशतक हे दोन ग्रंथ यानें लिहिले असें म्हणतात. पण त्याला पुरावा मिळत नाही.

जगन्नाथ नांवाचे दहाबारा पंडित होऊन गेले व त्यांची काव्ये व ग्रंथ प्रसिद्ध आहेत. यामुळे त्याच्या काव्यांची सरमिसळ होण्याचा संभव आहे. जगन्नाथपंडिताच्या ग्रंथाविषयी व्हावा तितका अभ्यास झालेला नाहीं. याचें कारण कळत नाही.  पण याच्या ग्रंथाचें अवलोकन केल्यास तो उत्तम कवि व पंडित होता असे दिसून आल्याशिवाय रहात नाही. रसगंगाधर, मनोरमाकुचमर्दिनी, चित्रमीमांसाखंडन या ग्रंथावरून जगन्नाथाची असामान्य विद्वत्ता कुशाग्र बुद्धि, प्रशंसनीय व्यवहारचातुर्य, अलौलिक प्रसंगावधान इत्यादि गुण दिसून येतात. माधुर्यपदललित्यादि काव्यपोषक गुण याच्या काव्यांत ओतप्रोत भरलेले आहेत. याचे गद्यलेख देखील जोरदार व उत्कृष्ट आहेत. याचीं काव्यें वाचतांना बिल्हण अगर जयदेव या कवींची आठवण झाल्याशिवाय रहात नाहीं. प्रसाद हा याच्या काव्याचा मुख्य गुण आहे. हा विषयी व उद्दाम होता असें दिसतें.

जगन्नाथपंडिताच्या कालासंबंधाने थोडासा मतभेद आहे. भामिनीविलासटीकाकार वैद्यांच्या मतें जगन्नाथ हा अकबराच्या काळी नसून शहाजहानच्या वेळी असावा दिसतें. पण आपटे (सार्थ भामिनीविलास) म्हणतात की हा अकबराच्या व शहाजहान बादशहाच्या, दोघांच्याहि काळी असावा. तें कसेंहि असो. शहाजहान बादशहाच्या पदरी हा कवि होता हें सर्वसंमत आहे. अप्पय्या दीक्षित व भट्टोजी दीक्षित यांच्या उल्लेखावरून  हीच गोष्ट सिद्ध होते.

[सं द र्भ ग्रं थ.- अर्वाचीन कोश; रसगंगाधर (काव्यमाला); भामिनीविलास, (काव्यमाला); भगवंत गोविंद तोडेवाले- पंडित जगन्नाथराय (१९१६); वैद्य- भामिनी विलास टीका; शि.म.परांजपे; भामिनीविलास; दत्तात्रय अनंत आपटे- सार्थ भामिनीविलास; लक्ष्मणशास्त्री लेले-महाराष्ट्रछाया].

   

खंड १३ : घ - जलपैगुरी  

 

 

 

  घंटय्याकवि
  घटोत्कच
  घटोत्कच लेणीं
  घड्याळ
  घनी
  घनौर
  घांट
  घाटगे
  घाटाळ
  घातमपूर
  घानची
  घायपात
  घारगड किल्ला
  घारघोडा
  घारापुरी
  घाशीराम कोतवाल
  घांसदाणा
  घासी
  घिरथ
  घिसाडी
  घुगुस
  घुंड
  घुबड
  घुराम
  घेरिया
  घेवडा
  घोटकी
  घोडबंदर
  घोडा
  घोडाघांट
  घोडाबारी
  घोडासर
  घोडें
  घोडेघांस
  घोरपड
  घोरपडी
  घोरपडे
  घोरी घराणें
  घोशी
  घोसाळे
  घोसी
  घोळ
 
 
  चउमू
  चकमा
  चकला रोषनाबाद
  चकवाल
  चकिया
  चक्कियर
  चक्कीनोआरो
  चक्रपाणि
  चक्रवर्ती
  चक्राप्पा
  चंगनाचेरी
  चंगर
  चच, चचनामा
  चचान
  चटया
  चडार
  चंडी
  चतुरमहाल
  चतुर साबाजी
  चतुरसिंग
  चतुर्थ
  चत्रा
  चॅथॅम
  चंदगड
  चंद घराणे
  चंदन
  चंदभाट
  चंदरभान
  चंदावरकर, नारायण गणेश
  चंदासाहेब
  चंदीपुर
  चंदेरी
  चंदेल्ल
  चंदौली
  चंदौसी
  चंद्र
  चंद्रकोना
  चंद्रगिरी
  चंद्रगुप्त
  चंद्रगोमिन्
  चंद्रनगर
  चंद्रभागा
  चंद्रहास
  चंद्रावती अथवा चंद्रावली
  चन्नगिरी
  चन्नपट्टण
  चन्नबसव
  चन्नरायपट्टण
  चंपा
  चंपानेर
  चपारण
  चंपावत
  चंपाषष्ठी
  चंबळा नदी
  चबा संस्थान
  चमारडी
  चरक
  चरखा
  चरखारी
  चरणदासी
  चरणव्यूह
  चरबी
  चरबीचें झाड
  चरी
  चर्मण्वती
  चलत-चित्रें
  चलन
  चल्लाकेरे
  चवळी
  चहा
  चक्षुर्मंनु
  चाकण
  चाकवत
  चागई
  चांगदेव
  चांगभकार
  चांगा केशवदास
  चाघताइखान
  चांचेगिरी
  चाचो
  चांडोद
  चाणक्य
  चातुर्मास्य
  चातुर्मास्य याग
  चातुर्वर्ण्य
  चात्सु
  चादचा
  चांदपूर
  चांदबिबी
  चांदभाट
  चांदला
  चांदवड
  चांदा
  चांदूर
  चांदूर बाजार
  चांद्रायण
  चानन शानन
  चानस्मा
  चानाल
  चानोड
  चाप्रा
  चाफळ
  चाबुआ
  चांभार
  चाम
  चामखीळ
  चामन
  चामराजनगर
  चामुंड
  चामुर्शी
  चार
  चारखा
  चारण
  चारदुआरं
  चारसद
  चारा
  चारीकार
  चार्टिझम
  चार्लंमांट, अर्ल ऑफ
  चार्वाक
  चालुक्य घराणें
  चालसिस
  चावडा
  चावंद
  चास-कमान
  चॉसर
  चासा
  चाहमान उर्फ चौहान
  चाळिसगांव
  चिक
  चिकंजी
  चिकबळ्ळापूर
  चिकाकोल
  चिकोडी
  चिक्कणर्ति
  चिक्केरूर
  चिक्टीआबर
  चिक्नायकन्हळ्ळी
  चिक्मगळूर
  चिखलदरा
  चिखली
  चिंगलपट
  चिंच
  चिचगड, जमीनदारी
  चिंचलीगदड
  चिंचवड
  चिचेवाडा
  चिंचौली
  चिंच्यु
  चिटणीस
  चितलनगर जमीनदारी
  चितळ
  चितळदुर्ग
  चिताकुल
  चिंतामणी
  चिंतामणी कवि
  चिंतामणी रघुनाथाचार्य
  चितारी
  चिति
  चितोड
  चित्तगांग
  चित्तगांग डोंगराळ प्रदेश
  चित्ता
  चित्तूर
  चित्फिरोझपूर
  चित्रकला
  चित्रकाव्य
  चित्रकूट
  चित्रकोट
  चित्रगुप्त
  चित्ररथ
  चित्रसंग्रहालयें
  चित्रळ
  चित्रांगदा
  चित्रावाव
  चिदंबर दीक्षित
  चिदंबरम्
  चिंदविन
  चिंदविन नदी
  चिदानंद स्वामी
  चिनडोंगर
  चिनमुलगुंद
  चिन लोक
  चिनसुरा
  चिनाब
  चिनीमाती किंवा केओलिन
  चिन्नविरन्ना
  चिन्नूर
  चिन्योत
  चिपळूण
  चिपळूणकर, कृष्णशास्त्री
  चिपळूणकर, विष्णुशास्त्री
  चिफू
  चिमणाजीआप्पा
  चिमणाजी दामोदर
  चिमणी
  चिरक्कल
  चिराबा
  चिलखत-वेदकालांतहि
  चिलिअनवाला
  चिली
  चिल्का सरोवर
  चिस्ती
  चीझी, अॅंटोनें लिओनार्ड डि
  चीन
  चीनी
  चीपुरुपल्ले
  चीर
  चीराल
  चुका
  चुकचि
  चुटिया
  चुडा
  चुडा संस्थान
  चुडेश्वर
  चुना
  चुनार
  चुंबकजन्य विद्युद्यंत्र
  चुंबकत्व
  चुंबकीय दृकशास्त्र
  चुंबन
  चुमल्हारी
  चुरू
  चूडामण
  चेकोस्लोव्हेकिया
  चेंगीझखान
  चेचेंझे
  चेटवई
  चेट्टी
  चेदूब बेट
  चेंबर्स रॉबर्ट
  चेयूर
  चेर घराणें
  चेरात
  चेरापुंजी
  चेरिअल
  चेरुमन
  चेरो
  चेर्रा
  चेल
  चेसेलडेन, विल्यम
  चेस्टरफील्ड
  चेस्टरफील्ड फिलिफ
  चैतन्य
  चैतसिंग
  चैत्य
  चैन
  चैबासा
  चोखामेळा
  चोवो
  चोडवरम
  चोध्रा
  चोपडे
  चोपदार
  चोबारी
  चोंभा
  चोरांग्ल
  चोरासी
  चोरी
  चोल
  चोल घराणें व चोल साम्राज्य
  चोवीस परगणा जिल्हा
  चौंगू
  चौघाट
  चौथाई, चौथ
  चौधरी
  चौबे जहागीर
  चौल
  चौलमुग्रा
  च्यवन
 
  छछरौली
  छट्टू
  छतारी
  छत्तरपूर
  छत्तिसगड विभाग
  छत्रपूर तहशील
  छत्रसाल
  छत्रे, केरो लक्ष्मण
  छत्रे, विष्णु मोरेश्वर
  छत्रे, सदाशिव काशीनाथ
  छंद:शास्त्र
  छप्पन देशचे राजे
  छप्रौली
  छब्रा
  छलाल
  छात
  छापखाना
  छापिआ
  छाप्री
  छायाचित्रपेटिका
  छाल
  छालिअर
  छिंद, लल्ल
  छिंदवाडा
  छिंपा
  छिब्रामऊ तहसील
  छुईखदान
  छुटिया
  छोटा उदेपूर
  छोटानागपूर
  छोटी साद्री
 
  जकात
  जॅक्सन अॅंड्र
  जॅक्सन व्हिल्ले शहर
  जखमा
  जगजीवनदास
  जगत्याल
  जगदलपूर
  जगदीशपूर
  जगन्नाथ
  जगन्नाथपंडित
  जगन्नाथपुरी
  जगन्नाथ शंकरशेट, मुर्कुटे
  जंगम
  जगय्या पेटा
  जंगल
  जंगल महाल
  जगलूर
  जगाध्री
  जग्रांव
  जंगीपूर
  जघाशूल
  जंजिरा
  जझिया
  जटलंड
  जटामांसि
  जटायु
  जटासूर
  जठरदाह
  जठरव्रण
  जडजीवघाद
  जडद्रव्य
  जडभरत
  जडवाद
  जडान्नविषबाधा
  जडावाचें काम
  जत
  जतिंग रामेश्वर
  जंतुजन्य रोग
  जतोई
  जत्रा
  जंदिआल गुरु
  जंदिआला
  जंदोला
  जनक
  जनजसवंत
  जननेंद्रियांचे गुप्तरोग
  जनमेजय
  जनस्थान
  जनाबाई
  जनार्दनस्वामी
  जनावरें
  जनीजनार्दन
  जपान
  जपानी वार्निस
  जबलपुर
  जंबुकेश्वरस्
  जंबुद्वीप
  जबूसर
  जमखिंडी
  जमदग्नि
  जमरुड
  जमाखर्च
  जमाबंदी
  जमालखान
  जमालपुर
  जमिकुंता
  जमीन
  जमीनदार व कुळें
  जमीनमहसूल
  जमुई
  जमेका
  जमेसाबाद
  जम्नोत्री
  जम्मलमडुगु
  जम्मू
  जयगड
  जयचंद
  जयदेव
  जयद्रथ
  जयनगर
  जयपाल
  जयपूर
  जयपुर जमीनदारी
  जयपुर संस्थान
  जयमल्ल
  जयरथ शृंगार
  जयरामस्वामी
  जयरामात्मज
  जयविजय
  जयसिंह
  जर उतणें
  जरतार
  जरत्कारु
  जरदाळू
  जरा
  जरासंघ
  जरीपटका
  जर्मन सिल्व्हर
  जर्मनी
  जलंगी
  जलजन्य विद्युतशक्ति
  जलघा
  जलपैगुरी

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .