प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग आठरावा : बडोदें ते मूर

बाजीराव बल्लाळ पेशवे - पेशवे घराण्यांतील हे दुसरे पेशवे, बाळाजी विश्वनाथाचे वडील चिरंजीव असून यांचे दुसरे नाव विसाजी असे होते. यांच्या जन्माचा शक निश्चित नाही. (इ.स. १६८६, १६९५, १६९८, १७०१ वगैरे निरनिराळी वर्षे तज्ज्ञ धरतात). यांचे लग्न १७१३ सालच्या सुमारास चासकर महादजी कृष्ण जोशी यांची मुलगी काशीबाई हिच्याशी झाले. दमाजी थोराताने बाळाजीपंतास अडकवून ठेविले त्यावेळी बाजीरावहि त्यांच्याबरोबर होते (१७१३). लहानपणापासून बाळाजीपंताबरोबर बाजीराव असत, त्यामुळे राज्यकारभार, मुत्सद्दीगिरी व युध्दकला यांचे ज्ञान त्यांना झाले. एकंदर आयुष्यांत त्यांना विश्रांती मिळाली नाही. घोडयावर बसण्यांत व संकटाची पर्वा न करण्यांत ते तरबेज होते. सय्यदाच्या मदतीस बाळाजीपंत दिल्लीस गेले, तेव्हा (१७१८-१९) बाजीराव बरोबर होते. तेथून परत आल्यावर खानदेशांत सय्यदांच्या मदतीस त्यांची रवानगी झाली. दहा बारा वर्षे त्यांची हुषारी शाहुजराजांनी पाहिल्यामुळे बाळाजीपंत वारल्यावर १५ दिवसांनी बाजीराव यांना मसून येथे पेशवाईची वस्त्रे दिली. (ता.१७ एप्रिल १७२०). ती मिळाल्याबरोबर पेशवे हे ताबडतोब दिल्लीच्या कारस्थानासाठी खानदेशांत निघाले. यांना पेशवाई मिळू नये अशी जुन्या मंडळींची खटपट शाहूने चालू दिली नाही. शाहूच्या या निवडणुकीनेच मराठी राज्याचा ताबडतोब भाग्योदय झाला.

पेशव्यांनी खानदेश, औरंगाबाद, बागलाण वगैरे प्रांतांतून मोकासा वसून करून अशीरगड घेतला. पेशवे स्वारीशिकारीवर असतांना साता-यास चिमाजीआप्पा, नानासाहेब व पुरंदरे हे त्यांचे वकील म्हणून रहात व त्यांच्यामार्फत पेशवे आणि छत्रपति यांच्या सल्लामसलती चालत. शिवाय दरवर्षी पेशव्यांस साता-यास जावे लागे. पेशव्यांच्या विरुध्द फत्तेसिंग भोसले, प्रतिनिधी व रघुजी भोसले वगैरे मंडळी सतत २० वर्षें शाहूजवळ कागाळया चालवीत, त्यामुळे पेशव्यांस फार त्रास होई परंतु तो त्यांतून स्वतःच्या पराक्रमामुळेच बाहेर पडे. बाजीरावाची इच्छा मोंगल पातशाही पालथी घालावी, परंतु शाहू त्यास कबूल नसे, त्यामुळे पेशव्याच्या पराक्रमाचे व्हावे तसे चीज झाले नाही. फत्तेसिंग वगैरे मंडळीचे न ऐकता शाहूने १७२८ पासून महत्त्वाची उलाढाल पेशव्यांच्या संमतीवाचून करावयाची नाही असे ठरविले. पेशव्यांच्या प्रत्येक उलाढालींत व राजकीय हालचालींत शिवाजीने स्थापिलेल्या हिंदूपदपादशाहीचा प्रसार सर्व हिंदुस्थानांत करावा ही मूलभूत भावना स्पष्ट होती, परंतु अनेक अडचणींमुळे त्यांची इच्छा शेवटास गेली नाही. व-हाड, माळवा, बुंदेलखंड, दिल्ली वगैरे उत्तरेकडील प्रांतांत शिंदे, होळकर, बुंदेले, पवार, गायकवाड, हिंगणे, कोल्हटकर वगैरे अनेक ब्राह्मण व मराठे सरदारांनी आपले जे वर्चस्व स्थापिले त्यांस मूळ उत्तेजन बाजीरावापासूनच मिळाले. बाजीरावाचेच अनुकरण पुढे नानासाहेब, भाऊसाहेब व थोरले माधवराव यांनी केले. सारांश, शिवाजीच्या मागे त्याचा कित्ता गिरविणारा असा बाजीराव होऊन गेला.

पेशव्यांच्या कारकीर्दीचे पहिला ११ वर्षांचा व दुसरा ९ वर्षांचा असे दोन खंड पडतात. बाळाजी विश्वनाथाने आरंभलेला उद्योग (स्वराज्यविस्ताराचा) त्याने पुढे चालविला, परंतु वर सांगितल्याप्रमाणे त्याला त्यांत दरबारी मंडळीचा व खुद्द शाहूचाहि अडथळा होऊं लागला. सय्यदाचा करार निजाम पुरा करीना व मराठयांचा घरांत फितूर घालूं लागला. त्यामुळे प्रथम निजामाची खोड मोडणे पेशव्यांस भाग होते, या कामी त्यांची ११ वर्षे गेली व त्यांत त्यांनी आपली कर्तबगारी दाखवून शाहूचा संपूर्ण विश्वास संपादन केला (१७३१). निजामाबरोबरच कोल्हापूरकर संभाजी, चंद्रसेन जाधव, त्रिंबकराव दाभाडे यांचाहि बंदोबस्त केला. यानंतर पुढील ९ वर्षांत चौथाई व सरदेशमुखीच्या नांवाखाली माळवा व गुजराथ हाताखाली घातला. नादीरशहाची स्वारी व स्वतःचे अल्पायुष्य ह्या दोन गोष्टी नसत्या तर दिल्लीस मराठी तख्त स्थापन झाले असते. पहिल्या कालखंडांत स्वकीय विरोधकांचे कावे, छत्रपतीच्या मनाची धरसोड व निजामाच्या लटपटी यांमुळे पेशव्यांचे हातपाय जखडले गेले होते. ते त्यानी कुशलतेने सोडवून पुढील कालखंडांत आपले खरे धाडस व शौर्य दाखविले आहे.

निजाम बाळापूरच्या लढाईंत जय पावल्याने दक्षिणेत सुभेदार होऊन आला (१७२० आगष्ट), परंतु सय्यदांनां मदत करावयाची ठरल्यामुळे पेशव्यानी त्यास अडविण्याचा प्रयत्न केला (आक्टोबर) व नंतर शाहूच्या सल्ल्याने त्यानी सावडर्यास निजामाची भेट घेतली. सय्यदांच्या पाडावाने मराठयांचे हेतू बरेचसे ढांसळले, या वेळीच प्रतिनिधी व पेशवे यांचा कडाक्याचा वाद भरदरबारांत झाला. पेशवे वयाने लहान आणि अननुभवी व प्रतिनिधी मोठा असून त्याच्यावर शाहूची मर्जी जास्त होती. शेवटी पेशव्यांचे म्हणणे शाहूस पटले. सावडर्याच्या भेटीत निजाम व पेशवे यांचे विशेष जमले नाही म्हणून पेशव्यानी त्याच्या मुलुखांत उपद्रव सुरू केला. पेशवे इतके प्रबळ व शूर असतील अशी निजामाची कल्पना नव्हती. भडभुंजा मोंगल, करीमबेग वगैरे मंडळींचा पेशव्यांनी याच वेळी पराभव केलेला आहे. (१७२०-२१), यापुढे ब-हाणपूरच्या सुभेदाराचा, माळव्यांतून आलेल्या दाऊदखानाचाहि त्यानी मोड केला, या लढायांतच मल्हारबा होळकर व राणोजी शिंदे पुढे आले.

साखरखेडल्याच्या लढाईमुळे निजामुल्मुल्क याने औरंगाबादेस स्वतंत्र राज्यस्थापना करून मराठयांच्या उरावर एक कायमची धोंड ठेवून दिली (१७२४). या तीन सालांत (१७२१-२४) पेशव्यांनी पवार, शिंदे व होळकरांच्या करवी माळवा,बागलाण खानदेश हे प्रांत थोडथोडे हस्तगत केले. माळव्यावर तर त्यांच्या तीन स्वा-या झाल्या होत्या. या कामी दिल्लीच्या बादशहाची (निजामाविरुध्द) मराठयांना फूस होती. याच सुमारास पेशव्यानीं त्यांच्या वडिलांनी घालून दिलेली राज्याची (वसुलाची व फौजेची) व्यवस्था कडकपणे अमलांत आणण्याचा प्रयत्न केला. मोहीम ठरविणे व हुकूम देणे ते शाहूने, त्यासाठी कामावर जाणारी फौज निरनिराळया सरदारांच्या हाताखाली व तिचा खर्च भागवावयाचा मुलुखगिरीवर, अशी ही बहुमुखी पध्दत पेशव्यांना जाचक होती. ती पेशव्यांनी मोडून काढली व बचावाची पध्दत सोडून मुसुलमानांशी चढाईचे धोरण स्वीकारले. यामुळे माळव्यांत त्यांनां आपल्या कार्यक्रमाची जागा करावी लागली. पवार, शिंदे, होळकर यांनां माळव्यांत कायमचे नेमून त्यांच्या खर्चास अर्धी मोकासबाब लावून दिली. या वेळी मोंगली पातशाही दुर्बळ असल्याने एकदम चढाई करून तेथे शिवाजीच्या अवशिष्ट राहिलेल्या इच्छेप्रमाणे हिंदुपतपादशाही स्थापन करावी, असल्या प्रकारचा स्फूर्तिदायक बाहेरचा प्रयत्न केल्यास घरची भांडणे आपोआप मिटतील असे पेशव्यांचे म्हणणे होते, तर प्रतिनिधी वगैरे दुस-या पक्षाचे म्हणणे प्रथम घरचे भांडण मिटवावे व मग या कामी हात घालावा. परंतु अखेर पेशव्यांचे म्हणणे शाहूने कबूल केले. डफ म्हणतो की, हा पोकळ वाद नसून कृतीची वेळ होती व त्याप्रमाणे बाजीरावास विचार करणारे डोके व कृति करणारे हात होते. वडिलांजवळ युध्दकला व मुत्सद्दिगिरी या दोन्ही कला तो शिकला होता. रा. राजवाडे म्हणतात की, बाजीराव ही व्यक्ति स्वतंत्र विचारांची व स्वतंत्र आचाराची होती. या वेळी उदाजी पवार, कंठाजी बांडे व पिलाजी गायकवाड यांनी उत्तरेकडे बरीच प्रगति केली होती.

कर्नाटकांत फत्तेसिंग व प्रतिनिधी यांनां शाहूने पाठवून थकलेल्या खंडण्या वगैरे वसूल करविल्या. या मोहिमेत बाजीराव होते, परंतु ते फत्तेसिंगच्या हाताखाली होते. या स्वारीत फत्तेसिंग व प्रतिनिधी यांची नालायकी शाहूस स्पष्ट दिसून आली (१७२५-२६). परंतु यापुढे विरोधी पक्षाच्या त्रासाने पेशव्यानी कर्नाटकांत लक्ष न घालतां उत्तरेकडे घातल्याने निजामाला त्या प्रांतांत पाय पसरण्यास व मराठयांच्या विरुध्द फ्रेंच-इंग्रजांशी मसलती चालविण्यास संधि मिळाली. निजामाने या दोन सालांत (१७२५-२७) चंद्रसेन जाधव, शिद्दी वगैरे मंडळींच्या मदतीने मराठी मुलुखांत धुमाकूळ उडविला, पाटसपर्यंतची ठाणी त्यांनी घेतली. याच सुमारास निजामाने प्रतिनिधीस जहागीर (एक प्रकारची लांच) देऊन आपल्याकडील चौथाईबद्दल कांही प्रांत तोडून देण्याचे त्याच्या तर्फे शाहूकडून कबूल करविले. या तहाबद्दल पेशव्यांना राग आला, कारण तो तह मराठयांच्या उद्योगास विघातक होता. याचा प्रत्यय लागलीच शाहूस आला. निजामाने कोल्हापूरकर संभाजीस शाहूविरुध्द उठवून, तुम्ही आपसांतील तंटा तोडा, मग ख-या मालकास चौथाई देईन असे त्याने शाहूस कळविले. तेव्हां प्रतिनिधीच्या नाकर्तेपणाची खात्री होऊन शाहूने पेशव्यांना निजामावर पाठविले. निजामाकडे शाहूचे फितुरी सरदार व संभाजी हे हजर होते. पेशव्यांनी यावेळी गनिमी काव्यानें लढून अखेर निजामाचा पालखेडास पराभव केला, या वेळच्या पेशव्यांच्या हालचाली व शत्रूस दाखविलेली हूल मोठी आश्चर्यकारक आहे. पिण्यास पाण्याची टंचाई झाल्याने निजामाने मराठयांनां बिनतक्रार चौथाई व त्याच्या खात्रीसाठी बरीचशी लष्करी ठाणी देण्याचा तह केला (१७२८). यावेळी पेशवे व निजाम यांची भेट झाली. निजाम हा औरंगझेबाच्या हाताखाली लढाईचे शिक्षण घेतलेला सेनापति, त्यासहि पेशव्यांनी पराभूत केल्याने त्यांचा लौकिक वाढला. पुढे पेशव्यांनी उदाजी चव्हाणाचा (हा संभाजीतर्फे शाहूच्या राज्यांत बंडाळी करी) बंदोबस्त केला.

बाजीराव हे स्वतः सेनापति होऊन लढाया करू लागल्याने मराठी राज्याचे सेनापति दाभाडे यांचे तेज कमी होत चालले. गुजराथेंत चौथाईवसूलीचे काम प्रथम दाभाडयाचे होते हे पेशव्यांनी आपल्याकडे घेतल्याने त्रिंबकराव दाभाडे नाराज झाला, व तो संभाजी आणि निजामास मिळाला. निजामाने त्याला मदत करण्याचे आश्वासन दिले. हे पेशव्यांचे वितुष्ट शाहूला मोडतां आले नाही. दाभाडे निजामास फितूर झाल्याने त्याचे पारिपत्य करणे भाग पडले. दाभाडे पेशव्यांवर प्रत्यक्ष चालून आला. त्याल बांडे, पवार, संभाजीराजे वगैरे मिळाले. पेशव्यांजवळ दाभाड्याच्या निम्म्याहूनहि कमी फौज होती. पेशव्यांनींहि दाभाडयाची शेवटपर्यंत समजूत घालण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ते साधले नाही. अखेर बडोद्याजवळ डभईस दोघांत युध्द होऊन दाभाडे ठार झाला (१७३१ एप्रिल). मात्र पेशव्यांनी दाभाडयास सामील झालेल्या मराठी सरदारांनां युक्तीने पुन्हां आपल्याकडे वळवून घेतले, त्रिंबकरावाच्या मुलास सेनापति करवून त्याने चालविलेली श्रावणमास दक्षिणा आपल्याकडे घेऊन चालविली. सेनापतीचे शासन पेशव्यांनी केल्याबद्दल त्यांनां कोणी दोष दिला नाही. खुद्द शाहूनेहि झाले हे बरे झाले असे म्हटले, मात्र शाहूने गुजराथच्या व माळव्याच्या हद्दी आणि ऐवजाची वाटणी पेशवे आणि दाभाडे यांच्यांत ठरवून दिली. मात्र सेनापतीला पेशव्यांच्या आज्ञेत ठेविले.

यानंतर पेशव्यांनी निजामाची खोड मोडण्याचे ठरविले, परंतु त्या धूर्ताने त्यांचा राग घालवून त्यांना माळव्यांत स्वारी करण्यास उत्तेजन दिले. पावसाळा लागल्यावर पेशवे साता-यास आले व त्यांनी आपला कांही काळ राज्यव्यवस्थेत घालविला (१७३१-३२).

यानंतर जंजि-याच्या शिद्दयाच्या घरांत गृहकलह लागला, त्याचा फायदा घेऊन शाहूने पेशवे व इतर सरदार यांनां जंजि-यावर पाठविले (मे व आगस्ट १७३३). पेशव्यानी तळे, घोसाळे, बिरवाडी, अवचितगड, निजामपूर वगैरे पुष्कळ ठिकाणे घेतली. आग्र्यांनीहि आरमाराने शिद्दीची ठाणी काबीज केली. प्रतिनिधीने रायगड घेतला. या मोहिमेमुऴे मुंबईच्या इंग्रजांनां धास्ती पडली. त्यांनी हबशांस मदतहि केली. परंतु पुढे पेशवे-प्रतिनिधी यांच्या चुरशीने लढाई थंडावली. लढाईत पेशवे, आंग्रे व प्रतिनिधी हे स्वतंत्र वागत, त्यामुळे जंजिरा घेण्याची आलेली संधि फुकट गेली. यांनतर पेशवे या शिद्दी-प्रकरणांत स.१७३५ पर्यंत कोकणांतच होते. पुढल्या वर्षी ते माळव्यांत गेले व ते तिकडेच वर्षभर (१७३७) होते.

मध्यंतरी आंग्रे (संभाजी व मानाजी) बंधूंत भांडाभांडी सुरू झाली, ती पेशव्यांनी साधारण मिटवली. त्यामुळे संभाजी हा पेशव्यांच्या विरुध्दपक्षास मिळाला. पेशवे वरील गृहकलहांत भर घालीत होते, पण त्यामुळे मराठयांचे आरमारी बळ कमी दर्जाचे होऊन इंग्रज प्रबळ झाले. आंग्र्यांचा डोईजडपणा पेशव्यांना नडे त्यामुळे त्यांनां दुर्बळ करण्याचा प्रयत्न नानासाहेबांपर्यंतच्या पेशव्यांनी केला. मात्र त्यामुळे परकीय लोक घरांत शिरले, त्यांचा बंदोबस्त त्यांना करतां आला नाही.

यांनतर वसईची मोहीम झाली, तीस कारण धार्मिक छळ होय. या कामी मालाडचा देसाई अंताजी याने पेशव्यांनां फार मदत केली. चिमाणाजीआप्पास या कामी मुख्य नेमले होते. ही मोहीम स.१७३७ त सुरू होऊन १७३९ च्या जूनमध्ये संपली. या सुमारास इंग्रजांनी शाहू व पेशवे यांच्यांत फूट पाडण्याचा प्रयत्न केला पण तो फुकट गेला व गॉर्डनने स्वच्छ सांगितले की शाहूवर पेशव्यांचा दाब विशेष आहे.

पेशव्यांनी माळवा व बुंदेलखंडांत कसा उद्योग आरंभला ते वर थोडे आलेच आहे. पेशवे प्रथम १७२२-२४ त २-३ वेळ तिकडे गेले होते, माळव्याचा मोंगली नायब सुभेदार राजा गिरिधर हा होता. आणि त्याच्यावर सवाई जयसिंग हा सुभेदार होता, परंतु गिरिधर हा जयसिंगाच्या विरुध्द वागे म्हणून जयसिंगाने नंदलाल मंडलोई याच्या मार्फत मराठयांनां माळव्यांत आणले. चिमणाजीआप्पाने सारंगपूरच्या लढाईत दयाबहाद्दरास ठार केले (१७२८) व माळवा प्रात हस्तगत केला. त्यानंतर खुद्द पेशव्यांनी तेथे जाऊन तेथल्या वसुलाची व कारभाराची व्यवस्था लाविली. (सरकार ३१, शिंदे ३०, होळकर ३० व पवार ९). याच सुमारास (१७२९ फेब्रुवारी) पेशवे छत्रसालच्या मदतीस गेले व त्यानी महंमद बंगषचा पराभव केला. त्याबद्दल छत्रसालाने झाशी प्रांत (२॥ लक्षांचा) पेशव्यांस दिला व पुढे आपल्या राज्याचा तिसरा हिस्साहि त्यांस दिला (१७३३). यावेळी मराठे व माळवा, बुंदेलखंड, रजपुताना येथील रजपूत एक होऊन धर्माच्या नांवाने त्यांनी मुसुलमानांविरुध्द हत्यार उचलले होते. यावेळी पुन्हा पेशव्यांनी हिंदुपदपातशाही स्थापण्याच्या कल्पनेला उचलून धरले होते, यावेळी जर शाहूने व इतर मराठे सरदारांनी योग्य पाठबळ दिले असते तर पेशव्यांनी दिल्ली सहज काबीज केली असती. पंरतु ती संधि सातारा राजधानींतील अनास्थेमुऴे सर्वस्वी फुकट गेली व पुढे मराठयांविरुध्द मोठे कारस्थान उभारले गेले. पुढे मराठयांना उत्तरेंत स्वा-या करतांना या बुंदेलखंडातील प्रांताची व बुंदेले रजपुतांची फार मदत झाली. एकदा (१७३७) सादतखान, महंमद बंगष वगैरे सरदारांनी पुष्कळ फौज घेऊन पेशव्यांवर स्वारी केली, पण तींत त्यांच्याच पराभव झाला.

छत्रसालचे प्रकरण संपल्यावर पेशवे दक्षिणेंत शिद्दीच्या स्वारीसाठी परत आले. जयसिंगाने मराठयांनां माळव्याची सुभेदारी देण्याची फार खटपट केली व ती शेवटी बादशहाने कबूल केली (१७३४) परंतु लगेच बादशहाने व इतर मुसुलमान सरदारांनी होळकरावर एक सैन्य पाठविले (१७३५), यावेळी पेशवे यांना पैशाची फार अडचण पडली होती. त्यानां नेहमीच कर्ज होई, त्याबद्दलची त्यांची पत्रे त्यांचे गुरु ब्रह्मेंद्रस्वामी यांना लिहिलेली वाचण्यासारखी आहेत. खुद्द ब्रह्मेद्रं स्वामीहि आपल्या कर्जाचा पेशव्यांना तगादा लावीत. पेशव्यांच्या १७३४-३६ या सालांतील हालचाली समजत नाहीत. वास्तविक पेशव्यांचे सरदार कोटयावधि रुपये लूट मिळवीत. कांहींनी तर आपल्या घोडयांना सोन्याचे नाल बसविले होते. परंतु त्यांच्या धन्याला मात्र २० लाख कर्जासाठी वीष 'खाऊन मरावे' असें म्हणण्याचा प्रसंग येई.

कर्जासाठी पेशव्यानी दिल्लीच्या बादशहाकडे चौथसर देशमुखीचा लकडा लावला, परंतु दिल्लीदरबार ते कबूल करीना व उलट निजामास मिळून त्याने मराठयांविरुध्द जंगी चढाई केली. या स्वारीत उत्तरेकडील सर्व मुसुलमान सुभेदार, नबाब वगैरे हजर होते (१७३६). ही मोहीम १७३८ पर्यंत चालली व तींत शेवटी पेशव्यांनी आठरे येथे बादशहाचा पराभव करून स्वारीखर्च १३ लाख व माळवा प्रांत संपादन केला. आणि दिल्लीची पातशाही हाताखाली घातली. हाच उपक्रम पुढील पेशव्यांनीहि चालविला. नंतर पेशवे परत फिरल्यावर त्यांच्यावर निजाम चालून आला. त्या दोघांची लढाई भोपाळजवळ होऊन तींत पराभव झाल्याने निजाम शरण आला. त्यामुळे नर्मदा-चंबळा दुआब मराठयांनां मिळाला. नंतर पेशवे पुण्यास परतले. (१७३८ जुलै).

यानंतर नादीरशहाने दिल्लीवर स्वारी केली. त्याला निजामानेंच बोलावून आणले होते. मराठयांची इच्छा बादशहास मदत करण्याची होती व त्याप्रमाणे वसई जवळ जवळ फत्ते झाल्यावर पेशवे उत्तरेस निघाले, पण नादीरशहा अगोदरच निघून गेला होता. बादशहाने पेशव्यांस पूर्वीचे करार कबूल केल्यावरून ते परत साता-यास आले (१७३९ जुलै). याहि वेळी मोंगल पातशाहीविरुध्द सर्व रजपूत व मराठे एक झाले होते, परंतु शाहूकडून चांगलेसे पाठबळ न मिळाल्याने हे कारस्थान फुकट गेले. मात्र पेशव्यानी उत्तरेकडील आपल्या नवीन मुलुखांत आपला अंमल कायम केला.

इकडे निजामा (नासीरजंग) ने ठरलेली जहागीर देण्याची टाळाटाळ चालविल्याने पेशव्यानी त्याच्यावर मोर्चा फिरविला (१७३९, डिंसेबर) व त्याचा औरंगाबादेजवळ पराभव करून, पूर्वीची व आणीक नवीन जहागीर मिळविली होती. (१७४०, फेब्रुवारी) त्यानंतर पेशवे उत्तरेकडे वळले. तिकडे जात असतां नर्मदाकाठी खरगोण जिल्ह्यांतील रावेरखेडी येथे ताप येऊन (व तापांतच नर्मदेत पोहल्यामुळे) बाजीराव याचा अंत झाला (२५ एप्रिल १७४०).

बाजीराव यांना ४ पुत्र होते, पैकी पुढे दोन जिवंत राहिले. त्यांची पत्नि काशीबाई या १७५८ त वारल्या. बाजीराव हे तापट तर चिमाजीआप्पा शांत होता. त्यामुळे या दोघांच्या एकीमुळे कोणत्याहि कार्याचा सहसा बिघाड होत नसे. आप्पावर पेशव्यांची फार भिस्त असे व तोहि तसाच शूर व मुत्सद्दी होता. प्रत्यक्ष शाहू व पेशव्यांची कुटुंबातील मंडळी आप्पाच्याच मार्फत पेशव्यांकडून कामे करून घेत. कौटुंबिक सर्व कार्यप्रसंग आप्पाच पहात. काशीबाई शांत व गरीब असल्यानेंच पेशव्यांवर मस्तानीचा पगडा बसला असावा. शिवाय पेशव्यांचा स्वभाव उद्दाम व शिपाईबाण्याचा असे, मनमिळाऊ नव्हता. मस्तानीशी जास्त संघटन झाल्याने राज्यकारभाराकडे त्यांचे दुर्लक्ष्य होऊं लागले, त्यामुळे नानासाहेब व कुटुंबांतील मंडळींनी त्याचा बंदोबस्त चालविला. बापलेंकांचे या बाबतीत पटत नसे. मस्तानीची पहिली खरी हकीकत आढळत नाही. छत्रसालाकडून ती पेशव्यांना मिळाली असे म्हणतात. ती फार सुंदर असल्याने पेशवे तिच्या नादी लागले. तिच्यासाठी त्यानी शनिवारवाडयांत मस्तांनीमहाल बांधला. तिचे गायननर्तन गणपतिउत्सवांत होई. ती बहुधां पेशव्यांच्या दरेक स्वारीबरोबर असे. यासाठी शाहुराजे यांनीहि त्यांची पुष्कळ निर्भर्त्सना केली. पण उलट पेशव्यांचा नाद जास्त वाढला, त्यामुळे आप्पा, नाना, व राधाबाई यांनी मसलती करून एकदां त्यांचा फार निषेध केल्याने ते रुसून पाटसास गेले. इकडे आप्पांनी मस्तानीस नजरकैदेत ठेविले, परंतु ती तेथून पळून पाटसास गेली. तेव्हां पेशव्यानीच तिला पुण्यास परत पाठविली (१७३९). अखेर पेशवे नासीरजंगावरील स्वारीत असता नानांनी तिला पुन्हा कैद केले (१७४० जाने). तिला बाजीरावापासून समशेरबहाद्दर नावांचा मुलगा झाला. त्याच्या मुंजीचा हट्ट पेशव्यानी केल्याची एक गोष्ट आढळते. बाजीराव वारल्यावर मस्तानी सती गेली असे म्हणतात. तिला पाबळ, केंदूर वगैरे गांवे जहागीर होती. समशेरबहाद्दरचा वंश हल्ली बांदे येथील नबाब म्हणून प्रख्यात आहेत. बाजीरावानी पुण्यात शनिवारवाडा बांधण्यास प्रारंभ करून (जानेवारी १७३०) एक वर्षांत (१७३१) तो पूरा केला, त्यास १६११० रुपये खर्च आला. (पेशवाईचा बखर, शाहूचे चरित्र व रोजनिशी, राजवाडे खंड १, २, ३, ४, ६, का. इ. सं.पत्रे यादी, शकावली, भा.इ.मं. इतिवृत्त १८३७, फॉरेस्ट, ब्रह्येंद्रचरित्रः भारतवर्ष-शकावली, इ.सं.ऐ.टि.भा.२)

   

खंड १८ : बडोदे - मूर  

 

 

 

  बदकें
  बदक्शान
  बंदनिके
  बंदर
  बदाउन
  बदाम
  बदामी
  बदौनी
  बद्धकोष्ठता
  बद्रिनाथ
  बनजिग
  बनारस
  बनास
  बनिया
  बनूर
  बनेड
  बनेरा
  बन्नू
  बफलो
  बब्रुवाहन
  बयाना
  बयाबाई रामदासी
  बरगांव
  बरद्वान
  बरनाळ
  बरपाली
  बरहामपूर
  बराकपूर
  बरांबा
  बरिपाडा
  बरी साद्री
  बरेंद्र
  बरेली
  बॅरोटसेलॅंड
  बरौंध
  बर्क, एडमंड
  बर्झेलियस
  बर्थेलो
  बर्थोले
  बर्न
  बर्नार्ड, सेंट
  बर्नियर, फ्रान्सिस
  बर्न्स
  बर्बर
  बर्मिगहॅम
  बर्लिन
  ब-हाणपूर
  ब-हानगर
  बलबगड
  बलराम
  बलरामपूर
  बलसाड
  बलसान
  बलसोर
  बलि
  बलिजा
  बलिया
  बली
  बलुचिस्तान
  बलुतेदार
  बल्गेरिया
  बल्ख
  बल्लारी
  बल्लाळपूर
  बव्हेरिया
  बशहर
  बसरा
  बसव
  बसवापट्टण
  बसार
  बॅसुटोलंड
  बसेन
  बस्तर
  बस्ती
  बहरैच
  बहाई पंथ
  बहादूरगड
  बहादुरशहा
  बहामनी उर्फ ब्राह्मणी राज्य
  बहामा बेटें
  बहावलपूर
  बहिणाबाई
  बहिरवगड
  बहिरा
  बहुरुपकता
  बहुरुपी
  बहुसुखवाद
  बॉइल, राबर्ट
  बांकीपूर
  बांकु
  बांकुरा
  बांगरमी
  बागलकोट
  बागलाण
  बागेवाडी
  बाघ
  बाघपत
  बाघल
  बाघेलखंड
  बाजबहादूर
  बाजरी
  बाजी पासलकर
  बाजी प्रभू देशपांडे
  बाजी भीवराव रेटरेकर
  बाजीराव बल्लाळ पेशवे
  बाटुम
  बांडा
  बाणराजे
  बांतवा
  बादरायण
  बांदा
  बानर्जी सर सुरेंद्रनाथ
  बाप्पा रावळ
  बार्फिडा
  बाबर
  बाबिलोन
  बाबिलोनिया
  बांबू
  बाबूजी नाईक जोशी
  बाभूळ
  बाभ्रा
  बायकल सरोवर
  बायजाबाई शिंदे
  बायरन, जॉर्ज गॉर्डन
  बायलर
  बारगड
  बारण
  बारपेटा
  बारबरटन
  बारबरी
  बारमूळ
  बारमेर
  बारवल
  बारसिलोना
  बाराबंकी
  बारामती
  बारा मावळें
  बारिया संस्थान
  बारिसाल
  बारी
  बार्कां
  बार्डोली
  बार्बाडोज
  बार्लो, सर जॉर्ज
  बार्शी
  बालकंपवातरोग
  बालवीर
  बालाघाट
  बालासिनोर
  बाली
  बाल्कन
  बाल्टिमोर
  बाल्तिस्तान
  बावडेकर रामचंद्रपंत
  बावरिया किंवा बोरिया
  बावल निझामत
  बाशीरहाट
  बाष्कल
  बाष्पीभवन व वाय्वीभवन
  बांसगांव
  बांसडा संस्थान
  बांसदी
  बांसवाडा संस्थान
  बासी
  बांसी
  बासोडा
  बास्मत
  बाहवा
  बाहलीक
  बाळंतशेप
  बाळाजी आवजी चिटणवीस
  बाळाजी कुंजर
  बाळाजी बाजीराव पेशवे
  बाळाजी विश्वनाथ पेशवे
  बाळापुर
  बिआवर
  बिआस
  बिकानेर संस्थान
  बिकापूर
  बिक्केरल
  बिजना
  बिजनी जमीनदारी
  बिजनोर
  बिजली
  बिजा
  बिजापूर
  बिजावर संस्थान
  बिजोलिया
  बिज्जी
  बिझान्शिअम
  बिठूर
  बिथिनिया
  बिधून
  बिनामी व्यवहार
  बिनीवाले
  बिब्बा
  बिभीषण
  बिमलीपट्टम
  बियालिस्टोक
  बिलग्राम
  बिलदी
  बिलाइगड
  बिलारा
  बिलारी
  बिलासपूर
  बिलिन
  बिलिन किंवा बलक
  बिलोली
  बिल्हण
  बिल्हौर
  बिशमकटक
  बिश्नोई
  बिष्णुपूर
  बिसालपूर
  बिसोली
  बिस्मत
  बिसमार्क द्वीपसमूह
  बिस्मार्क, प्रिन्स व्हॉन
  बिस्बान
  बिहट
  बिहारीलाल चौबे
  बिहोर
  बीकन्स फील्ड
  बीजगणित
  बीजभूमिती
  बीट
  बीड
  बीरबल
  बीरभूम
  बुखारा
  बुखारेस्ट
  बुजनुर्द
  बुडापेस्ट
  बुंदी
  बुंदीन
  बुंदेलखंड एजन्सी
  बुद्ध
  बुद्धगथा
  बुद्धघोष
  बुद्धि
  बुद्धिप्रामाण्यवाद
  बुध
  बुन्सेन
  बुरुड
  बुलढाणा
  बुलंदशहर
  बुलबुल
  बुल्हर, जे. जी.
  बुशायर
  बुसी
  बुहदारण्यकोपनिषद
  बृहन्नटा
  बृहन्नारदीय पुराण
  बृहस्पति
  बृहस्पति स्मृति
  बेकन, फ्रॅन्सिस लॉर्ड
  बेगुन
  बेगुसराई
  बेचुआनालँड
  बेचुना
  बेझवाडा
  बेझोर
  बेंटिंक, लॉर्ड विल्यम
  बेट्टिहा
  बेडन
  बेडफर्ड
  बेथेल
  बेथ्लेहेम
  बेदर
  बेन, अलेक्झांडर
  बेने-इस्त्रायल
  बेन्थाम, जर्मी
  बेमेतारा
  बेरड
  बेरी
  बेरीदशाही
  बेल
  बेल, अलेक्झांडर ग्राहाम
  बेलग्रेड
  बेलदार
  बेलफास्ट
  बेलफोर्ट
  बेला
  बेलापूर
  बेला प्रतापगड
  बेलिझ
  बेलूर
  बेल्जम
  बेस्ता
  बेहडा
  बेहरोट
  बेहिस्तान
  बेळगांव
  बेळगामी
  बैकल
  बैगा
  बैजनाथ
  बैझीगर
  बैतूल
  बैरागी
  बैरुट
  बोकप्यीन
  बोकेशियो
  बोगले
  बोगार
  बोगोटा
  बोग्रा
  बोटाड
  बोडीनायक्कनूर
  बोडो
  बोघन
  बोधला माणकोजी
  बोनाई गड
  बोनाई संस्थान
  बोपदेव
  बोबीली जमीनदारी
  बोर
  बोरसद
  बोरसिप्पा
  बोरिया
  बोरिवली
  बोर्डो
  बोर्नमथ
  बोर्निओ
  बोलनघाट
  बोलपूर
  बोलिव्हिया
  बोलीन
  बोलुनद्रा
  बोल्शेविझम
  बोस्टन
  बोहरा
  बोळ
  बौद
  बौधायन
  बौरिंगपेठ
  ब्युनॉस आरीस
  ब्रॅडफोर्ड
  ब्रॅंडफोर्ड
  ब्रश
  ब्रह्म
  ब्रह्मगिरि
  ब्रह्मगुप्त
  ब्रह्मदेव
  ब्रह्मदेश
  ब्रह्मपुत्रा
  ब्रह्मपुरी
  ब्रह्मवैवर्त पुराण
  ब्रह्म-क्षत्री
  ब्रम्हांडपुराण
  ब्रह्मेंद्रस्वामी
  ब्राउनिंग रॉबर्ट
  ब्रॉकहौस, हरमन
  ब्राँझ
  ब्राझील
  ब्रायटन
  ब्राहुइ
  ब्राह्मण
  ब्राह्मणबारिया
  ब्राह्मणाबाद
  ब्राह्मणें
  ब्राह्मपुराण
  ब्राह्मसमाज
  ब्रिटन
  ब्रिटिश साम्राज्य
  ब्रिडिसी
  ब्रिस्टल
  ब्रुंडिसियम
  ब्रुनेई
  ब्रुन्सविक
  ब्रूसेल्स
  ब्रूस्टर, सर डेव्हिड
  ब्रेमेन
  ब्रेस्लॉ
  ब्लॅक, जोसेफ
  ब्लॅंक, मॉन्ट
  ब्लॅव्हॅट्रस्की, हेलेना पेट्रोव्हना
  ब्लोएमफाँटेन
 
  भक्कर
  भक्तिमार्ग
  भगंदर
  भंगी
  भगीरथ
  भज्जी
  भटकल
  भटिंडा
  भटोत्पल
  भट्टीप्रोलू
  भट्टोजी दीक्षित
  भडगांव
  भडभुंजा
  भंडारा
  भंडारी
  भंडीकुल
  भडोच
  भद्राचलस्
  भद्रेश्वर
  भमो
  भरत
  भरतकाम
  भरतपूर
  भरथना
  भरवाड
  भरहुत
  भरिया
  भर्तृहरि
  भवभूति
  भवया
  भवानी
  भविष्यपुराण
  भस्मासुर
  भागलपूर
  भागवतधर्म
  भागवतपुराण
  भागवत राजारामशास्त्री
  भागीरथी
  भाजीपाला
  भाजें
  भाट
  भाटिया
  भांडारकर, रामकृष्ण गोपाळ
  भात
  भांदक
  भादौरा
  भाद्र
  भानसाळी
  भानिल
  भानुदास
  भानुभट्ट
  भाबुआ
  भामटे
  भारतचंद्र
  भारवि
  भालदार
  भालेराई
  भावनगर
  भावलपूर
  भावसार
  भाविणी व देवळी
  भावे, विष्णु अमृत
  भाषाशास्त्र
  भास
  भास्करराज
  भास्कर राम कोल्हटकर
  भास्कराचार्य
  भिंगा
  भितरी
  भिंद
  भिंदर
  भिनमाल
  भिलवाडा
  भिलसा
  भिल्ल
  भिवंडी
  भिवानी
  भीम
  भीमक
  भीमथडी
  भीमदेव
  भीमदेव भोळा
  भीमसिंह
  भीमसेन दीक्षित
  भीमस्वामी
  भीमा
  भीमावरम्
  भीमाशंकर
  भीष्म
  भीष्माष्टमी
  भुइनमाळी
  भुइया
  भुईकोहोळा
  भुईमूग
  भुंज
  भुवनेश्वर
  भुसावळ
  भूगोल
  भूतान
  भूपालपट्टणम्
  भूपृष्ठवर्णन
  भूमिज
  भूमिती
  भूर्जपत्र
  भूलिया
  भूषणकवि
  भूस्तरशास्त्र
  भृगु
  भेडा
  भेडाघाट
  भेंडी
  भैंसरोगड
  भोई
  भोकरदन
  भोगवती
  भोग्नीपूर
  भोज
  भोजपूर
  भोनगांव
  भोनगीर
  भोंपळा
  भोपावर एन्जसी
  भोपाळ एजन्सी
  भोपाळ
  भोर संस्थान
  भोलथ
  भौम
 
  मकरंद
  मका
  मॅकीव्हेली, निकोलोडि बर्नाडों
  मक्का
  मक्रान
  मॅक्समुल्लर
  मॅक्सवेल, जेम्स क्लार्क
  मक्सुदनगड
  मंख
  मखतल
  मग
  मॅगडेबर्ग
  मगध
  मगरतलाव
  मंगरूळ
  मंगल
  मंगलदाइ
  मंगलोर संस्थान
  मंगलोर
  मगवे
  मंगळ
  मंगळवेढें
  मंगोल
  मंगोलिया
  मग्न
  मंचर
  मच्छली
  मच्छलीपट्टण
  मच्छी
  मंजटाबाद

  मंजिष्ट

  मंजुश्री
  मजूर
  मज्जातंतुदाह
  मज्जादौर्बल्य
  मंझनपूर
  मझारीशरीफ
  मटकी
  मट्टानचेरि
  मंडनमिश्र
  मंडय
  मंडला
  मंडलिक, विश्वनाथ नारायण
  मंडाले
  मंडावर
  मँडिसन
  मंडी
  मंडेश्वर
  मंडोर
  मढी
  मढीपुरा
  मणिपूर संस्थान
  मणिपुरी लोक
  मणिराम
  मणिसंप्रदाय
  मणिहार
  मतिआरी
  मंत्री
  मत्स्यपुराण
  मत्स्येंद्रनाथ
  मंथरा
  मथुरा
  मथुरानाथ
  मदकसीर
  मदनपल्ली
  मदनपाल
  मदनपूर
  मदपोल्लम्
  मदय
  मंदर
  मंदार
  मदारीपूर
  मदिना
  मदुकुलात्तूर
  मदुरा
  मदुरांतकम्
  मद्दगिरिदुर्ग
  मद्रदूर
  मद्रदेश
  मद्रास इलाखा
  मध
  मधान
  मधुकैटभ
  मधुच्छंदस्
  मधुपुर
  मधुमती
  मधुमेह
  मधुरा
  मधुवन
  मधुवनी
  मध्यअमेरिका
  मध्यदेश
  मध्यप्रांत व व-हाड
  मध्यहिंदुस्थान
  मध्व
  मन
  मनकी
  मनमाड
  मनरो, जेम्स
  मनवली
  मनसा
  मनु
  मनूची
  मनोदौर्बल्य
  मन्नारगुडी
  मम्मट
  मय लोक
  मयासुर
  मयूर
  मयूरभंज संस्थान
  मयूरसिंहासन
  मराठे
  मरु
  मरुत्
  मरुत्त
  मलकनगिरी
  मलकापुर
  मलबार
  मलबारी, बेहरामजी
  मलय
  मलयालम्
  मलाका
  मलायाद्विपकल्प
  मलाया संस्थाने
  मलायी लोक
  मलिक महमद ज्यायसी
  मलिकअंबर
  मलेरकोटला
  मल्हारराव गायकवाड
  मल्हारराव होळकर
  मसूर
  मसूरी
  मॅसेडोनिया
  मस्कत
  मस्तकविज्ञान
  मस्तिष्कावरणदाह
  महबूबनगर
  महंमद पैगंबर
  महंमदाबाद
  महमुदाबाद
  महमूद बेगडा
  महाकाव्य
  महारान, गोविंद विठ्ठल
  महाजन
  महाड
  महाडिक
  महादजी शिंदे
  महानदी
  महानुभावपंथ
  महाबन
  महाबळेश्वर
  महामारी
  महायान
  महार
  महाराजगंज
  महाराष्ट्र
  महाराष्ट्रीय
  महालिंगपूर
  महावंसो
  महावस्तु
  महावीर
  महासंघ
  महासमुंड
  महिदपूर
  महिंद्रगड
  महिषासुर
  मही
  महीकांठा
  महीपति
  महू
  महेंद्रगिरि
  महेश्वर
  माकड
  माकमइ संस्थान
  माग
  मांग
  माँगकंग संस्थान
  मागडी
  माँगनाँग संस्थान
  माँगने संस्थान
  मांगल संस्थान
  मांचूरिया
  मांजर
  माजुली
  मांझा प्रदेश
  माझिनी
  माँटगॉमेरी
  माँटेग्यू एडविन सॅम्युअल
  माँटेनीग्रो
  मांडक्योपनिषद
  माड्रीड
  माढें
  माणगांव
  मातृकन्यापरंपरा
  माथेरान
  मादण्णा उर्फ प्रदनपंत
  मादागास्कर
  मादिगा
  माद्री
  माधव नारायण (सवाई)
  माधवराव पेशवे (थोरले)
  माधवराव, सरटी
  माधवाचार्य
  मांधाता
  माध्यमिक
  माण
  मानभूम
  मानवशास्त्र
  मानससरोवर
  मानाग्वा
  मानाजी आंग्रे
  मानाजी फांकडे
  माने

  मॉन्स

  मामल्लपूर
  मॉम्सेन
  मायकेल, मधुसूदन दत्त
  मायफळ
  मायराणी

  मॉयसन, हेनरी

  मायसिनियन संस्कृति
  माया
  मायावरम् 
  मायूराज
  मारकी
  मारकीनाथ
  मारवाड
  मारवाडी
  मॉरिशस
  मार्कंडेयपुराण
  मार्क्स, हीनरिच कार्ल
  मार्मागोवें
  मार्संलिस
  मालवण
  मालिआ
  मालिहाबाद
  मालेगांव
  मालेरकोट्ला संस्थान
  मालोजी
  माल्टा
  माल्डा

  माल्थस, थॉमस रॉबर्ट

  मावळ
  माशी
  मासा
  मास्को
  माही
  माहीम
  माळवा
  माळशिरस
  माळी
  मिंटो लॉर्ड
  मित्र, राजेंद्रलाल डॉक्टर
  मिथिल अल्कहल
  मिथिला (विदेह)
  मिदनापूर
  मिनबु
  मियानवाली
  मिरची
  मिरजमळा संस्थान
  मिरज संस्थान
  मिराबाई
  मिराबो ऑनोरे गॅब्रिएल 
  मिराशी
  मिरासदार
  मिरीं
  मिर्झापूर
  मिल्टन, जॉन
  मिल्ल, जॉन स्टुअर्ट
  मिशन
  मिशमी लोक
  मिस्त्रिख
  मिहिरगुल
  मीकतिला
  मीकीर
  मीठ
  मीडिया
  मीना
  मीमांसा
  मीरगंज
  मीरजाफर
  मीरत
  मीरपूर बटोरो
  मीरपूर-माथेलो
  मीरपूर-साक्रो
  मुकडेन
  मुकुंद
  मुक्ताबाई
  मुक्तिफौज
  मुक्तेश्वर
  मुंगेली
  मुंजाल
  मुझफरगड
  मुझफरनगर
  मुझफरपूर
  मुंडा
  मुण्डकोपनिषद
  मुद्देबिहाळ
  मुद्रणकला
  मुधोळ संस्थान
  मुंबई
  मुबारकपूर
  मुरबाड
  मुरसान
  मुरळी
  मुरादाबाद
  मुरार- जगदेव
  मुरारराव घोरपडे
  मुरी
  मुर्शिद कुलीखान
  मुर्शिदाबाद
  मुलतान
  मुलाना
  मुसीरी
  मुसुलमान
  मुस्तफाबाद
  मुळा
  मूग
  मूतखडा
  मूत्रपिंडदाह
  मूत्राशय व प्रोस्टेटपिंड
  मूत्रावरोध
  मूत्राशयभंग
  मूर

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .